Camatkāracandrikā · Chapter 3

yathā
sarve grahāḥ sanabhatrāstava śrīsiṅgabhūpate /
bhavantvekādasasthānaphaladā varadāssadā // Ckc_2.*35 //
yathā ca
amī vediṃ paritaḥ kluptadiṣṇyāḥ samidvantaḥ prāntasaṃstīrṇadarbhāḥ /
avaghnanto duritaṃ havyagandhair- vaitānāstvāṃ vahnayaḥ pālayantu // Ckc_2.*36 //
ityādāvasphuṭacamatkārahetutvena kevalatve 'pi śuddhaśrotriyasya kaṇvamaharṣerāśīrvākyatvād grāhyatvam /
iti vākyadoṣaguṇavicāraḥ
śrīḥ
iti sarasasāhityacāturīdhurīṇaviśveśvarakavīndracandra praṇītāyāṃ śrīsiṅgabhūpālakīrtisudhāsāraśītalāyāṃ camatkāracandrikāyāṃ dvitīyo vilāsaḥ //
tṛtīyo vilāsaḥ
camatkāracandrikā viśveśvarakavicandra viracitā tṛtīyo vilāsaḥ
artho vācyaśva lakṣyaśva vyaṅgayo 'pi ca vivicyate /
abhidhāvṛttigamyor'tho jātyādirvācya īritaḥ

yathā dānena karṇo dayayā dilīpo nayena kāvyo vinayena rāmaḥ /
yadi prasiddhiṃ dadatāmamībhiḥ śrīsiṅgabhūpo nikhilaiḥ prasiddhaḥ // Ckc_3.*1 //
atra sarveṣāṃ padānāṃ jātyādivācakatvādarthasya vācyatvaṃ pratīyate /
lakṣaṇāvṛttigamyārtho lakṣya ityabhidhīyate

lakṣyārthastu caturdhā vācyārthānanvayena tatraiva /
samavetaḥ saṃyuktaḥ sambandhī sadṛśa ṅatyuktaḥ

tatra samaveto lakṣyārtho yathā rājanyake pratibhaṭaṃ pratijanyaraṅge rudraṃ prakāśayati te saravālarekhā /
śrīsiṅgabhūpacakite śaraṇāgate 'smin padmekṣaṇaṃ vivṛṇute hi kaṭākṣarekhā // Ckc_3.*2 //
atra rudraśabdo mukhyārthe skhaladgatiḥ /
tena rudreṇāvinābhūtasya śatṛsaṃharaṇasāmarythasya lakṣaṇayā vivakṣitatvāt samavetalakṣyārthatvam /
nānādigantajayinaṃ svapurapraveśe kṣīsiṅgabhūpamanubhāvitarājaśabdam /
saudhāṅgaṇāni parito jayaśabdapūrva- mācāralājakusumāñjalimutkiranti // Ckc_3.*3 //
atra saudhāṅgaṇānāmacetanānāṃ puṣpāñjaliparikṣepāsaṃbhavāt pure ca saudhabāhulyavivakṣayā tatsaṅgatāḥ paurāṅganāḥ lakṣyanta iti saṃyuktalakṣyārthatvam /
virodhyavirodhakabhāvādiramukhyaḥ sambandhaḥ /
tadvān sambandhī
yathā
śrīsiṅgakṣitipālakaḥ prayatate yadyatsamāṭīkituṃ tattatpūrayituṃ cireṇa niyatirbaddhavratā tiṣṭhati /
asmāsu pratikūlatā tu jahatī bhūyāḥ kṛtārthodyamāḥ jāyethā śvirajīvanī pravasatā masmākamālirgirā // Ckc_3.*4 //
atra niyatyā bhinnānāṃ ripubhūpatīnāṃ vanaṃ prati cirajīvinī bhūyā ityāśīrāśaṃsāsaṅgaterabhāvāt taddvirūddhaḥ śāparupārtho lakṣyate /
ādiśabdādavayavāvayavibhāvasaṃbandhādiryathā
grīṣmo niḥśvasiteṣu locanayuge varṣāśśaradgaṇḍyor hemantassvasakhīmukheṣu śiśiro 'pyālepane vastuni /
caitrastalpavikalpanāsu vasati śrīsiṅgapṛthvīpate tvāṃ saṃsevitumāgateṣu dharaṇīpāleṣu tadyoṣitām // Ckc_3.*5 //
atrāvayavibhūtartuprakramabhaṅgarūpānupapatteḥ tatparihārāya caitra iti pūrvāvayavenāvayavī vasanto lakṣyate /
sādaśyāllakṣyārtho yathā nāyakasyaiva
kānte kṛtāgasi puraḥ parivartamāne sakhyaṃ sarojaśaśinoḥ sahasā babhūva /
rūkṣākṣaraṃ sudṛśi vaktumapārayantyām indīvaradvayamavāpa tuṣāradhārām // Ckc_3.*6 //
atra sarojādīnāṃ mukhyārthānanvayena tatsadṛśaḥ karatalādilakṣaṇārthaḥ sādṛśyanibandhanayā lakṣaṇayā lakṣyate /
śabdenārthena vā lakṣyo vyañjanāsahacāriṇā /
vyaṅgyārtho vastvalaṅkārarasabhāvādilakṣaṇaḥ

atrādyo yathā
līlālokanalolupaṃ mṛgakulaṃ gantā guhāntānimāṃ- statkpyagrasanavratīha bhavitā dvīpī ruṣīddīpitaḥ /
yātā tanmṛgayā ratevanamidaṃ śrīsiṅgabhūpo rayād ityādirbhaya mādiśantyarinṛpāḥ strīṇāmanībhāvratam // Ckc_3.*7 //
atra parilīnaśatrubhūvarā giriguhānāyakena nākrāntā iti yattadidaṃ durgaṃbuddhyā na bhavati kintu palāyitā nānuyātavadhyā iti manīṣayeti vastu vyajyate /
dvitīyo yathā
pṛthvīṃ śrīsiṅgabhūpe vahati phaṇavatāmīśitāraṃ pramodā- dākalpaṃ kelitalpaṃ kalayitumanasoradipuṃso nirodhe /
bhūmau bhāraprasaṅgātpunarapi patitā kelitalpāpadeśā- dākalpatvaikayogyaṃ bhujaga iti padaṃ gāyate khyātapūrvam // Ckc_3.*8 //
atra nāyakasya sarveṣu rājasu sevakeṣu raṇābhāvādalabdhanavakapālasya kapālino jīrṇakapālamālikāsthāne bhūbhāraviyuktaṃ śeṣāhiṃ niveśayitukāmasya vetyutprekṣālahkāro vyajyate /
kiñca nāyakenaiva jagattrāṇabāra nirvahaṇādāśvastasya nārāyaṇasya nidrāmākāṅkṣata iveti ca tenaiva pratīyate /
rasarūpastṛtīyo yathā
śrīsiṅgakṣitināyakasya ripavo dhāṭīkṣaterākulāḥ śuṣyattālupuṭaṃ skhalatpadatalaṃ vyālokayanto diśaḥ /
dhāvitvā kathamapyupetya tamasā gāḍhopagūḍhāṃ guhām anviṣyanti tadantare 'pi karasaṃsparśena gartāntaram // Ckc_3.*9 //
atra nāyakavirodhisamāśrayo bhayānako raso nijavibāvādibhirasaṃlakṣyakramatayā vyajyate /
bhāvarūpaścaturtho yathā nāyakasyaiva
śṛṅgāravīrasauhārdaṃ maugdhyavaiyātyasauhṛdam /
lāsyatāṇḍavasaujanyaṃ dāmpatyaṃ tad bhajāmahe // Ckc_3.*10 //
atra maugdyetyādau viruddhagaṇaghaṭanayā lāsyetyādau viruddhakriyāghaṭanayā dāmpatyamityatra viruddhajātighaṭanayā vācintyaiśvaryapratipādakor'dhanārīśvaralakṣaṇābhimatadaivatagaicaro vakturbhaktibhāvo vyajyate /
evamanyepyādiśabdagrāhyā rasabhāvādirūpā vyaṅyārthāstatratatrodāharaṇe draṣṭavyāḥ /
athārthadoṣāḥ /
apārthaṃ vyarthamekarthaṃ sasaṃśayamapakramam /
paruṣaṃ virasaṃ bhinnamatimātramanujjvalam

nīcādhikāsadṛkṣopamānānyaprathitopamam /
aślīlaṃ ca viruddhaṃ ca doṣāḥ kāvyārthagocarāḥ

atrāpārthamityādau bhāvapradhānanirdeśānnapuṃsakatvamavagantavyam /
samudāyārthaśūnyaṃ yattadapārthamitīritam

yathā
caitye śaṃbhorvadanadaśake vīkṣya dīrghaṃ karāgram matvā durgaṃ lavaṇadhanuṣe kāmadevāya huṃ phaṭ /
ityārādhya praṇavamukhare prāñjalau pāraśīke tuṣṭā lakṣmīrvitarati śubhaṃ siṅgabhūpālakāya // Ckc_3.*11 //
atra parasparāsaṅgatatvāt samudāyārthaśūnyatā spaṣṭaiva /
vyākulonmattavākyādau tad guṇībhūya bhūṣayet

vyākulabhāve yathā
ko vā jeṣyati somavaṃśatilakānasmān raṇaprāṅgaṇe hantāsmāsu parāṅmukho hatavidhiḥ kiṃ durgamadhyāsmahe /
asmatpūrvanṛpānayaṃ nihatavān dīrghān dhigasmadbhujān kiṃ vākyairanavotasiṅganṛpateḥ sevaiva kṛtyaṃ padam // Ckc_3.*12 //
atra vākyārthanāṃ parasparāsaṅgatatve 'pi nāyakajaitrayātrāsamākarṇanavyākulānāṃ pratyathibhūpānāṃ nānābhāvaśābalyasūcakatvād guṇatvam /
unmattabhāve yathā
autsukyādanavotasiṅganṛpaterākāramālikhya sā nirvarṇyāyamasau mama priya iti premābhiyogabhramāt /
āśūtthāya tatopasṛtya tarasā kiṃcidvivṛttānanā sāsūyaṃ sadarasmitaṃ sacarasmitaṃ sacakitaṃ sākāṅkṣamālaukate // Ckc_3.*13 //
atra citramuddiśyāśūtthānāpasaraṇadṛṣṭivikārādīnāmarthānāmasaṅgatatvena samudāyatvaśūnyatve 'pi rāgotkarṣapratipādakasamastakāmāvasthāsūcakatvād gumatvam /
vyarthamāhurgatārtha yadyacca syādaprayojanam

yathā
netrābhyāmavalokya siṅganṛpatiṃ dvābhyāṃ raṇe vidviṣaḥ savyūhairabhiyānti sapratibhaṭānālokya garvoddhatān /
doṣṇā svena nijaṃ kṛpāṇamavate tatkhaḍgadhārāṃ gatās te svaḥstrīkucakumbhayormṛgamadaṃ lumpanti lumpanti ca // Ckc_3.*14 //
atrāvalokyetyanenaiva netrābhyāmiti, netrābhyāmityanenaiva dvābhyāmiti doṣṇā kṛpāṇamavata ityanenaiva, svena nijamiti cārthasāmarthyādevāvagateḥ netrādīnāṃ gatārthatvam /
surastrīmṛgamadalepanakrīḍayaiva ripūṇāṃ kathāśeṣatvāvagateḥ svaḥstrīti śabdaśleṣasāmarthyalabdhanijastrīkucakumbhamṛgamadalepanakriyāyā aprayojanatvād vyarthatvam /
idaṃ guṇapataṃ yāti niśeṣaścedvivakṣyate

yathā
alolairāśvaryādavicalitalajjāparimalaiḥ pramodādudvelaiścakitahariṇīvīkṣaṇasakhaiḥ /
amandairautsukyātpraṇayalaharīmarmapiśunair apāṅagaissiṅgakṣmāramaṇamabalā vīkṣitavatī // Ckc_3.*15 //
atra nāyakamabalā vīkṣitavatītyanenaivānanyasiddhenāvagatasyāpāṅagairityasya gatārthatve 'pi niṣpandatvalajjāparimalādiviśeṣavivakṣayopāttatvādadoṣaḥ /
aprayojanasya yathā
saṅkalpairanavotasiṅganṛpatau saṃrūḍhamūlāṅkurai- rākrāntā tanutāṃ gatā smaraśaraiśśāteva śātodarī /
asmannūlamidaṃ tanutvamiti kiṃ lajjālasai locane prāpte pakṣmapuṭāvṛtiṃ ratipatestat ketanaṃ jṛmbhatām // Ckc_3.*16 //
atra mīnavijṛmbhaṇakathanasya prakṛtāvasthānupayogitvenāprayojakatve 'pi loke prāyeṇa paribhūtānāṃ parābhaviturāpadaṃ vinā vijṛmbhaṇaṃ na saṃbhavatīti locanayorapunarunmīlanasūcanena navamāvasthāyāḥ parākāṣṭhā pratīyata iti guṇatvam /
uktābhinnārthamekārthaṃ
yathā
saṃrakṣitāṃ vetanamānanābhyāṃ karoti senāṃ vinihatya śatrūn /
kalyāṇabhūpo vinihatya śatrūn balāni saṃrakṣati vetanādyaḥ // Ckc_3.*17 //
atra pūrvottarārdhayorapṛthagabhiprāyatvādekārtham /
rasodreke tvayaṃ guṇaḥ

yathā
kumāraśrīsiṅge jaladhiraśanāṃ śāsati mahīm amaryādādhvastāḥ patanapariṇāhapratibhuvaḥ /
adharmā nirmūlā narakaparipākapraṇidhayo vinaṣṭā duśceṣṭāḥ kalikaluṣaveśīparidhayaḥ // Ckc_3.*18 //
atra dvitīyādiṣu pādeṣu bhinnārthatvābhāve 'pi kenacidadharmagandho 'pyasmaddeśe na vidyata iti trirvācā dharmapratiṣṭhāpakasvāmipakṣapātātiśayopakṣiptaṃ sodrekeṇa cetasābhihitatvād guṇatvam /
sandehadāyakārthaṃ yat sasaṃśayamitīritam

yathā
śrīsiṅgabhūpadhāṭīṣu vidviṣo hīnasādhanāḥ /
sālaśreṇimupāśritya kurvate jīvataṃ tṛṇam // Ckc_3.*19 //
atra hīnasādhanā vidviṣaḥ sālaśreṇiṃ prākārapaṅktimāśritya jīvanaṃ prāṇān tṛṇaṃ kurvate tṛṇāya manyanta ityarthaḥ /
athavā sālaśreṇiṃ vāṭikāmāśritya hīnasādhanāḥ tṛṇaṃ jīvanaṃ prāṇadhāraṇaṃ kurvata iti ca nāsatpratipakṣatvamasatpratipakṣatvaṃ ve 'ti saṃśayapratīteḥ sasaṃśayamidam /
utkarṣādivivakṣāyāmasyāpi guṇagauravam

yathā
kokilaspardhisallāpā mṛgavairivilocanāḥ /
vāmāḥ śyāmā vaśīkartuṃ neśate siṅgabhūpatim // Ckc_3.*20 //
atra kokilaspardhinaḥ kokilasvaravat kalamadhurāssallāpā yāsāṃ tāḥ /
mṛgavairīṇi mṛgalocanatulyāni locanāni yāsāṃ tāḥ /
vāmāḥ ramyāḥ śyāmā yuvatayo nāyakaṃ vaśīkartuṃ neśate na śaktā ityanena strīvyasanamasya nāstīti /
uta kokilaspardhināṃ kākānāṃ sallāpa iva sallāpā yāsāṃ tāḥnāmāḥ vakrāḥ śyāmāḥ kālāṅgyaḥ enaṃ vaśīkartuṃ neśata ityanenānuttamāsu kākasvarāḍhyāsu strīṣu na ramanta iti kāmaśāstraparijñānamastīti vā sandehe ubhayathāpi nāyakotkarṣapratītiriti guṇatvam /
paurvāparyaviparyāso yatra syāttadapakramam

yathā
ghorājiraṅge pratipakṣabhūpāḥ śrīkiṅgabhūpālavasuṃ vilokya /
kurvanti mauhūrtikasārvabhaumaiḥ prayāṇahorāpariśodhanāni // Ckc_3.*21 //
atra pūrvaṃ purānnirgatya pratipakṣabhūpaiḥ paśvādatikrāntaprayāṇalagnapariśodhanaṃ kriyata ityapakramatvam /
citrahetvādiṣu prāyo guṇatāmasya manvate

yathā
paścānmuñcati te cittaṃ kṣamāṃ śrīsiṅgabhūpate /
purastādeva muñcanti paurastyā bhūbhujaḥ kṣamāḥ // Ckc_3.*22 //
atra pūrvabhāvino nāyakacitte titikṣāmokṣaṇasya hetoḥ, hetumataḥ paśvādbhāvinaḥ pratirājanijadeśamokṣaṇasya ca paurvāparyaviparyasādapakramatve 'pi nāyakatitikṣāmokṣaṇasya deśamokṣaṇalakṣaṇapratirājasādhvasoddīpanaprakāśanaparatvādadoṣaḥ /
pratyakṣaniṣṭhurārthaṃ yatparuṣaṃ tannigadyate

yathā
gaṇaḍagrāvatale nipātayata vā gartāntare datta vā vyāghrāṇāṃ purataḥ parikṣipata vā vyākrośato bālakān /
hantāmī parito vanaṃ mṛgayataḥ kṣmāpālacūḍāmaṇeḥ vartante bhavatībhiradya hivayaṃ sarve 'pi dahyāmahe // Ckc_3.*23 //
atra nāyakacamūdhāṭībhayena giriguhāsu līnānāṃ kulīnakuṭumbinīruddiśya bālakarodananivāraṇābhiprāyamātrāṇyapi pratyakṣe rūkṣārthānyakṣarāṇi gaditānīti paruṣatvam /
hitopadeśātikrāntasmaraṇādau ca tad guṇaḥ

hitopadeśe yathā
asmadvakṣasijadvayātkimu sukhaṃ svardanti kumbhadvayaṃ pīyūṣaṃ kimu sāramasmadadharādasmādapasmāritam /
ko 'yaṃ vo janiteti sāhasarasān śrīvīrasiṅghaprabho saṃrambhādapasārayantyarinṛpān prauḍhāḥ pratītoktibhiḥ // Ckc_3.*24 //
atra māraṇaśūcanābhiprāyeṇa paruṣatve 'pi maraṇaparyavasāyī balavatā nāyakena virodhaḥ pariharaṇīya iti hitopadeśatvād guṇatvam /
atikrāntasmaraṇe yathā
yanmukto 'yamajihvikā priyasakhā tvatkhaḍgadhārāmukhād yo dṛṣṭo na ca taiḥ kirātahatakairdurgopahārodyataiḥ /
tacvanmaṅgala sūtravaibhava miti prastauti siṅgaprabhor dhāṭīsaṃbhramanaṣṭaduṣṭapatikā ñcaikāṃ striyaṃ bandhutā // Ckc_3.*25 //
atra prathamārdhe paruṣatve 'pi saṃbhāvitātikrāntānuvādamātraparatvād guṇatvam /
virasaṃ virasārthassyādanaucityakalaṅkataḥ

yathā
śrutvā siṅgakṣitipatiraṇārambhagambhīraghoṣān śuṣyattālu pratinṛpatayasstabdhajaṅghaṃ patantaḥ /
saṃmuhyante śrutiṣu marutāṃ śailakāntāradeśe niryāntīṣu śrutipujasukhaṃ vaiṇavībhyo vapābhyaḥ // Ckc_3.*26 //
atra dhāṭībhayena palāyamānānāṃ manasaḥ kīcakarandhrasamīraṇaśravaṇasukhānusandhānamanucitamiti virasatvam /
apradhānasya vijñeyo guṇībhāvo 'sya kovidaiḥ

yathā
kastūryā tatkapola dvayabhuvi makarī nirmitau prastutāyāṃ nirmitsūnāṃ svavakṣasyatiparicayācvatpraśasterupāṃśu /
vīra śrīsiṅgabhūpa tvadahitakubhujāṃ rājyalakṣmīsapatnī- mānavyājena lajjāṃ sapadi vidadhate svāvarodhāḥ pragalbhāḥ // Ckc_3.*27 //
atra pratināyakagatā nāyakabirudavilekhananimittayā janitā svāvarodhasānnidhyādibhiruddīpitā lajjānumitaiḥ nirvedadainyaviṣādādibhirabhivyaktā nirvedadainyaviṣādādibhirupacitā tadanu tadanumitaireva mānasikakutsādibhirabhivyaktā nijajīvitajugupsā ca svāvarodhaviṣayā tatprāgalbhūyādibhiruddīpitā makarikātapatranirmāṇadibhirabhivyaktā tadanumitaiḥ harṣādibhirupacitā ratiśva nirbharamekatra saṃniveśita ityanaucityena virasatve 'pi tayornāyakabirudavileśanahetutayā nāyakakṛpākaṭākṣaprasāda sampannatayā ca na saṃbhāvyamānayośśaraṇāgatarakṣaṇalakṣaṇanāyakagataparopakāratvenā prādhānyādaduṣṭatvam //
prakrāntabhaṅgyanirvāho bhinnamāhurmanīṣiṇaḥ

yathā
gauḍīpānamadālasāḥ parigaladdhammillamallīsrajaḥ savyājaskhalitoktayo madavatīsīmantaratnaśriyaḥ /
tāruṇyodadhiśīkarā smarakalāsāmrājyasiddhikriyāḥ śrīsiṅgakṣitipāla tāvakaguṇān gāyanti gauḍāṅganāḥ // Ckc_3.*28 //
atra mattajātyupakramasya madavatītyādiguṇavarṇanenānirvāhād guṇatvam /
asyāpi guṇatā kvāpi yadi chāyā na hīyate

yathā grīṣmo niḥśvasiteṣu locanayuge varṣāḥ śaradgaṇḍayoriti pūrvodāhṛteṣu ṛtuṣvekavacanaprakramasya varṣā iti bahuvacanopādānād bhinnatve 'pi bhūmnyeva varṣā ityanuśāsanād bahuvacanaśruterapyarthaikyasyātyājyatvādekavacanachāyā na hīyata iti guṇatvam /
yadaśraddheyamatyuktamatimātraṃ taducyate

yathā
śrīsiṅgabhūpāla tavāhitānāṃ niḥśvāsavegā girikānanāni /
kurvanti nirdagdhanikuñjapuñjaṃ paryastagaṇḍopalamaṇḍalāni // Ckc_3.*29 //
atra parābhavabhārādatyuṣṇānāmatibahulānāmapi ripunṛpāla niḥśvāsavegānāmābhogo tathāvidhadāhakakṣepakatvayoraśraddheyatvamityatimātratvam /
asyāpi guṇatāṃ kecidyathāpūrvaṃ samarthane /
vadantyanye tu sarasā lokasthityanurodhataḥ

ādyaṃ yathā
śrīsiṅgakṣitipāla tāvakacamūdhāṭīṣu vājichaṭā riṃkhoddhūtarajobhirambunidhayo viśve 'pi gādhīkṛtāḥ /
cañcatketupaṭāntavāntapavanair bhūyopyagādhīkṛtāḥ bhadre bhendramadāmbunā punaramī pūrvādhikaṃ pūritāḥ // Ckc_3.*30 //
atra senāvājirajasā samudrāṇāṃ śoṣaṇa sthalīkaraṇādiratimātratve 'pi punarapivāripūrakalpanayā vastusthiteravirodhād gāḍhamārgānuvartināṃ vidagdhānāmatiguṇatvam /
dvitīyaṃ yathā
yātreyaṃ kuladevatāsu kimutodvāhakramo bhūbhujām ācārā nu sakhīti vā pratipataṃ vadhvā vivāhotsave /
dhāṭīsaṃśravaṇā tpalāyanavatāṃ śrīsiṅgabhūpadviṣāṃ rājñāṃ marmanikṛntane paṭutarā tanmaṇḍalāgrādapi // Ckc_3.*31 //
atra vācāṃ khaḍgādapi hṛdayamarmabhedakathanā datimātratve 'pi tādṛśānāṃ tādṛśāni vacanāni vajrādapi hṛdayamarmāṇi bhindanti /
kimuta khaḍgādiriti lokasthiteranuvartanādvidarbhamārgānusāriṇāṃ dākṣiṇātyānāmatiguṇatvam /
nātisphuṭacamatkāramanujjvalamitīritam

yathā
kroḍān khananti vipine bhakṣayanti mṛgān kuśān /
nidrānti pādapachāye kalyāṇanṛpavidviṣaḥ // Ckc_3.*32 //
atra vidviṣāṃ nagareṣu bhayavyākulatayā kadācidapi nidrā cakṣuḥ nopaiti bhraṣṭarājyāstu kāntāre vanyajantuvat visrabdhā nidrāntīti vivakṣitasyāpi camatkārasyātikleśena pratīte rasphuṭālaṅkāratvāccānujjvalatvam /
vidagdhahṛdayāḥ vkāpi tasyāpi guṇatāṃ viduḥ

yathā "sarve grahā sanakṣatrā" ityādi pūrvodāhṛtam /
atra jātyādyarthālaṅkāraviraheṇānujjvalatve 'pi śuddhaśrotriyāśīrvādānukaraṇatvād guṇatvam /
spaṣṭaṃ nīcopamānādi6yaṃ nāmnaiva lakṣitam

nīcādhikopamāne yathā
śrīsiṅgabhūpa bhavadīyakṛpāṇarekhām ālokya paktimakuśāgraniśātadhārām /
līnāḥ praviśya vipinaṃ pradarāntarālaṃ nārāyaṇodaradarīmiva vairibhūpāḥ // Ckc_3.*33 //
atra khaḍgadhārāṃ prati kuśadhārāyāmatiniśātatve nīcatvādatinīcopamānatvaṃ vipinapradaraṃ prati vaipulyena nārāyaṇodarasyātyādhikyādadhikopamānatvam /
asadṛkṣopamānatvaṃ yathā
maṇḍalīkṛtakodaṇḍo raṇe kalyāṇabhūpatiḥ /
karakampitakalhāro mīnāhka iva rājate // Ckc_3.*34 //
atra kodaṇḍasaugandhikayoḥ sāmyagandhasyābāvādasadṛkṣopamānatvam /
ādyayostu guṇībhāvaḥ kadāpi kavikauśalāt

yathā
paripanthini siṅganṛpo dhanakaṇikāṃ kanakagiririvādatte /
pātre tiṣṭhati purataḥ tṛṇakaṇavacyajati kanakāni // Ckc_3.*35 //
atra kanakagiritṛṇakaṇayoratyadhikanīcayorupamānatve 'pi nāyakasyārthadharmārjanāpramādāvati śayavivakṣāyāṃ na duṣyataḥ /
asadṛkṣopamānasya vyatirekopamādiṣu /
yathā
avivekī na surabhivat cintāmaṇiriva na yāti kāṭhinyam /
śrīsiṅgabhūpatilakaḥ śiva śiva bhūlokabhāgyasaubhāgyam // Ckc_3.*36 //
atropamānopameyayorvaiṣamye 'pi vyatirekopamānatvād guṇatvam /
aprasiddhopamānaṃ tu bhavedaprathitopamam

yathā
hanta saugandhikakarāḥ sphuṭakokanadāṃghrayaḥ /
śrīkiṅgabhūpadhāṭībhiḥ jarjarā ghūrjarastriyaḥ // Ckc_3.*37 //
atra saugandhikakokanadayoḥ kāntākaracaraṇopamānatvena kaviprayogeṣu na prasiddhiriti duṣṭatvam /
asyāpi guṇatā vkāpi taraṅgitacamatkṛteḥ

yathā
śrīsiṅgabhūpāla bhavatprayuktanārācapaṅktyā paritaḥ patantyā /
arāji vīrāhita rājakaṇṭhe surāṅganāsaṃvaraṇasrajeva // Ckc_3.*38 //
atra nārājapaṅiktasvayaṃvaraṇasrajorupameyopamānabhāvāprasiddhāvapi surāṅgānāṃ bhoga hetutvasāmyācchamatkārātisya iti guṇatvam /
aślīlaṃ tadvinirdiṣṭaṃ yadaślīlapratītikṛt

yathā
uddīpitāḥ prahāreṇa bhūpāla tava śātravāḥ /
randhre prahartumauddhatyādunnamanti namanti ca // Ckc_3.*39 //
atra prahāroddīpanaṃ randhraprahārāya namanonnamane ca śiśne 'pi vidyete iti tatpratīteraślīlatvam /
asyāpi guṇatā jñeyā kavīndrasvīkṛtādiṣu

yathā
jitvā tatpariraṃbhaṇa prakṛtikaṃ dyūte sakhīnāṃ puraḥ śāryāropaṇasūcite paṇavidhau śrīsiṅgabhūmībhujā /
mandasmerakapolakāntilaharīsaṃkrāntavaktrekṣaṇā sāsvinnāṅguli śārikāparikaraṃ sajjīkaroti priyā // Ckc_3.*40 //
atra śārikāstryupari śārikāropaṇena pumbhāvakelirūpasyāślīlasya pratīteraślīlatve 'pi kavibhirevaṃvidhasyāslīlasyāṅgīkārād guṇatvam /
kutra kavibhirevamurarīkṛtamiti cettarhi sādhu sarvato nidarśayāmaḥ /
tathā hi
tadānanaṃ mṛtsurabhi kṣitīśvaro rahasyupāghrāya na tṛptimāyayau // Ckc_3.*41 //
--iti raghuvaṃśe
kliṣṭacandramadayaiḥ kacagrahairutpathāhitanakhaṃ samatsaram /
tasyatacchithilamekalāguṇaṃ pārvatīratamabhūdatṛptaye // Ckc_3.*42 //
--iti kumārasaṃbhave
mukhapradhānai ravilaṃbapūrvaiḥ kaṇṭhagrahaiḥ kṣipranipīḍitāṅgaiḥ /
karapracāraiḥ śithiloparodhairlabdhaiḥ priyāyā mumude mukundaḥ // Ckc_3.*43 //
--iti kandarpasaṃbhave
protayā galitanīvi nirasyannuttarīyamavalambitakāñci /
maṇḍalīkṛtapṛthustanabhāraṃ sasvaje dayitayā hṛdayeśaḥ // Ckc_3.*44 //
--iti bhārabikāvye
āśulaṅghitavatīṣṭakarāgre nīvimardhamukulīkṛtadṛṣṭyā /
raktavaiṇikahatādharatantri maṇḍalakvaṇiṃtacāru cukūje // Ckc_3.*45 //
--iti māghakāvye evamanyatrāpi vijñeyam /
deśakāle kalālokanyāyāgamavirodhi yat /
sāhityaprāṇasārajñaiḥ tadviruddhamitīritam

tatra deśo 'ndhro mahārāṣṭrādiḥkālo naktaṃdivartaṃvaḥ /
gītinītiprabhṛtayaḥ kālāḥ kāmārthasaṃśrayāḥ

carācarāṇāṃ bhūtānāṃ pravṛttirloka ucyate /
nyāyastu hetuvidyār yādāgamo dharmasaṃhitā

deśādiviruddhāni yathā
rādhe māsi divāniśaṃ mṛgamadavyālepino mālatī śayyāyāṃ yamunātaraṅgapavanasparśotsukairvatsalaiḥ /
dhātrīnāyakasevanāya militā bhūmīśvarā mānino rājādrau maṇihārasaurabhamayaiḥ krīḍhanti bandījanaiḥ // Ckc_3.*46 //
atrāndhradeśe yamuneti deśanirodhaḥ /
rādhemāsi mālatīśayyeti kālavirodhaḥ /
hārāṇāṃ saurabhamiti lokavirodhaḥ /
ete pratyakṣavirodhāḥ /
māninaḥ sovā militā iti svavacanavirodhaḥ /
bandijanā vatsalā ityaucityavirodhaḥ /
anyasevakānāmaharniśaṃ krīḍeti yuktivirodhaḥ /
ete anumānavirodhāḥ /
bandīkṛtaiḥ paraparigrahaiḥ krīḍantīti karmasaṃhitāvirodhaḥ /
bandīṣvanyāsakteḥ vyasanamapakṛtastrīṣu viśvāsaścetyarthāgamavirodhaḥ /
grīṣme divāniśaṃ krīḍanaṃ pakṣādvarṣanidāghayorityāyurvedavirodhaḥ /
grīṣme kastūrikāvilepanaṃ bhogaśāstravirodhaḥ /
atrāgamāntarbhūtānāmapi kalāśāstrāṇāṃ pṛthagabhidhānaṃ tadjñānasya sāhitye prādhānyajñāpanārtham /
mahotpātānubhāvādi vivakṣāyāmidaṃ guṇaḥ

utpātavivakṣāyāṃ yathā
uddaṇḍapratigaṇḍabheravavibho smere kaṭākṣe ruṣā jāte kokanadacchavipratibhaṭe rāṣṭreṣu vidveṣiṇām /
mākandāśśarati prabhūtakalikāḥ padmaṃ kukūlodare pāṣāṇāḥ prahasanti hanta dadhate sandhyāsu nidrā dvijāḥ // Ckc_3.*47 //
atra śaradi mākandaprasūnānīti kālavirodhaḥ /
kukūlodare padmamiti yuktivirodhaḥ pāṣāṇāḥ prahasantīti lokavirodhaḥ /
tadeṣāṃ duṣṭatve 'pi nāyakakopajaniṣyamāṇaparāṣṭravipattisūcakaturnimittavivakṣayā guṇatvam /
anubhāvavivabhāyāṃ yathā
kastūrīmṛgayūdhasevitatalaiḥ karpūrapālīdrumair ārāmānabhirāmatāmupagatānālokya rājācale /
vismerā hṛdi pañcavarṇakaśukādākarṇya karṇotsavaṃ śrīsiṅgakṣitipālavikramakalāṃ nandantyapūrve janāḥ // Ckc_3.*48 //
atrāndhradeśe kastūrīmṛgakarpūradrumādisaddhāva iti deśaviruddhatve 'pi nānādvīpādhīśasakāśādupāyanagrahaṇasamarthanāyakaprabhāvavarṇanavivakṣayā guṇatvam /
śabdārtharūpaṃ taditaṃ kāvyaṃ śabdārthakovidaiḥ /
traividhyena camatkāri camatkāritaraṃ yathā

camatkāritamaṃ ceti pravivicya nidarśitam /
śabdacārutvatātparye camatkārīti kathyate

yathā
kamalamukulapālīkalpitāpānakotī kalamadhukaramālākākalīkalpanādeḥ /
sarasi sarasatīre sārasārāpasāre viharati bharitaughe rājaśailādhirājaḥ // Ckc_3.*49 //
atrānuprāsanirvahaṇamātre kaviprayatnasya viśrānteḥ śabdamātracārutvādidaṃ kāvyaṃ camatkārītyucyate /
vācyacārutvatātparye camatkāritaraṃ matam

yathā
śrīsiṅgakṣitipāla tāvakacamūdhāṭībhayāṭīkitān ākārairapi śābarairapihitān ghorāṅgaṇe phakkaṇe /
ātmīyaiva hi paśyatāṃ piśunayatyābālagaupālakaṃ bhūpālātkuliśātapatra kalaśīcihnā padānāṃ tatiḥ // Ckc_3.*50 //
atra kaitavakirātānāṃ pratināyakānāṃ kulisādirājalakṣaṇalakṣitapadāvalīparijñānena yadime rājāna ityabhyūhanaṃ so 'yamanumānāmaṅkāraḥ /
tatraiva kaviprayatnasya viśrāntiriti vācakākṣaramullaṅghya vācyacārutvatātparyāditaṃ camatkāritaramityucyate /
vyaṅgyarya caguṇībhāve tadevāhurmanīṣiṇaḥ /
ihopasarjanībhūtamaṣṭadhā vyaṅgyamucyate

tathā cāhuḥ
agūḍhamaparasyāṅgaṃ vācyasiddhyaṅgamasphuṭam /
sandigdhatulyaprādhānye kāvkākṣipta masundaram

iti //
agūḍhavyaṅgyaṃ yathā
kastūrīmṛgayūthasevitatalaiḥ karpūrapālīdrumair ārāmānabhirāmatāmupagatānālokya rājācale /
vismerā hṛdi pañcavarṇakaśukādākarṇya karṇotsavaṃ śrīsiṅgakṣitipālavikramakalāṃ nandantyapūrve janāḥ // Ckc_3.*51 //
atra vikramakalāmityarthaśaktimūlasya nānādvīpādhipaprahitasyopāyanaviśeṣarūpasya vyaṅgyasyoparyeva prabhāvādidamagūḍhaṃ vyaṅgyaṃ nāma camatkāritaraṃ kāvyam /
aparāṅgavyaṅgyaṃ yathā
cūtālokabhiyā nimīlitadṛśo rañjanti bhāgāntaraṃ bandhūnāṃ ca kuhūbhiyā śrutirudho nākarṇayantyo giraḥ /
pāndhairbhūtabhiyā palāyanaparairnāveditādhvakramāḥ khidyanti tvadaristriyo vanabhuvi śrīsiṅgapṛthvīpate // Ckc_3.*52 //
atra śatrustrīvipralambhasya karuṇāṅgatvam /
vācyasiddhyaṅgaṃ yathā
ṣaḍhbhiḥ ṣoḍhaśabhiḥ pūrvairgaurekā mahiṣī kṛtā /
saiva śrīsiṅgabhūpālakuñjareṇa viśīkṛtā // Ckc_3.*53 //
atra vaśeti gajakāntālakṣaṇaṃ vyaṅgyaṃ bhūpālakuñjareṇetyatropamārūpakasandehe rūpakasiddhimupapādayatīti vācyasiddhyaṅgamidam /
asphuṭaṃ yathā
citraṃ śrīsiṅgabhūpālo vimathya ripuvāhinīm /
vikiratyamṛtaṃ sarvaśravaṇānandakāraṇam // Ckc_3.*54 //
atra mandaraḥ samudraṃ vimathya keṣāṃcideva rasanānandakāraṇa mamṛtamutpādayāmāsa /
nāyakastu vāhinīṃ vimathya sarvalokaśravaṇānandakāraṇaṃ kīrtirūpamamṛtaṃ dikṣupūrayatīti mandarānnāyakasyādhikyapratipādanāt pratīyamānasya vyatirekasya nātisphuṭatvam /
sandigdhavyaṅgyaṃ yathā
śrīsiṅgabhūpapṛtanādhikṛtaiḥ niṣaṇṇair āsthānasaudhamaṇitoraṇavetikāsu /
ālokanena haridāgatarāja rājir- dṛṣṭā kapolatalakandalitasmitena // Ckc_3.*55 //
atra nānādigantāgatarājakagocaraṃ senāpatīnāṃ sasmitānalokanaṃ saṃbhāvanābhiprāyeṇa vā raṇeṣu prabhūtatadīyakātaradaśāsmaraṇena veti sandehaḥ /
tulyaprādhānyavyaṅgyaṃ yathā
tava śrīsiṅgabhūpāla pratāpatapanodayaḥ /
sātapatrān mahīpālān santāpayati santatam // Ckc_3.*56 //
atra sātapatrān śatrūn pratāpatapanaḥ santāpayatīti vācyasya nirātapatrān naḥ santāpayatīti vyaṅgyasya ca prādhānyaṃ samameva pratīyate /
kākvākṣiptaṃ yathā
bhadrebhādaśanabhatakṣitidharagrāvaśriyo 'gre sthitāḥ rājirvā javanirjitārkahayatā vibhrājināṃ vājinām /
uddaṇḍapratigaṇḍabhairavavibhuṃ prāṇeśa śuddhāṅgaṇe hantādyāpi didṛkṣase na suhṛdaḥ prāṇā na cāhaṃ hitāḥ // Ckc_3.*57 //
atra pratināyakamuddiśya taddevīvākye gandhagajā vājino vā tavāgre na sthitā prāṇāsva priyā evāhaṃ ca tava hitaiveti vyaṅgyaṃ pratīyamānamapi kuñjarādayo 'gre sthitā vā ityādi kākusahakāriṇā vācakaśabdenaivākṣipyata ityupasarjanībhūtatvam /
asundaraṃ yathā
dhātrīmatikramya parisphurantī bhujaṅgalokānabhitaśvarantī /
śrīsiṅgabhūpāla tava prabhāvāt ślāghyā hi kīrtiḥ sumanogṛheṣu // Ckc_3.*58 //
atra kīrteḥ dhūrtastriyā sāmyaṃ śabdaśaktipratītamapi vācyādanatiśāyīti na sundaram /
pratyeyārthasya cārutve camatkāritamaṃ matam // 40 //
yathā
siṅgaprabhuralaṅkārī laṅkārī rāghavaḥ punaḥ /
varṇāntaratvamubhayoḥ śrūyate sarvasammatam // Ckc_3.*59 //
atra varṇenākṣareṇāntaraṃ bhedo yayostacvamiti vācye pratiṣṭhite varṇo vaiśyajātirantaraṃ nāyakaraghunāyakayoriti parasparavyatirekālahkāro vyaṅgyaḥ /
tasyaiva kavitātparyaviśrāntidhāmatvāccārutvamiti camatkāritamatvam /
yathā vā
kṛtāyastambhanirbhedo bhaktaprahlādapoṣakaḥ /
śrīpatinaṃrasiṃho 'yaṃ rājate rājaśekharaḥ // Ckc_3.*60 //
atra śabdaśaktimūlo nāyakavaikuṇṭhakaṇṭhīravayorupamālaṅkāro vyajyate /
anena ca kṣaṇādiva nāyako nikhilavirodhividāraṇakriyāpariṇati samarthanirvakraparākrama iti vidhirupaṃ vastu vyajyate /
etena ca nāyakena saha virodho na karaṇīya iti niṣedharūpaṃ vastu, amunā ca nāyakapratibhaṭībhūtā mahīpālā nirbuddhaya ityutprekṣā vyajyate /
anayā ca nāyakavirodhino naranāyakā daivaparāhatā ityutprekṣāparā vyajyate /
evaṃ pratiśatrupratibhāviśeṣapratyayārthaparaṃparāsamunmeṣasaṃpannatayā bāḍhamacintyamahimaviśrāntidhāmatāṃ nītaṃ tadidaṃ camatkāritamamityucyate /
atra bhedaprapañco dhvanilocanādigrantheṣu draṣṭavyaḥ /
gadyaṃ padyaṃ ca miśraṃ cetyetat sarvaṃ tridhā smṛtam /
apādaḥ padasandarbho gadyaṃ hṛdyaṃ manīṣiṇām

kīrtiratnaniṣadyāyāṃ gadye kasyāpi pāṭavam /
gadyabandhamayaṃ kāvyaṃ śrīharṣacaritādikam

catuṣpādānvitaṃ padyaṃ cādirmātreti tad dvidhā /
chandovicitikośeṣu tayorjñeyastu vistaraḥ

padyabandhamayaṃ kāvyaṃ kṣudrākṣudratayā dvidhā

kṣudraṃ muktakakāvyaṃ tad bhāmahādyaiḥ prapañcitam /
akṣudraṃ sargabandhādi praśastodāttavastukam

sadeśakālapātrādi varṇanāsampadujjvalam /
trivargaphaladaṃ kāvyaṃ raghuvaṃśādikaṃ matam

gadyapadyamayaṃ miśraṃ prekṣyaṃ śrāvyamiti ddidhā /
prekṣyaṃ dvidhā rūpakākhyamuparūpakamityapi

rūpakaṃ daśadhā proktaṃ nāṭakādivibhedataḥ /
mahāprabandhasāmrājyamādhikartumidaṃ kṣamam

siṅgabhūpālaracite rasārṇavasudhākare /
asya prapañco vijñeyaḥ ke tathā vaktumīśate

uparupakamākhyātaṃ taddhi śrīgaditādikam /
bhāvaprakāśikādyeṣu tallakṣaṇamavekṣyate

śrāvyaṃ ca kathitaṃ campūrupacampūriti dvidhā /
campūprabandhastatra syātkāntāṣṭādaśavarṇanaḥ

sa prabandha iti ślāghyo bhojarāmāyaṇādikaḥ /
upampūprabandhānāmiyattā kena gadyate

atrāpi kavisāmarthyādr bāṣātālādimiśraṇaiḥ /
kalikotkalikādīnāṃ parināyāsavikalpanaiḥ

rasabhāvādibhedena saṃpadyante tathocitam /
tathāpi prabhuvandyādiharṣaṇārabhaṭīspṛśām

vakṣye ca caturbhadrādīnāṃ keṣāṃcidiha lakṣaṇam

padyānantarabaddhānāṃ gadyānāṃ hi yathāruci /
avaiṣamyādiyattāyā niyamo bhadramucyate

catvāri yatra tāni syustaccaturbhadramīritam

bhadraṃ ca satālamatālaṃ miśraṃ ceti trividham /
yatra (padyānantaraṃ tricatura) padyāntatantrī caturamātrādi niyame kevalakalikotkalikānibandhaḥ tatsatālabhadram /
tadidamudāharaṇādiṣu /
yatra padyānantaraṃ gadyāni kalikāśva tanmiśrabhadram /
tadidaṃ caturbhadrādiviṣayam /
caturbhadranibandhanāprakārastu yatkiñcidārabhaṭīvṛttiyogyamāśīrvādabhūṣitaṃ saṃbuddhivibhaktisaṃbhaktanāyakanāmāṅkitaṃ padyamādau nibadhnīyāt /
tato deva dhīra śūretyādi padopakramāṇi gadyānyantānuprāsavanti samasaṃkhyayā vaktavyāni /
paśvād gadyasaṃkhyātikrameṇa dvayordvayorādyantānuprāsasundaramākalanīyāḥ kalikā itīdaṃ samuccitya bhadramityabhidhīyate /
evaṃ caturṇāṃ bhadrāṇāṃ nibandhe caturbhadraḥ /
evamaṣṭabhadrādayo 'pi tasyaivā vṛttito bhavantīti na pṛthagucyante /
dvibhadramapi cecchanti bhāṣā naikavidhā yadi /
khyātaṃ hi raktaṃ kalyāṇaṃ yogassaṃskṛtadeśyayoḥ

evaṃ bhāṣādvayīyoge yogyaṃ nāma prakalpayet

tadeva nanābirudairaṅkitaṃ birudāvaliḥ /
tattatsamayakrartavyasūcanādiphalā tu sā

varṇanīyaguṇotkarṣavatī bhogāvalī matā /
pratibhadraṃ samunnidradigantavijayaśramam

taccaturbhadramākhyātaṃ kovidairvijayāvalī /
yatsatālabhadraṃ syāttadudāharaṇaṃ matam

jayatyupakramodbhāsi mālinyākhyādipadyake /
vibhaktayaḥ kramādatra sapta saṃbuddhiraṣṭamī

pratibhadraṃ ca padyānte kalpayetkalikāṣṭakam /
tataḥ saptadaśā vyastāḥ kalikārdhasamātṛkāḥ

tattadvibhaktyābhāsāntāḥ kuryādutkalikāstathā /
ādyantānuprāsabhaktiḥ kalpanīyā dvayordvayoḥ

vibhaktyābhāsaniyamā ladhvantāttālikena ca /
gadet sarvavibhaktyante padyaṃ sārthavibhaktikam

āśīrvādasamāyuktamityudāharaṇakramaḥ /
kramādbhāṣāṣṭakaṃ yatra sodāharaṇamātṛkāḥ

nijapūrvapadāntasya dvitrādyakṣarasantatiḥ /
uttarasya padasyādi yasminnavyavadhānataḥ

tadetadbhadrasandhānāccakravaccakravālakam /
padyānantaritā gadyapaṅktirādyantapadyakā

idaṃ proktapadairanyaiḥ paryāyo gadyapdyayoḥ /
pūrvottarānusaṃdhānaṃ sarvasādhāraṇaṃ matam

ante kṣudraprabandhānāmāryayānuṣṭubhāpi ca /
nāmaprakāśe yatkarturnāyakasya kṛterapi

saṃbuddhirekā sarvatra hitvodāhaṇaṃ matā /
itthamanyadapi jñeyametajjātisamudbhavam

dvipatīpramukhānāṃ tu kṣudreṣvantargatirmatā /
yeṣāṃ lakṣyaṃ budhairūhyaṃ vayaṃ vistarabhīravaḥ