Camatkāracandrikā · Chapter 4

iti śrī sarasasāhityacāturīdhurīṇaviśveśvarakavicandrapraṇītāyāṃ śrīsiṅgabhūpālakīrtisudhāsāraśītalāyāṃ camatkāracandrikāyā marthaguṇadoṣaprabandhaviśeṣaviveko nāma tṛtīyo vilāsaḥ //
camatkāracandrikā viśveśvarakavicandraviracitā caturtho vilāsaḥ /
rūpādaya ivāṅgasya svarūpotkarṣahetavaḥ /
kāvyasyaitānvijānanti guṇān guṇavivekinaḥ

śleṣaprasādau samatā mādhurī sukumāratā /
arthavyaktirudāratvamojaḥ kāntirudāttatā

preyān samādhiraurjiṃtyaṃ saumyaṃ gāmbhīryavistarau /
saṃkṣepaḥ śabdasaṃskāro bhāvikatvaṃ ca sammitaḥ

gatyuktirītayaḥ kāvye te trāyoviṃśatirmatāḥ /
tatra śleṣaḥ
masṛṇaśliṣṭapadatā śleṣa ityabhidhīyate

yathā
avyājasundaramaninditasacvasāra- mājānuvāhumaravindadalāyatākṣam /
śrīsiṅgabhūpamavalokayatāṃ janānā- mānanditāni nayanāni sudhāmbuneva // Ckc_4.*1 //
atra bhinnānāmapi padānāmekapadavatpāṭhasamaye pratibhānaṃ śleṣaḥ /
drāgarthāvagatiryatra sa prasādo nigadyate

yathā saugandhike ca ghanasāriṇi candane ca bimbādhare ca sudṛśāṃ vadane ca tāsām /
śrīsiṅgabhūparacite ca girāṃ kadambeṃ ko vā na nandati jano jagadekasāre // Ckc_4.*2 //
atra pādānāṃ samakālamevārthasamarpakatvāt prasādaḥ /
mṛdusphuṭavimiśrāṇāṃ varṇānāṃ bandhaklṭaptiṣu /
āmūlacūḍaṃ nirvāhaḥ samatā dhīmatāṃ matā

atra sphaṭavarṇanirvāho yathā
yuddheṣu pratipakṣalakṣaturagapradhvaṃsanottaṃsite tvatkaukṣeyakaśikṣitairapi paraṃ siṅgakṣamārakṣaka /
saptāśve pratibhedamātramaribhiḥ prāyeṇa saṃdhāryate kaṣṭaṃ kliṣṭadhiyāṃ gurorapi vṛthā sarvaiva vidyā bhavet // Ckc_4.*3 //
atra pādacatuṣṭaye 'pi ghoṣaparākṣaraprāyatvanirvahaṇātsphuṭavarṇā samatā /
miśravarṇabandhanirvāho yathā
ākṣepoktividhāyināṃ kṣitibhujāmātmāvarodhāntike yuddhāgre tu nirīkṣya sādhvasavatāṃ tvāṃ khaḍganārāyaṇa /
rūkṣodagra tṛṇāṅkuragrasanatā jihvāgravicchedanaṃ daṇḍo 'bhūdata eva te hi bhavatā sve sve pade sthāpitāḥ // Ckc_4.*4 //
atra pādacatuṣṭaye 'pi nātivarṇamṛduprāyatā nātirūkṣākṣaraprāyatā ceti miśrabandhasamatā /
agranthilā pṛdhagbhūtiḥ patānāṃ mādhurī matā

yathā
cammaṃ pommotta uttaṃ .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... /
bommo kāpūṇa sommaṃ tvihuvaṇa raaṇaṃ kaṇṇaaṃ kitti saṇṇaṃ dvihā uṃtie ṇāhaṃ kuṇa iva rauṇaṃ maṃgalaṃ siṃgabhūvam // Ckc_4.*5 //
atra pāṭhasamaya eva padavibhāgaḥ pratibhātīti mādhuryam /
saṃyuktākṣarasacve 'pi śravyatvaṃ sukumāratā

yathā
yuṣmābhiḥ pratigaṇḍabhairavaraṇe prāṇāḥ kathaṃ rakṣitā ityantaḥ purapṛcchayā yadariṣu prāpteṣu cājñāvaśam /
śaṃsatyunnatamānsa vyatikaravyāpārapāraṅgatā gaṇḍāndolitakarṇakuṇḍalaharinmāṇikya varṇāṅkurāḥ // Ckc_4.*6 //
atra saṃyuktākṣaraprāyatve śruterakaṭutvātsaukumāryam /
adyāhārānapekṣatva marthavyaktiritīritā

yathā
namanti siṅgabhūpālaṃ rājāno nītikovidāḥ /
nijarājyapratiṣṭhāyai śaraṇāgatavatsalam // Ckc_4.*7 //
atra vākyasya saṃpūrṇatā spaṣṭaiva /
vikaṭākṣaratā bandhe prājñairaudārya mīryate

yathā
garjadghūrjaragarvaparvatabhide nepālabhūpālaka-dhvāntadhvāntavirodhine kaṭuraṭatsaurāṣṭrarāṣṭradruhe /
dṛpyatkeralamaulimoṭanakṛte śrīsiṅgapṛthvīṃpate bhūyāsurbhuvanābhayavratabhṛte śreyāṃsi bhūyāṃsi te // Ckc_4.*8 //
atra vikaṭākṣaratayā nṛtyadbhiriva padairyā bandharacanā tadaudāryam /
ojassamāsbāhulyametad dvedhā nigadyate /
samāsānāmadīrghāṇāṃ prācuryātprathamaṃ bhavet

idaṃ komalamārgānusāriṇāṃ prāṇasaṃmitam /
samāsasyātidīrghatvād dvitīyaṃ gauḍasammatam

atrālpasamāsaprācuryaṃ yathā nāyakasyaiva
ākīrṇagharmajalamākulakeśapāśam āmīlitākṣiyugamādṛtapāravaśyam /
ānandakandalitamastamitānyabhāvam āśāsmahe kimapi ceṣṭitamāyatākṣyāḥ // Ckc_4.*9 //
yathā ca
saṅgītakramacaṅkramapriyasakhī śṛṅgārasaṃjīvanī saujanyadrumasāraṇī caturatāsāmrājyasiṃhāsanam /
śrīsiṅgakṣitipālaśekharamaṇervaiyātyaghaṇṭāpathaś cāṭuvyāhṛtivaikharī vijayate sāhityaśilpāvadhiḥ // Ckc_4.*10 //
atra svalpasamāsatvaṃ (?) spaṣṭameva --- --- --- dīrghasamāsatvaṃ yathā
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... /
piśācāḥ saha sahacaṭaiḥ hastatālānukūlaṃ (?) krīḍanti kreṃkriyābhiḥ kahakahaninadāḍambarālambinībhiḥ // Ckc_4.*11 //
atra dīrghasamāsatvaṃ spaṣṭameva /
kāntiśchāyā hi bandhasya kathitā bandhakovidaiḥ

yathā
ākṛṣṭā mūrdhni kṛṣṇā gahanamaṇigatā maithilī pūrvamūrvoś channā parṇairaparṇā kila nalamahiṣī kalpitā śitpinīti /
āstāṃ tattaddaśāyāmapi dadhati śucaṃ yāvadākṣeparūpair ākhyātaiḥ siṅgabhūpa tvadarimṛgadṛśāṃ sthairyavatyo jaratyaḥ // Ckc_4.*12 //
yathā (vā)
lalitarasavilākavyāsavinyāsadhanyāṃ prathayati madhurārthāṃ bhāratīṃ siṅgabhūpe /
garanigaraṇarūkṣairakṣarair vāvadūko viṣadharakulamūrdhā na sphuṭī yaḥ sphuṭīti // Ckc_4.*13 //
atra bandhasyātyujjvalatvaṃ chāyā saiva kāntiḥ /
ślāgyairviśeṣaṇairyogaṃ budhā vidurudāttatām

yathā
ākalpamākalpaviśeṣabhājā bhujena rekhākuliśāṅkitena /
śrīsiṅgabhūpāla tavāyatena rakṣāvatī sāgaramekhaleyam // Ckc_4.*14 //
atra bhujaviśeṣaṇānāṃ bhāgyaviśeṣapratipādakatvādatiślāghyatvam /
preyān priyoktervinyāsaścāṭusāhityajīvitam

yathā
saubhāgyabhāgya yuvatījanacittacora dākṣiṇyagaṇya dharaṇītalapārijāta /
śṛṅgārabhāva karuṇākara siṅgabhūpa gāṃ rakṣa rakṣa tava rakṣaṇameva dharmaḥ // Ckc_4.*15 //
atra nāyakaṃ prati dūtyāḥ priyoktiḥ spaṣṭaiva /
samādhiriha śabdasya vṛttissyādaupacārikī

yathā
adhyāste phaṇilokapuṅgavaphaṇānirvyūḍhaparyaṅkikām ākrāmatyanuvelamabdhiraśanā kāñcīguṇāḍambaram /
niṃste vismayadhūtadhūrjaṭijaṭākūlaṃkaṣāhaṃkriyāṃ śrīsiṅgakṣitipālakīrtimahimāsākalyakalpodayaḥ // Ckc_4.*16 //
atrādhyāsanākramaṇacumbanānāmupacaritatvaṃ kīrteracetanatvāt /
yadbandhasyātigāḍhatvaṃ tadaurjityamudāhṛtam

yathā
karipatidṛḍhakumbhālambanprakramāṃ ca .... .... ghorakoṇaḥ kṛpāṇaḥ /
tava racayati dhanuradhvaṃsanaṃ siṅgabhūpa pradanakadanagandhapraṅvaṇabvān piśācān // Ckc_4.*17 //
atra hrasvākṣarāṇāṃ saṃyuktapūrvatayā gurutve yadgāḍhatvaṃ tadaurjityaṃ nāma /
antassaṃjalpasāmarthyaṃ śabdānāṃ saukṣmyamucyate

yathā
bhūdhātuṃ kartṛbhāvādanugatamanunā mānayatyātmamāne paryāye saṃpadāṃ syādabhiparisahitaṃ vidviṣāṃ karmabhāvaḥ /
puṃliṅge tvanmano 'bjaṃ spṛśati śivapadaṃ tvadgṛhālī na puṃsi strīliṅge śātravāṇāṃ nikhilamapi puraṃ siṅgabhūpālacandra // Ckc_4.*18 //
atra nāyakaḥ sampado 'nubhavatīti, dviṣaḥ paribhavati, nāyakasya mānasaṃ śivo mahādevaḥ spṛśati, tadvirodhinagaraṃ śivā jambūkaḥ spṛśatīti padānāṃ bhūdhātuṃ kartubhāvādityādiṣu garbhitatvādantaḥ saṃjalpanaśaktiḥpratīyata iti saukṣmyamidam /
dhvanimattā tu gāmbhīryaṃ
yathā
ekenaiva turaṅgameṇa kakubho vyākramya saumyakramā- naṅgīkṛtya karān kadācidagataḥ kāṃcittamograstatām /
ullāsāya satāmanantamudayaṃ dhatte tathāpi sphuṭaṃ tvaṃ prājñairnanu siṅgabhūpatilaka jñāto 'si bhāsāṃ nidhiḥ // Ckc_4.*19 //
atra sūryastu diśasturaṅgamaissaptabhirākramati, tīvrān kiraṇānaṅgīkaroti, rahugrastatāṃ gacchati nakṣatrāṇāmanullāsāya sāntamudayaṃ dhatta iti dhvanirvidyate /
tasmādgambhīratvam /
prapañcoktistu vistaraḥ

puṇyaiḥ pūrvamupārjitaistanumato janmāstu sanmānuṣaṃ janmāpyasya tadāndhradeśatilake rājācale saṃbhavet /
tatrāpyeṣa dadhātu tāṃ pariṇatiṃ bhāgyasya yogyāṃ tathā gatvā nandati siṅgabhūvara giraṃ tvatkāṃ camatkāriṇīm // Ckc_4.*20 //
atra nāyakasya sannidhau sarvadā sthātumicchāmīti vivakṣitārthasyātivivṛtya karaṇādvistaraḥ /
saṃkṣepastu samasyoktiranalpasyāpi vastunaḥ

yathā
ṣaḍbhiḥ ṣoḍaśabhirbhūpaigaurekā mahiṣī kṛtā /
saiva śrīsiṅgabhūpālakuñjareṇa vaśīkṛtā // Ckc_4.*21 //
atra ṣaḍbhirityanena
"hariścandro nalo rājā purukutsaḥ purūravāḥ /
sagaraḥ kārtavīryaśca ṣaḍete cakravartinaḥ" //
iti ślokārthasya, ṣoḍaśabhiḥ bhūpairityanena,
"gayo 'mbarīṣaḥ śaśibinduraṅga pṛthurmarutto bharatassuhotraḥ /
rāmo dilīpaḥ śibirantidevau yayātimāndhātṛbhagīrathāśca" //
iti ślokārthasya ca prapañcakathanaprasiddhasyātrātisaṅkocena kathanāccamatkārātiśayakārī saṃkṣepo nāma guṇaḥ ayam --- "sa mārutasutānītamahauṣadhidhṛtavyathaḥ" /
ityādau kavibhiraṅgīkṛto lakṣaṇīyaḥ /
supāṃ tiṅāṃ ca vyatpattiśśabdasaṃskāra ucyate

yathā
dikkūlaṅkaṣavaibhavā ghanapathavyāptipriyaṃbhāvukā śrīsiṅgakṣitipālakīrtivibhavāḥ śambhostulālambinaḥ /
gāmadhyāsitumīśate pragupate paryāptamāryotsavān kalpānte tava kalpitāṃ vivṛṇute dhāmrā mahimrāṃ śriyam // Ckc_4.*22 //
atra dikkūlaṃkaṣeti priyaṃbhāvuketi gāmadhyāsitumityādau subantānāmīśata ityādiṣu tiṅntānāṃ ca digvyāpino 'ntarikṣavyāpino gavi tiṣṭhantyādibhi rviśeṣapratibhānācchabdasaṃskāra ityucyate /
harṣādi bhāvavaśato vāgvṛttirbhāvikaṃ matam

yathā
vidyādaivata tāta tāvakaguro sarvajñacūḍāmaṇe stotavyo 'si manīṣiṇāṃ tvamathavā vandyo javākairalam /
itthaṃ siṅgamahīpatiṃ gurujano 'pyābhāṣate toṣavān tattatpaddhatidharmamarmaṇi paricchedāni saṃvādinam // Ckc_4.*23 //
parichedasaṃbhūtasaṃtoṣavaśena pravṛttatvād bhāvikatvam /
tatsammitatvaṃ śabdārthakūlābadhṛtirucyate

yathā
vikrame na krame kecitkrame kecinna vikrame /
vikrame ca krame cāyaṃ dakṣaḥ śrīsiṅgabhūpatiḥ // Ckc_4.*24 //
atra yāvadarthapadatvaṃ sammitatvam /
ārohamavarohañca svarāṇāṃ gatirīritā

yathā
śrīsiṅgakṣmāpāle kṣoṇīṃ dhārayati sāradhaureye /
akaraṇi madayati phaṇipatiharidibhakulakudhara kapaṭakamaṭhānām // Ckc_4.*25 //
pūrvārdhe dīrvatayāsvarāṇāmārohaḥ /
uttarārdhe hrasvatayāvarohaśceti gatiḥ /
uktirvivakṣitasyā nyabhaṅgyā bhaṇanamucyate

yathā tasyāḥ kiṃ guṇajīvitasya kuśalaṃ rājan satī jīvati praśnastatkuśalakramo hi kathitaṃ sā jīvatīti sphuṭam /
bhadre dūti punastadeva kimidaṃ mugdheva saṃbhāṣase śvāse tiṣṭhati sā mṛteti gadituṃ śrīsiṅga kiṃ yujyate // Ckc_4.*26 //
atra tasyāḥ kiṃ kuśalamiti nāyakapraśne dūtyā kuśalamakuśalaṃ veti prativaktavyajīvatītyādiyuktibhaṅgyā yo 'yaṃ tvadvirahe jīvitamātraśeṣeti sūcanāprakārasso 'yamuktirnāma guṇaḥ /
upakramasya nirvāho rītirityabhidhīyate

ekaṃ yācitamarthinā dbiguṇitaṃ citte tvadīye punar- vākye tantriguṇaṃ caturguṇayutaṃ haste tatastvarthinaḥ /
pāṇau pañjaguṇaṃ prakalpitamaho ṣāḍguṇyadīkṣāguro- raudārye tava siṅgabhūpa nitarāmāścaryamācāryakam // Ckc_4.*27 //
artrakādīnāṃ ṣaḍantānāṃ yathākramaṃ nirvāho rītiḥ /
iti guṇavivekaḥ /
rītiḥ padānāṃ ghaṭanā proktā rītiviśāradaiḥ /
rīṅ gatāvityato dhātoriyaṃ rītiritīryate

asamāsā samāsena madhyameva vibhūṣitā /
atidīrghasamāsā camiśrā ceti caturvidhā

asamāsā yathā
rājānaḥ santu loke dinarajanikṛtoratra vaṃśāvataṃsā viṣṇoraitihyasiddhānabhidadhati guṇān kīrtigandhāḥ pravandhāḥ /
adya kṣoṇī kṛtārthā nṛpatikulagurū cakṣuṣī yasya sau'yaṃ devo recarlavaṃśo viharati bhagavān siṅgabhūpālamūrtiḥ // Ckc_4.*28 //
nanvatra samāsaḥ śrūyate kathamasamāseti cet śrūyatām /
atra nañā samāsasvarūpaniṣedho nābhidhīyate /
kintu tasya tīrgatvaṃ drāghīyastvaṃ ca /
yathā-anudareyaṃ kanyā; nissāraḥ pumān; iti /
tasmād dvayoḥ trayāṇāṃ vā (na) padānāṃ samāse rīteḥ sahṛdayahṛdayānāmanudvegadāyināmasamāsatvameva /
yathā ca dṛṣṭamasamāsamārgānusāriṇāṃ mahākavīnāṃ prabandharatneṣu /
"tanvī śyāmā śikharidaśanā pakvabimbādharoṣṭhī" // Ckc_4.*29 //
ityādi meghasandeśe
"varatanukabarīvidhāyinā surabhinakhena narendrapāṇinā /
apacitakusumāpi vallarīyaṃ samajani vṛntanilīnaṣaṭpadā" // Ckc_4.*30 //
iti karṇāmṛte /
"utphullagaṇḍayugamadbhutamandahāsamudvelarāgamurarīkṛtakāmatantram /
hastena hastamavalambya kadā nu seve sallāparūpamamṛtaṃ sarasīruhākṣyāḥ // Ckc_4.*31 //
iti siṅgabhūpālīye /
"mukhapradhānairavalaṃbapūrvaiḥ kaṇṭhagrahairvipratipīḍitāṅgaiḥ /
nakhapracārai śśithilopagūḍhairlabdhaiḥ priyāyā mumude mukundaḥ // Ckc_4.*32 //
iti kandarpasaṃbhave /
evanamyeṣvapi vaidarbhamārgānusāriṇāṃ prabandheṣu tatra tatra ca tunnapadasamāsasyāsamāsatvakīrtanānupraveśākāro 'vagantavyaḥ /
aparañca nyūnānāmadaśādhikānāṃ padānāṃ samāso madhyamaḥ tadvatī madhyamasamāsā
yathā
śrīsiṅgabhūpa bhavadīyavacovilāsa- dhārāsudhāmadhurimānubhavānubhāvāt /
āmīlitāñcalavilocanayugmanirya- dānandabāṣṇakaṇikāḥ sudhiyo bhavanti // Ckc_4.*33 //
daśādhikapadasamāsātidīrghasamāsā
yathā
śrīsiṅgakṣoṇipālaprabalabalabharoddhūtadhūlīvitāna- channacchāyāsahāyadyutiharidudaraskandhabaddhāndhakāre /
vyomni vyāmaprameyastanayuvatiparīraṃbhasaṃhabhakelī- pratyūhavyūhaśāntipramuditamanasastaṃ praśaṃsanti siddhāḥ // Ckc_4.*34 //
asamāsādirītīnā sahakārānmiśrā /
asamāsātidīrghasamāsayormiśraṇe
yathā
aviturakṛtabhaṅgaṃ siṅgabhūpālamaule- stribhūvanamapi śuddhaṃ kīrtikallolinībhiḥ /
viṣamaviṣamacakṣurjūṭakoṭīkuluṅga- skhalitaphalitaphenasvahdhunīspardhinībhiḥ // Ckc_4.*35 //
atra prathamārdhe 'samāsottarārdhe 'tidīrghasamāsā /
asamāsāmadhyamasamāsayor
yathā
pratinṛpatipurandhrīcārupāṭīracarcā- parikaraparicaryādrohiṇī khaḍgadhārā /
jayati vijayalakṣmyā veṇikāśreṇikāntī raṇabhuvi tava bāhāsaṅginī siṅgabhūpa // Ckc_4.*36 //
atra prathamārdhe madhyamasamāsottarārghe 'samāsā /
atidīrghamadhyamasamāsayor
yathā
siṅgakṣmāpāla yuddhe pratibhaṭarathinīnāthakoṭīrakoṭī- sphāyallīlākalācī bharitanavavasāvisrakīlālahālām /
pāyaṃ pāyaṃ piśācāḥ saha saha carīhastatālānukūlaṃ krīḍanti kreṃkriyābhiḥ kahakahaninadāḍambarālambinībhiḥ // Ckc_4.*37 //
atra prathamārdhe 'tidīrghasamāsottarārdhe madhyamasamāsā /
evamanyadapyetajjātīyaṃ draṣṭavyam /
iti rītivivekaḥ /
yā vikāse ca vikṣepe vikṣobhe vistare tathā /
(cetaso vartayitrī syātsā vṛttiḥ sāpi ṣaḍvidhā)

kaiśikyārabhaṭī caiva bhāratī sātvatī tathā /
madhyamārabhaṭī caiva tathā madhyamakaiśikī

mṛdū śṛṅgārakaruṇau svalpau hāsāyādbhutau punaḥ /
uddhatau raudrabībhatsau kiṃcidvīrabhayānakau

śabdārthayormṛdutvena kaiśikīvṛttiriṣyate

yathā alolairāścaryādaviralitalajjāparimalaiḥ pramodādudvelaiścakitahariṇīprekṣaṇasakhaiḥ /
amandairautsukyātpraṇayalaharīmarmapiśunai- rapāṅgaissiṅgakṣmāramaṇamabalā vīkṣitavatī // Ckc_4.*38 //
vṛttimārabhaṭīmāhuḥ prauḍhatvādarthaśabdayoḥ

yathā sāvaṣṭambha sadambhajambhagirisadvyālambhanottambhita prārambhādbhūtajambhabhedibhiduratviṅgena khaḍgena te /
śrīsiṅgakṣitirakṣaka pratimṛdhaṃ siddhyedari kṣmābhṛtāṃ sā rambhākucakumbhasambhramaparī rambhādisambhāvanā // Ckc_4.*39 //
atra snigdhaprāṇavarṇaprāyatvaṃ sandarbhasya mṛdutvam /
śruṅgāratvādarthasta mṛdutvam /
atra rūkṣamahāprāṇavarṇapramāyatvena saṃdarbhasya gāḍhatvam /
pratibhaṭadhvaṃsanarupatvādarthasyagāḍhatvam /
mṛdvarthā prauḍhasaṃdarbhā bhāratīvṛttiriṣyate

yathā tajjitvā parirambhaṇaprabhṛtikaṃ dyūte sakhīnāṃ puraḥ śāryāropaṇasūcite paṇavidhau śrīśiṅgapṛthvīkṣitā /
hāsotphullakapolakāntilaharīsaṃkrāntavakrekṣaṇā sā svinnāṅguli śārikāparikaraṃ sajjīkaroti priyā // Ckc_4.*40 //
atra śṛṅgāratvādarthasya mṛdutvam /
bandhasya mahāpraṇarūkṣavarṇaprāyatvaṃ prauḍhatvam /
prauḍhārthamṛdusaṃdarbā sātvatī vṛttiriṣyate

yathā
śrīsiṅgabhūpakaravālahalārimauler- muktāphalāni patitānyabhitaḥ sphuranti /
kīlālamāṃsakalitāsu raṇasthalīṣu bījāṅkurāṇi yaśasāmiva nirmalāni // Ckc_4.*41 //
atra ripuhiṃsanarūpatvā darthasya prauḍhatvam /
alpaprāṇavarṇaprāyatvātsaṃdarbhasya mṛdutvam /
mṛdvartha īṣatprauḍhasaṃdarbhā madhyamakaiśikī

yathā
tvāmāśriteṣvavasaro 'pi na hi kraśimnāṃ taccitamāśrayati ca tvayi sā natabhrūḥ /
ākhyāti hanta tanimānamiti prasaṅge kasyāyaśo vimṛśa cetasi siṅgabhūpa // Ckc_4.*42 //
atra vipralambhatvādarthasya mṛdutvam /
bandhasya saṃyuktavarṇahrasvākṣaraprāyatvenorjitatvādīṣadgāḍhatvam /
madyamārabhaṭī prauḍhe 'pyarthe nātimṛdukramā

yathā
saṃvartapāvakaśikhā kimu kiṃ nu jihvā mṛtyoriyaṃ kimu yugāntakṛtāntadaṃṣṭrā /
ityūhyate samarasīmaniṣevyadeśe śrīsiṅgabhūpakarakampitakhaḍgarekhā // Ckc_4.*43 //
atra samarakriyārūpatvādarthasya prauḍhatvam /
miśravarṇārabdhatvātsaṃdarbhasya nātimṛdutvam /
iti vṛttivivekaḥ /
pākaṃ vācāṃ parīpākamāhurākhādameduram /
so 'yaṃ mṛduḥ kharaśceti samāsena dvidhā bhavet

atra mṛdupāko yathā
kiṃ kāmena kimindunā surabhiṇā kiṃ vā jayantena vā madbāgyādanavotasiṅganṛpate rūpaṃ mayā vīkṣitam /
dhanyāstatparicaryayaiva sudṛśau hanteti romāñcitā svidyadgaṇḍatalaṃ sagadgadapadaṃ sākhyāti sakhyāḥ puraḥ // Ckc_4.*44 //
atra drākṣāpāka ivākleśena samāsvādadāyī śabdapariṇāmo mṛdupāka ityucyate /
so 'yaṃ prāyeṇa sahajasāhityarekhāsamullekhānāṃ sarasakavīśvarāṇāmānandaniṣyandaphale prabandheṣu dṛśyate /
tathā hi --- kālidāsasya /
"vivṛṇvatī śailasutāpi bhāvamaṅgai'; rityādi kumārasaṃbhave // Ckc_4.*45 //
tathā ca śrīharṣadevasya /
"phullo jaṇāṇurāvo lajjā guruī parappaso avvā /
piasahi visamaṃ pemmaṃ maraṇaṃ saraṇaṃ ca carama ettaṃ'; // Ckc_4.*46 //
tathā ca mamaiva
cikṣepa lakṣmīrniṭale nakhāgraiḥ prasvedavārātapamākṣipantī /
jugopa devo 'pi sa romaharṣaṃ javābdhi vātāhatikaitavena // Ckc_4.*47 //
iti kandarpasaṃbhave /
evamanyatrāpi draṣṭavyam /
kharapāko yathā
kalyāṇekṣaṇa heṣayā prakaṭitastambhapratiṣṭhākrame mandākṣacchavi sundare lalitadṛkkoṇakriyātoraṇe /
bhāvollāsavilāsake varatanorasyā manomaṇṭape śrīsiṅgakṣitipālamūrtirayate sāmrājyasiṃhāsanam // Ckc_4.*48 //
atra nārikelapāka iva vimarśakleśena vilaṃbyāsvādadāyī śabdapariṇāmaḥ kharapāka ityucyate /
so 'yamabhyastakavibhūmikānāṃ vakroktivāsanāvāsitāntaḥ karaṇānāṃ vidagdhānāṃ vyutpattimātraphaleṣu lakṣyate /
tathā hi murāreḥ
tadātvapronmīlanmradimaramaṇīyāḥ kaṭhinatāṃ vicintya pratyaṅgādiva taruṇabhāvena namitau /
stanau saṃbibhrāṇāḥ kṣaṇavinayavaiyātyamasṛṇa- smaronmeṣāḥ keṣāmupari sarasānāṃ yuvatayaḥ // Ckc_4.*49 //
tathā naiṣadhakārasya
sarvāṇi romāṇyapi bālabhāvādvarastriyaṃ vīkṣitumutsukāni /
tasyāstathā korakitāṅgayaṣṭerudgrīvikādānamivānvabhūvan // Ckc_4.*50 //
yathā tasyaiva
sādhu tvayā tarkitametadeva svenānalaṃ yatkila saṃśrayiṣye /
vināmunā svātmani tu prahartuṃ mṛṣā giraṃ tvāṃ nṛpatau na kartum // Ckc_4.*51 //
evamanyatrāpyanusaṃdheyam /
iti pākavivekaḥ /
śayyā padānāmanyonyamaitrī vinimayāsahā /
sa evāsya parākāṣṭhā śayyā deśavibhedanaḥ

loke prasiddhamityeṣā prājñaiḥ śayyeti kīrtitā