ચમત્કારચન્દ્રિકા · અધ્યાય 4

ઇતિ શ્રી સરસસાહિત્યચાતુરીધુરીણવિશ્વેશ્વરકવિચન્દ્રપ્રણીતાયાં શ્રીસિઙ્ગભૂપાલકીર્તિસુધાસારશીતલાયાં ચમત્કારચન્દ્રિકાયા મર્થગુણદોષપ્રબન્ધવિશેષવિવેકો નામ તૃતીયો વિલાસઃ ॥
ચમત્કારચન્દ્રિકા વિશ્વેશ્વરકવિચન્દ્રવિરચિતા ચતુર્થો વિલાસઃ ।
રૂપાદય ઇવાઙ્ગસ્ય સ્વરૂપોત્કર્ષહેતવઃ ।
કાવ્યસ્યૈતાન્વિજાનન્તિ ગુણાન્ ગુણવિવેકિનઃ

શ્લેષપ્રસાદૌ સમતા માધુરી સુકુમારતા ।
અર્થવ્યક્તિરુદારત્વમોજઃ કાન્તિરુદાત્તતા

પ્રેયાન્ સમાધિરૌર્જિંત્યં સૌમ્યં ગામ્ભીર્યવિસ્તરૌ ।
સંક્ષેપઃ શબ્દસંસ્કારો ભાવિકત્વં ચ સમ્મિતઃ

ગત્યુક્તિરીતયઃ કાવ્યે તે ત્રાયોવિંશતિર્મતાઃ ।
તત્ર શ્લેષઃ
મસૃણશ્લિષ્ટપદતા શ્લેષ ઇત્યભિધીયતે

યથા
અવ્યાજસુન્દરમનિન્દિતસચ્વસાર- માજાનુવાહુમરવિન્દદલાયતાક્ષમ્ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપમવલોકયતાં જનાના- માનન્દિતાનિ નયનાનિ સુધામ્બુનેવ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*1 ॥
અત્ર ભિન્નાનામપિ પદાનામેકપદવત્પાઠસમયે પ્રતિભાનં શ્લેષઃ ।
દ્રાગર્થાવગતિર્યત્ર સ પ્રસાદો નિગદ્યતે

યથા સૌગન્ધિકે ચ ઘનસારિણિ ચન્દને ચ બિમ્બાધરે ચ સુદૃશાં વદને ચ તાસામ્ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપરચિતે ચ ગિરાં કદમ્બેં કો વા ન નન્દતિ જનો જગદેકસારે ॥ ચ્ક્ચ્_4.*2 ॥
અત્ર પાદાનાં સમકાલમેવાર્થસમર્પકત્વાત્ પ્રસાદઃ ।
મૃદુસ્ફુટવિમિશ્રાણાં વર્ણાનાં બન્ધક્લ્ટપ્તિષુ ।
આમૂલચૂડં નિર્વાહઃ સમતા ધીમતાં મતા

અત્ર સ્ફટવર્ણનિર્વાહો યથા
યુદ્ધેષુ પ્રતિપક્ષલક્ષતુરગપ્રધ્વંસનોત્તંસિતે ત્વત્કૌક્ષેયકશિક્ષિતૈરપિ પરં સિઙ્ગક્ષમારક્ષક ।
સપ્તાશ્વે પ્રતિભેદમાત્રમરિભિઃ પ્રાયેણ સંધાર્યતે કષ્ટં ક્લિષ્ટધિયાં ગુરોરપિ વૃથા સર્વૈવ વિદ્યા ભવેત્ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*3 ॥
અત્ર પાદચતુષ્ટયે ઽપિ ઘોષપરાક્ષરપ્રાયત્વનિર્વહણાત્સ્ફુટવર્ણા સમતા ।
મિશ્રવર્ણબન્ધનિર્વાહો યથા
આક્ષેપોક્તિવિધાયિનાં ક્ષિતિભુજામાત્માવરોધાન્તિકે યુદ્ધાગ્રે તુ નિરીક્ષ્ય સાધ્વસવતાં ત્વાં ખડ્ગનારાયણ ।
રૂક્ષોદગ્ર તૃણાઙ્કુરગ્રસનતા જિહ્વાગ્રવિચ્છેદનં દણ્ડો ઽભૂદત એવ તે હિ ભવતા સ્વે સ્વે પદે સ્થાપિતાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*4 ॥
અત્ર પાદચતુષ્ટયે ઽપિ નાતિવર્ણમૃદુપ્રાયતા નાતિરૂક્ષાક્ષરપ્રાયતા ચેતિ મિશ્રબન્ધસમતા ।
અગ્રન્થિલા પૃધગ્ભૂતિઃ પતાનાં માધુરી મતા

યથા
ચમ્મં પોમ્મોત્ત ઉત્તં .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ।
બોમ્મો કાપૂણ સોમ્મં ત્વિહુવણ રઅણં કણ્ણઅં કિત્તિ સણ્ણં દ્વિહા ઉંતિએ ણાહં કુણ ઇવ રૌણં મંગલં સિંગભૂવમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*5 ॥
અત્ર પાઠસમય એવ પદવિભાગઃ પ્રતિભાતીતિ માધુર્યમ્ ।
સંયુક્તાક્ષરસચ્વે ઽપિ શ્રવ્યત્વં સુકુમારતા

યથા
યુષ્માભિઃ પ્રતિગણ્ડભૈરવરણે પ્રાણાઃ કથં રક્ષિતા ઇત્યન્તઃ પુરપૃચ્છયા યદરિષુ પ્રાપ્તેષુ ચાજ્ઞાવશમ્ ।
શંસત્યુન્નતમાન્સ વ્યતિકરવ્યાપારપારઙ્ગતા ગણ્ડાન્દોલિતકર્ણકુણ્ડલહરિન્માણિક્ય વર્ણાઙ્કુરાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*6 ॥
અત્ર સંયુક્તાક્ષરપ્રાયત્વે શ્રુતેરકટુત્વાત્સૌકુમાર્યમ્ ।
અદ્યાહારાનપેક્ષત્વ મર્થવ્યક્તિરિતીરિતા

યથા
નમન્તિ સિઙ્ગભૂપાલં રાજાનો નીતિકોવિદાઃ ।
નિજરાજ્યપ્રતિષ્ઠાયૈ શરણાગતવત્સલમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*7 ॥
અત્ર વાક્યસ્ય સંપૂર્ણતા સ્પષ્ટૈવ ।
વિકટાક્ષરતા બન્ધે પ્રાજ્ઞૈરૌદાર્ય મીર્યતે

યથા
ગર્જદ્ઘૂર્જરગર્વપર્વતભિદે નેપાલભૂપાલક-ધ્વાન્તધ્વાન્તવિરોધિને કટુરટત્સૌરાષ્ટ્રરાષ્ટ્રદ્રુહે ।
દૃપ્યત્કેરલમૌલિમોટનકૃતે શ્રીસિઙ્ગપૃથ્વીંપતે ભૂયાસુર્ભુવનાભયવ્રતભૃતે શ્રેયાંસિ ભૂયાંસિ તે ॥ ચ્ક્ચ્_4.*8 ॥
અત્ર વિકટાક્ષરતયા નૃત્યદ્ભિરિવ પદૈર્યા બન્ધરચના તદૌદાર્યમ્ ।
ઓજસ્સમાસ્બાહુલ્યમેતદ્ દ્વેધા નિગદ્યતે ।
સમાસાનામદીર્ઘાણાં પ્રાચુર્યાત્પ્રથમં ભવેત્

ઇદં કોમલમાર્ગાનુસારિણાં પ્રાણસંમિતમ્ ।
સમાસસ્યાતિદીર્ઘત્વાદ્ દ્વિતીયં ગૌડસમ્મતમ્

અત્રાલ્પસમાસપ્રાચુર્યં યથા નાયકસ્યૈવ
આકીર્ણઘર્મજલમાકુલકેશપાશમ્ આમીલિતાક્ષિયુગમાદૃતપારવશ્યમ્ ।
આનન્દકન્દલિતમસ્તમિતાન્યભાવમ્ આશાસ્મહે કિમપિ ચેષ્ટિતમાયતાક્ષ્યાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*9 ॥
યથા ચ
સઙ્ગીતક્રમચઙ્ક્રમપ્રિયસખી શૃઙ્ગારસંજીવની સૌજન્યદ્રુમસારણી ચતુરતાસામ્રાજ્યસિંહાસનમ્ ।
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલશેખરમણેર્વૈયાત્યઘણ્ટાપથશ્ ચાટુવ્યાહૃતિવૈખરી વિજયતે સાહિત્યશિલ્પાવધિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*10 ॥
અત્ર સ્વલ્પસમાસત્વં (?) સ્પષ્ટમેવ --- --- --- દીર્ઘસમાસત્વં યથા
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ।
પિશાચાઃ સહ સહચટૈઃ હસ્તતાલાનુકૂલં (?) ક્રીડન્તિ ક્રેંક્રિયાભિઃ કહકહનિનદાડમ્બરાલમ્બિનીભિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*11 ॥
અત્ર દીર્ઘસમાસત્વં સ્પષ્ટમેવ ।
કાન્તિશ્છાયા હિ બન્ધસ્ય કથિતા બન્ધકોવિદૈઃ

યથા
આકૃષ્ટા મૂર્ધ્નિ કૃષ્ણા ગહનમણિગતા મૈથિલી પૂર્વમૂર્વોશ્ છન્ના પર્ણૈરપર્ણા કિલ નલમહિષી કલ્પિતા શિત્પિનીતિ ।
આસ્તાં તત્તદ્દશાયામપિ દધતિ શુચં યાવદાક્ષેપરૂપૈર્ આખ્યાતૈઃ સિઙ્ગભૂપ ત્વદરિમૃગદૃશાં સ્થૈર્યવત્યો જરત્યઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*12 ॥
યથા (વા)
લલિતરસવિલાકવ્યાસવિન્યાસધન્યાં પ્રથયતિ મધુરાર્થાં ભારતીં સિઙ્ગભૂપે ।
ગરનિગરણરૂક્ષૈરક્ષરૈર્ વાવદૂકો વિષધરકુલમૂર્ધા ન સ્ફુટી યઃ સ્ફુટીતિ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*13 ॥
અત્ર બન્ધસ્યાત્યુજ્જ્વલત્વં છાયા સૈવ કાન્તિઃ ।
શ્લાગ્યૈર્વિશેષણૈર્યોગં બુધા વિદુરુદાત્તતામ્

યથા
આકલ્પમાકલ્પવિશેષભાજા ભુજેન રેખાકુલિશાઙ્કિતેન ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલ તવાયતેન રક્ષાવતી સાગરમેખલેયમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*14 ॥
અત્ર ભુજવિશેષણાનાં ભાગ્યવિશેષપ્રતિપાદકત્વાદતિશ્લાઘ્યત્વમ્ ।
પ્રેયાન્ પ્રિયોક્તેર્વિન્યાસશ્ચાટુસાહિત્યજીવિતમ્

યથા
સૌભાગ્યભાગ્ય યુવતીજનચિત્તચોર દાક્ષિણ્યગણ્ય ધરણીતલપારિજાત ।
શૃઙ્ગારભાવ કરુણાકર સિઙ્ગભૂપ ગાં રક્ષ રક્ષ તવ રક્ષણમેવ ધર્મઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*15 ॥
અત્ર નાયકં પ્રતિ દૂત્યાઃ પ્રિયોક્તિઃ સ્પષ્ટૈવ ।
સમાધિરિહ શબ્દસ્ય વૃત્તિસ્સ્યાદૌપચારિકી

યથા
અધ્યાસ્તે ફણિલોકપુઙ્ગવફણાનિર્વ્યૂઢપર્યઙ્કિકામ્ આક્રામત્યનુવેલમબ્ધિરશના કાઞ્ચીગુણાડમ્બરમ્ ।
નિંસ્તે વિસ્મયધૂતધૂર્જટિજટાકૂલંકષાહંક્રિયાં શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલકીર્તિમહિમાસાકલ્યકલ્પોદયઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*16 ॥
અત્રાધ્યાસનાક્રમણચુમ્બનાનામુપચરિતત્વં કીર્તેરચેતનત્વાત્ ।
યદ્બન્ધસ્યાતિગાઢત્વં તદૌર્જિત્યમુદાહૃતમ્

યથા
કરિપતિદૃઢકુમ્ભાલમ્બન્પ્રક્રમાં ચ .... .... ઘોરકોણઃ કૃપાણઃ ।
તવ રચયતિ ધનુરધ્વંસનં સિઙ્ગભૂપ પ્રદનકદનગન્ધપ્રઙ્વણબ્વાન્ પિશાચાન્ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*17 ॥
અત્ર હ્રસ્વાક્ષરાણાં સંયુક્તપૂર્વતયા ગુરુત્વે યદ્ગાઢત્વં તદૌર્જિત્યં નામ ।
અન્તસ્સંજલ્પસામર્થ્યં શબ્દાનાં સૌક્ષ્મ્યમુચ્યતે

યથા
ભૂધાતું કર્તૃભાવાદનુગતમનુના માનયત્યાત્મમાને પર્યાયે સંપદાં સ્યાદભિપરિસહિતં વિદ્વિષાં કર્મભાવઃ ।
પુંલિઙ્ગે ત્વન્મનો ઽબ્જં સ્પૃશતિ શિવપદં ત્વદ્ગૃહાલી ન પુંસિ સ્ત્રીલિઙ્ગે શાત્રવાણાં નિખિલમપિ પુરં સિઙ્ગભૂપાલચન્દ્ર ॥ ચ્ક્ચ્_4.*18 ॥
અત્ર નાયકઃ સમ્પદો ઽનુભવતીતિ, દ્વિષઃ પરિભવતિ, નાયકસ્ય માનસં શિવો મહાદેવઃ સ્પૃશતિ, તદ્વિરોધિનગરં શિવા જમ્બૂકઃ સ્પૃશતીતિ પદાનાં ભૂધાતું કર્તુભાવાદિત્યાદિષુ ગર્ભિતત્વાદન્તઃ સંજલ્પનશક્તિઃપ્રતીયત ઇતિ સૌક્ષ્મ્યમિદમ્ ।
ધ્વનિમત્તા તુ ગામ્ભીર્યં
યથા
એકેનૈવ તુરઙ્ગમેણ કકુભો વ્યાક્રમ્ય સૌમ્યક્રમા- નઙ્ગીકૃત્ય કરાન્ કદાચિદગતઃ કાંચિત્તમોગ્રસ્તતામ્ ।
ઉલ્લાસાય સતામનન્તમુદયં ધત્તે તથાપિ સ્ફુટં ત્વં પ્રાજ્ઞૈર્નનુ સિઙ્ગભૂપતિલક જ્ઞાતો ઽસિ ભાસાં નિધિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*19 ॥
અત્ર સૂર્યસ્તુ દિશસ્તુરઙ્ગમૈસ્સપ્તભિરાક્રમતિ, તીવ્રાન્ કિરણાનઙ્ગીકરોતિ, રહુગ્રસ્તતાં ગચ્છતિ નક્ષત્રાણામનુલ્લાસાય સાન્તમુદયં ધત્ત ઇતિ ધ્વનિર્વિદ્યતે ।
તસ્માદ્ગમ્ભીરત્વમ્ ।
પ્રપઞ્ચોક્તિસ્તુ વિસ્તરઃ

પુણ્યૈઃ પૂર્વમુપાર્જિતૈસ્તનુમતો જન્માસ્તુ સન્માનુષં જન્માપ્યસ્ય તદાન્ધ્રદેશતિલકે રાજાચલે સંભવેત્ ।
તત્રાપ્યેષ દધાતુ તાં પરિણતિં ભાગ્યસ્ય યોગ્યાં તથા ગત્વા નન્દતિ સિઙ્ગભૂવર ગિરં ત્વત્કાં ચમત્કારિણીમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*20 ॥
અત્ર નાયકસ્ય સન્નિધૌ સર્વદા સ્થાતુમિચ્છામીતિ વિવક્ષિતાર્થસ્યાતિવિવૃત્ય કરણાદ્વિસ્તરઃ ।
સંક્ષેપસ્તુ સમસ્યોક્તિરનલ્પસ્યાપિ વસ્તુનઃ

યથા
ષડ્ભિઃ ષોડશભિર્ભૂપૈગૌરેકા મહિષી કૃતા ।
સૈવ શ્રીસિઙ્ગભૂપાલકુઞ્જરેણ વશીકૃતા ॥ ચ્ક્ચ્_4.*21 ॥
અત્ર ષડ્ભિરિત્યનેન
"હરિશ્ચન્દ્રો નલો રાજા પુરુકુત્સઃ પુરૂરવાઃ ।
સગરઃ કાર્તવીર્યશ્ચ ષડેતે ચક્રવર્તિનઃ" ॥
ઇતિ શ્લોકાર્થસ્ય, ષોડશભિઃ ભૂપૈરિત્યનેન,
"ગયો ઽમ્બરીષઃ શશિબિન્દુરઙ્ગ પૃથુર્મરુત્તો ભરતસ્સુહોત્રઃ ।
રામો દિલીપઃ શિબિરન્તિદેવૌ યયાતિમાન્ધાતૃભગીરથાશ્ચ" ॥
ઇતિ શ્લોકાર્થસ્ય ચ પ્રપઞ્ચકથનપ્રસિદ્ધસ્યાત્રાતિસઙ્કોચેન કથનાચ્ચમત્કારાતિશયકારી સંક્ષેપો નામ ગુણઃ અયમ્ --- "સ મારુતસુતાનીતમહૌષધિધૃતવ્યથઃ" ।
ઇત્યાદૌ કવિભિરઙ્ગીકૃતો લક્ષણીયઃ ।
સુપાં તિઙાં ચ વ્યત્પત્તિશ્શબ્દસંસ્કાર ઉચ્યતે

યથા
દિક્કૂલઙ્કષવૈભવા ઘનપથવ્યાપ્તિપ્રિયંભાવુકા શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલકીર્તિવિભવાઃ શમ્ભોસ્તુલાલમ્બિનઃ ।
ગામધ્યાસિતુમીશતે પ્રગુપતે પર્યાપ્તમાર્યોત્સવાન્ કલ્પાન્તે તવ કલ્પિતાં વિવૃણુતે ધામ્રા મહિમ્રાં શ્રિયમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*22 ॥
અત્ર દિક્કૂલંકષેતિ પ્રિયંભાવુકેતિ ગામધ્યાસિતુમિત્યાદૌ સુબન્તાનામીશત ઇત્યાદિષુ તિઙ્ન્તાનાં ચ દિગ્વ્યાપિનો ઽન્તરિક્ષવ્યાપિનો ગવિ તિષ્ઠન્ત્યાદિભિ ર્વિશેષપ્રતિભાનાચ્છબ્દસંસ્કાર ઇત્યુચ્યતે ।
હર્ષાદિ ભાવવશતો વાગ્વૃત્તિર્ભાવિકં મતમ્

યથા
વિદ્યાદૈવત તાત તાવકગુરો સર્વજ્ઞચૂડામણે સ્તોતવ્યો ઽસિ મનીષિણાં ત્વમથવા વન્દ્યો જવાકૈરલમ્ ।
ઇત્થં સિઙ્ગમહીપતિં ગુરુજનો ઽપ્યાભાષતે તોષવાન્ તત્તત્પદ્ધતિધર્મમર્મણિ પરિચ્છેદાનિ સંવાદિનમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*23 ॥
પરિછેદસંભૂતસંતોષવશેન પ્રવૃત્તત્વાદ્ ભાવિકત્વમ્ ।
તત્સમ્મિતત્વં શબ્દાર્થકૂલાબધૃતિરુચ્યતે

યથા
વિક્રમે ન ક્રમે કેચિત્ક્રમે કેચિન્ન વિક્રમે ।
વિક્રમે ચ ક્રમે ચાયં દક્ષઃ શ્રીસિઙ્ગભૂપતિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*24 ॥
અત્ર યાવદર્થપદત્વં સમ્મિતત્વમ્ ।
આરોહમવરોહઞ્ચ સ્વરાણાં ગતિરીરિતા

યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષ્માપાલે ક્ષોણીં ધારયતિ સારધૌરેયે ।
અકરણિ મદયતિ ફણિપતિહરિદિભકુલકુધર કપટકમઠાનામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*25 ॥
પૂર્વાર્ધે દીર્વતયાસ્વરાણામારોહઃ ।
ઉત્તરાર્ધે હ્રસ્વતયાવરોહશ્ચેતિ ગતિઃ ।
ઉક્તિર્વિવક્ષિતસ્યા ન્યભઙ્ગ્યા ભણનમુચ્યતે

યથા તસ્યાઃ કિં ગુણજીવિતસ્ય કુશલં રાજન્ સતી જીવતિ પ્રશ્નસ્તત્કુશલક્રમો હિ કથિતં સા જીવતીતિ સ્ફુટમ્ ।
ભદ્રે દૂતિ પુનસ્તદેવ કિમિદં મુગ્ધેવ સંભાષસે શ્વાસે તિષ્ઠતિ સા મૃતેતિ ગદિતું શ્રીસિઙ્ગ કિં યુજ્યતે ॥ ચ્ક્ચ્_4.*26 ॥
અત્ર તસ્યાઃ કિં કુશલમિતિ નાયકપ્રશ્ને દૂત્યા કુશલમકુશલં વેતિ પ્રતિવક્તવ્યજીવતીત્યાદિયુક્તિભઙ્ગ્યા યો ઽયં ત્વદ્વિરહે જીવિતમાત્રશેષેતિ સૂચનાપ્રકારસ્સો ઽયમુક્તિર્નામ ગુણઃ ।
ઉપક્રમસ્ય નિર્વાહો રીતિરિત્યભિધીયતે

એકં યાચિતમર્થિના દ્બિગુણિતં ચિત્તે ત્વદીયે પુનર્- વાક્યે તન્ત્રિગુણં ચતુર્ગુણયુતં હસ્તે તતસ્ત્વર્થિનઃ ।
પાણૌ પઞ્જગુણં પ્રકલ્પિતમહો ષાડ્ગુણ્યદીક્ષાગુરો- રૌદાર્યે તવ સિઙ્ગભૂપ નિતરામાશ્ચર્યમાચાર્યકમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*27 ॥
અર્ત્રકાદીનાં ષડન્તાનાં યથાક્રમં નિર્વાહો રીતિઃ ।
ઇતિ ગુણવિવેકઃ ।
રીતિઃ પદાનાં ઘટના પ્રોક્તા રીતિવિશારદૈઃ ।
રીઙ્ ગતાવિત્યતો ધાતોરિયં રીતિરિતીર્યતે

અસમાસા સમાસેન મધ્યમેવ વિભૂષિતા ।
અતિદીર્ઘસમાસા ચમિશ્રા ચેતિ ચતુર્વિધા

અસમાસા યથા
રાજાનઃ સન્તુ લોકે દિનરજનિકૃતોરત્ર વંશાવતંસા વિષ્ણોરૈતિહ્યસિદ્ધાનભિદધતિ ગુણાન્ કીર્તિગન્ધાઃ પ્રવન્ધાઃ ।
અદ્ય ક્ષોણી કૃતાર્થા નૃપતિકુલગુરૂ ચક્ષુષી યસ્ય સૌઽયં દેવો રેચર્લવંશો વિહરતિ ભગવાન્ સિઙ્ગભૂપાલમૂર્તિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*28 ॥
નન્વત્ર સમાસઃ શ્રૂયતે કથમસમાસેતિ ચેત્ શ્રૂયતામ્ ।
અત્ર નઞા સમાસસ્વરૂપનિષેધો નાભિધીયતે ।
કિન્તુ તસ્ય તીર્ગત્વં દ્રાઘીયસ્ત્વં ચ ।
યથા-અનુદરેયં કન્યા; નિસ્સારઃ પુમાન્; ઇતિ ।
તસ્માદ્ દ્વયોઃ ત્રયાણાં વા (ન) પદાનાં સમાસે રીતેઃ સહૃદયહૃદયાનામનુદ્વેગદાયિનામસમાસત્વમેવ ।
યથા ચ દૃષ્ટમસમાસમાર્ગાનુસારિણાં મહાકવીનાં પ્રબન્ધરત્નેષુ ।
"તન્વી શ્યામા શિખરિદશના પક્વબિમ્બાધરોષ્ઠી" ॥ ચ્ક્ચ્_4.*29 ॥
ઇત્યાદિ મેઘસન્દેશે
"વરતનુકબરીવિધાયિના સુરભિનખેન નરેન્દ્રપાણિના ।
અપચિતકુસુમાપિ વલ્લરીયં સમજનિ વૃન્તનિલીનષટ્પદા" ॥ ચ્ક્ચ્_4.*30 ॥
ઇતિ કર્ણામૃતે ।
"ઉત્ફુલ્લગણ્ડયુગમદ્ભુતમન્દહાસમુદ્વેલરાગમુરરીકૃતકામતન્ત્રમ્ ।
હસ્તેન હસ્તમવલમ્બ્ય કદા નુ સેવે સલ્લાપરૂપમમૃતં સરસીરુહાક્ષ્યાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*31 ॥
ઇતિ સિઙ્ગભૂપાલીયે ।
"મુખપ્રધાનૈરવલંબપૂર્વૈઃ કણ્ઠગ્રહૈર્વિપ્રતિપીડિતાઙ્ગૈઃ ।
નખપ્રચારૈ શ્શિથિલોપગૂઢૈર્લબ્ધૈઃ પ્રિયાયા મુમુદે મુકુન્દઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*32 ॥
ઇતિ કન્દર્પસંભવે ।
એવનમ્યેષ્વપિ વૈદર્ભમાર્ગાનુસારિણાં પ્રબન્ધેષુ તત્ર તત્ર ચ તુન્નપદસમાસસ્યાસમાસત્વકીર્તનાનુપ્રવેશાકારો ઽવગન્તવ્યઃ ।
અપરઞ્ચ ન્યૂનાનામદશાધિકાનાં પદાનાં સમાસો મધ્યમઃ તદ્વતી મધ્યમસમાસા
યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપ ભવદીયવચોવિલાસ- ધારાસુધામધુરિમાનુભવાનુભાવાત્ ।
આમીલિતાઞ્ચલવિલોચનયુગ્મનિર્ય- દાનન્દબાષ્ણકણિકાઃ સુધિયો ભવન્તિ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*33 ॥
દશાધિકપદસમાસાતિદીર્ઘસમાસા
યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષોણિપાલપ્રબલબલભરોદ્ધૂતધૂલીવિતાન- છન્નચ્છાયાસહાયદ્યુતિહરિદુદરસ્કન્ધબદ્ધાન્ધકારે ।
વ્યોમ્નિ વ્યામપ્રમેયસ્તનયુવતિપરીરંભસંહભકેલી- પ્રત્યૂહવ્યૂહશાન્તિપ્રમુદિતમનસસ્તં પ્રશંસન્તિ સિદ્ધાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*34 ॥
અસમાસાદિરીતીના સહકારાન્મિશ્રા ।
અસમાસાતિદીર્ઘસમાસયોર્મિશ્રણે
યથા
અવિતુરકૃતભઙ્ગં સિઙ્ગભૂપાલમૌલે- સ્ત્રિભૂવનમપિ શુદ્ધં કીર્તિકલ્લોલિનીભિઃ ।
વિષમવિષમચક્ષુર્જૂટકોટીકુલુઙ્ગ- સ્ખલિતફલિતફેનસ્વહ્ધુનીસ્પર્ધિનીભિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*35 ॥
અત્ર પ્રથમાર્ધે ઽસમાસોત્તરાર્ધે ઽતિદીર્ઘસમાસા ।
અસમાસામધ્યમસમાસયોર્
યથા
પ્રતિનૃપતિપુરન્ધ્રીચારુપાટીરચર્ચા- પરિકરપરિચર્યાદ્રોહિણી ખડ્ગધારા ।
જયતિ વિજયલક્ષ્મ્યા વેણિકાશ્રેણિકાન્તી રણભુવિ તવ બાહાસઙ્ગિની સિઙ્ગભૂપ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*36 ॥
અત્ર પ્રથમાર્ધે મધ્યમસમાસોત્તરાર્ઘે ઽસમાસા ।
અતિદીર્ઘમધ્યમસમાસયોર્
યથા
સિઙ્ગક્ષ્માપાલ યુદ્ધે પ્રતિભટરથિનીનાથકોટીરકોટી- સ્ફાયલ્લીલાકલાચી ભરિતનવવસાવિસ્રકીલાલહાલામ્ ।
પાયં પાયં પિશાચાઃ સહ સહ ચરીહસ્તતાલાનુકૂલં ક્રીડન્તિ ક્રેંક્રિયાભિઃ કહકહનિનદાડમ્બરાલમ્બિનીભિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*37 ॥
અત્ર પ્રથમાર્ધે ઽતિદીર્ઘસમાસોત્તરાર્ધે મધ્યમસમાસા ।
એવમન્યદપ્યેતજ્જાતીયં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઇતિ રીતિવિવેકઃ ।
યા વિકાસે ચ વિક્ષેપે વિક્ષોભે વિસ્તરે તથા ।
(ચેતસો વર્તયિત્રી સ્યાત્સા વૃત્તિઃ સાપિ ષડ્વિધા)

કૈશિક્યારભટી ચૈવ ભારતી સાત્વતી તથા ।
મધ્યમારભટી ચૈવ તથા મધ્યમકૈશિકી

મૃદૂ શૃઙ્ગારકરુણૌ સ્વલ્પૌ હાસાયાદ્ભુતૌ પુનઃ ।
ઉદ્ધતૌ રૌદ્રબીભત્સૌ કિંચિદ્વીરભયાનકૌ

શબ્દાર્થયોર્મૃદુત્વેન કૈશિકીવૃત્તિરિષ્યતે

યથા અલોલૈરાશ્ચર્યાદવિરલિતલજ્જાપરિમલૈઃ પ્રમોદાદુદ્વેલૈશ્ચકિતહરિણીપ્રેક્ષણસખૈઃ ।
અમન્દૈરૌત્સુક્યાત્પ્રણયલહરીમર્મપિશુનૈ- રપાઙ્ગૈસ્સિઙ્ગક્ષ્મારમણમબલા વીક્ષિતવતી ॥ ચ્ક્ચ્_4.*38 ॥
વૃત્તિમારભટીમાહુઃ પ્રૌઢત્વાદર્થશબ્દયોઃ

યથા સાવષ્ટમ્ભ સદમ્ભજમ્ભગિરિસદ્વ્યાલમ્ભનોત્તમ્ભિત પ્રારમ્ભાદ્ભૂતજમ્ભભેદિભિદુરત્વિઙ્ગેન ખડ્ગેન તે ।
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિરક્ષક પ્રતિમૃધં સિદ્ધ્યેદરિ ક્ષ્માભૃતાં સા રમ્ભાકુચકુમ્ભસમ્ભ્રમપરી રમ્ભાદિસમ્ભાવના ॥ ચ્ક્ચ્_4.*39 ॥
અત્ર સ્નિગ્ધપ્રાણવર્ણપ્રાયત્વં સન્દર્ભસ્ય મૃદુત્વમ્ ।
શ્રુઙ્ગારત્વાદર્થસ્ત મૃદુત્વમ્ ।
અત્ર રૂક્ષમહાપ્રાણવર્ણપ્રમાયત્વેન સંદર્ભસ્ય ગાઢત્વમ્ ।
પ્રતિભટધ્વંસનરુપત્વાદર્થસ્યગાઢત્વમ્ ।
મૃદ્વર્થા પ્રૌઢસંદર્ભા ભારતીવૃત્તિરિષ્યતે

યથા તજ્જિત્વા પરિરમ્ભણપ્રભૃતિકં દ્યૂતે સખીનાં પુરઃ શાર્યારોપણસૂચિતે પણવિધૌ શ્રીશિઙ્ગપૃથ્વીક્ષિતા ।
હાસોત્ફુલ્લકપોલકાન્તિલહરીસંક્રાન્તવક્રેક્ષણા સા સ્વિન્નાઙ્ગુલિ શારિકાપરિકરં સજ્જીકરોતિ પ્રિયા ॥ ચ્ક્ચ્_4.*40 ॥
અત્ર શૃઙ્ગારત્વાદર્થસ્ય મૃદુત્વમ્ ।
બન્ધસ્ય મહાપ્રણરૂક્ષવર્ણપ્રાયત્વં પ્રૌઢત્વમ્ ।
પ્રૌઢાર્થમૃદુસંદર્બા સાત્વતી વૃત્તિરિષ્યતે

યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપકરવાલહલારિમૌલેર્- મુક્તાફલાનિ પતિતાન્યભિતઃ સ્ફુરન્તિ ।
કીલાલમાંસકલિતાસુ રણસ્થલીષુ બીજાઙ્કુરાણિ યશસામિવ નિર્મલાનિ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*41 ॥
અત્ર રિપુહિંસનરૂપત્વા દર્થસ્ય પ્રૌઢત્વમ્ ।
અલ્પપ્રાણવર્ણપ્રાયત્વાત્સંદર્ભસ્ય મૃદુત્વમ્ ।
મૃદ્વર્થ ઈષત્પ્રૌઢસંદર્ભા મધ્યમકૈશિકી

યથા
ત્વામાશ્રિતેષ્વવસરો ઽપિ ન હિ ક્રશિમ્નાં તચ્ચિતમાશ્રયતિ ચ ત્વયિ સા નતભ્રૂઃ ।
આખ્યાતિ હન્ત તનિમાનમિતિ પ્રસઙ્ગે કસ્યાયશો વિમૃશ ચેતસિ સિઙ્ગભૂપ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*42 ॥
અત્ર વિપ્રલમ્ભત્વાદર્થસ્ય મૃદુત્વમ્ ।
બન્ધસ્ય સંયુક્તવર્ણહ્રસ્વાક્ષરપ્રાયત્વેનોર્જિતત્વાદીષદ્ગાઢત્વમ્ ।
મદ્યમારભટી પ્રૌઢે ઽપ્યર્થે નાતિમૃદુક્રમા

યથા
સંવર્તપાવકશિખા કિમુ કિં નુ જિહ્વા મૃત્યોરિયં કિમુ યુગાન્તકૃતાન્તદંષ્ટ્રા ।
ઇત્યૂહ્યતે સમરસીમનિષેવ્યદેશે શ્રીસિઙ્ગભૂપકરકમ્પિતખડ્ગરેખા ॥ ચ્ક્ચ્_4.*43 ॥
અત્ર સમરક્રિયારૂપત્વાદર્થસ્ય પ્રૌઢત્વમ્ ।
મિશ્રવર્ણારબ્ધત્વાત્સંદર્ભસ્ય નાતિમૃદુત્વમ્ ।
ઇતિ વૃત્તિવિવેકઃ ।
પાકં વાચાં પરીપાકમાહુરાખાદમેદુરમ્ ।
સો ઽયં મૃદુઃ ખરશ્ચેતિ સમાસેન દ્વિધા ભવેત્

અત્ર મૃદુપાકો યથા
કિં કામેન કિમિન્દુના સુરભિણા કિં વા જયન્તેન વા મદ્બાગ્યાદનવોતસિઙ્ગનૃપતે રૂપં મયા વીક્ષિતમ્ ।
ધન્યાસ્તત્પરિચર્યયૈવ સુદૃશૌ હન્તેતિ રોમાઞ્ચિતા સ્વિદ્યદ્ગણ્ડતલં સગદ્ગદપદં સાખ્યાતિ સખ્યાઃ પુરઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*44 ॥
અત્ર દ્રાક્ષાપાક ઇવાક્લેશેન સમાસ્વાદદાયી શબ્દપરિણામો મૃદુપાક ઇત્યુચ્યતે ।
સો ઽયં પ્રાયેણ સહજસાહિત્યરેખાસમુલ્લેખાનાં સરસકવીશ્વરાણામાનન્દનિષ્યન્દફલે પ્રબન્ધેષુ દૃશ્યતે ।
તથા હિ --- કાલિદાસસ્ય ।
"વિવૃણ્વતી શૈલસુતાપિ ભાવમઙ્ગૈઽ; રિત્યાદિ કુમારસંભવે ॥ ચ્ક્ચ્_4.*45 ॥
તથા ચ શ્રીહર્ષદેવસ્ય ।
"ફુલ્લો જણાણુરાવો લજ્જા ગુરુઈ પરપ્પસો અવ્વા ।
પિઅસહિ વિસમં પેમ્મં મરણં સરણં ચ ચરમ એત્તંઽ; ॥ ચ્ક્ચ્_4.*46 ॥
તથા ચ મમૈવ
ચિક્ષેપ લક્ષ્મીર્નિટલે નખાગ્રૈઃ પ્રસ્વેદવારાતપમાક્ષિપન્તી ।
જુગોપ દેવો ઽપિ સ રોમહર્ષં જવાબ્ધિ વાતાહતિકૈતવેન ॥ ચ્ક્ચ્_4.*47 ॥
ઇતિ કન્દર્પસંભવે ।
એવમન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ખરપાકો યથા
કલ્યાણેક્ષણ હેષયા પ્રકટિતસ્તમ્ભપ્રતિષ્ઠાક્રમે મન્દાક્ષચ્છવિ સુન્દરે લલિતદૃક્કોણક્રિયાતોરણે ।
ભાવોલ્લાસવિલાસકે વરતનોરસ્યા મનોમણ્ટપે શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલમૂર્તિરયતે સામ્રાજ્યસિંહાસનમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*48 ॥
અત્ર નારિકેલપાક ઇવ વિમર્શક્લેશેન વિલંબ્યાસ્વાદદાયી શબ્દપરિણામઃ ખરપાક ઇત્યુચ્યતે ।
સો ઽયમભ્યસ્તકવિભૂમિકાનાં વક્રોક્તિવાસનાવાસિતાન્તઃ કરણાનાં વિદગ્ધાનાં વ્યુત્પત્તિમાત્રફલેષુ લક્ષ્યતે ।
તથા હિ મુરારેઃ
તદાત્વપ્રોન્મીલન્મ્રદિમરમણીયાઃ કઠિનતાં વિચિન્ત્ય પ્રત્યઙ્ગાદિવ તરુણભાવેન નમિતૌ ।
સ્તનૌ સંબિભ્રાણાઃ ક્ષણવિનયવૈયાત્યમસૃણ- સ્મરોન્મેષાઃ કેષામુપરિ સરસાનાં યુવતયઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*49 ॥
તથા નૈષધકારસ્ય
સર્વાણિ રોમાણ્યપિ બાલભાવાદ્વરસ્ત્રિયં વીક્ષિતુમુત્સુકાનિ ।
તસ્યાસ્તથા કોરકિતાઙ્ગયષ્ટેરુદ્ગ્રીવિકાદાનમિવાન્વભૂવન્ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*50 ॥
યથા તસ્યૈવ
સાધુ ત્વયા તર્કિતમેતદેવ સ્વેનાનલં યત્કિલ સંશ્રયિષ્યે ।
વિનામુના સ્વાત્મનિ તુ પ્રહર્તું મૃષા ગિરં ત્વાં નૃપતૌ ન કર્તુમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*51 ॥
એવમન્યત્રાપ્યનુસંધેયમ્ ।
ઇતિ પાકવિવેકઃ ।
શય્યા પદાનામન્યોન્યમૈત્રી વિનિમયાસહા ।
સ એવાસ્ય પરાકાષ્ઠા શય્યા દેશવિભેદનઃ

લોકે પ્રસિદ્ધમિત્યેષા પ્રાજ્ઞૈઃ શય્યેતિ કીર્તિતા