Camatkāracandrikā · Chapter 5

saṃraṃbhādanavotasiṅganṛpaterghāṭīsamāṭīkane niḥsāṇeṣu dhaṇaṃ dhaṇaṃ dhaṇamiti dhvānānusandhāyiṣu /
modante hi raṇaṃ raṇaṃ raṇamiti prauḍhā stadīyā bhaṭāḥ bhrāntiṃ yānti tṛṇaṃ tṛṇaṃ tṛṇamiti pratyarthipṛthvībhujaḥ // Ckc_4.*52 //
yathā
līlālokanalolupaṃ mṛgakulaṃ gantā guhāntānimāṃ- statkravyagrasana vratīha bhavitā dvīpī ruṣoddīpitaḥ /
yātā tanmṛgayāratervanamidaṃ śrīsiṅgabhūpodayā- dityādirbhayamādiśantyarinṛpāḥ strīṇāmanīkṣāvratam // Ckc_4.*53 //
atra padānāṃ paryāyapadasadbhāve 'pi parivṛcyasahiṣṇutvādanyonyamaitrīrūpā śayyā /
atra rasasya pṛthakprakaraṇe prapañcanavivakṣayā vyutkramya vṛttipākaśayyānāṃ svarūpaṃ nirūpitam /
iti śayyāvivekaḥ /
iti sarasasāhityacāturīdhurīṇaviśveśvarakavicandrapraṇītāyāṃ śrīsiṅgabhūpālakīrtisudhāsāra śītalāyāṃ camatkāracandrikāyāṃ guṇaviveko nāma caturtho vilāsaḥ //
pañcamo vilāsaḥ /
camatkāracandrikā viśveśvarakavicandraviracītā pañcamo vilāsaḥ /
saṃvidhānakacāturyātsākṣādiva parisphuran /
alaukikassa cākhādo yassyātso 'tra raso mataḥ

tadanvayena kāvyaśrīḥ kamanīyatvamāgatā /
ākalpāntaramākalpaṃ kīrtiṃ kalpayate kaviḥ

sa vai rasa iti śrutyā brahmaṇaḥ samakakṣyayā /
prokto rasaskhayaṃ bhāgyātkaiścidevānubhūyate

śivo rasa iti proktaḥ satyaṃ bhāvakasattamaiḥ /
na cellokopakārāya kathamasyāṣṭamūrtitā

aṣṭadhā saca śruṅgārahāsyau vīrādbhutau sthitau /
dvandvaśā raudrakaruṇau tau bībhatsabhayānakau

madhuraḥ sarvasaṃmatyā tiktādiṣu raseṣviva /
hāsyādiṣu sa śruṅgāro rasasāmrājyamarhati

tasmin pariśramaḥ kāryaḥ kaveścarvitumicchayā /
yasyānubhavato dhīrāḥ nātmānamavajānate

kāvyaṃ hi tanmayaṃ yatra kaveratyantamāgrahaḥ /
vāsanā mānasī vāpi sphuratīti purā vacaḥ

ciraṃ jīvatu vakroktiḥ svabhāvoktiśca tiṣṭhatām /
rasoktereva kāvyāni grāhīṇīti (grāhyāṇīti?) matirmama

guṇādyairapi vāgarthau nīrasau ko 'numodate /
parasparānurāgeṇa rahitāviva dampatī

alaṃ rasoktiralpāpi kāvye kalpayituṃ śriyam /
vastu karpūraleśo 'pi sugandhīkurute param

sattāsphurattānubandhā niṣpattiḥ puṣṭi saṃkarau /
hrāsābhāsau śamaḥ śeṣa ityuktā hi rasoktayaḥ

nijāśraye samunmeṣo vibhāvaguṇasaṃpadā /
rasasya sattā ratyādisthāyībhāvā ratiśca sā

āśrayo viṣayaḥ, protsāhaḥ sahakārīṇi ceti trirūpavibhāva samagratayā kevalayā rasasya svāśraye yadunmeṣamātraṃ seha sattā /
saiva ratyādīnāṃ kevalānāmākāreṇā vatiṣṭhate /
ratyādayaśca -- ratirhāsotsāhavismayakrodhaśokajugupsābhayāni kramoditaśṛṅgārādirasādhiṣṭhānabhūmayo vāsanāpravāheṇāvatiṣṭhamānā sthāyina ityucyante /
tatra ratirūpeṇa sattā yathā
guñjan mañjulacañcarīkamithune puṃskokilālāpini prārabdhasmara pādukārcanavidhermākandamūlāṅgaṇe /
śyāmāyā madurādhare mṛgadṛśi vyālola nīlālake dūrādānanapaṅkaje kṣitibhujā vyāpārite locane // Ckc_5.*1 //
atra kevalaṃ vibhāvasāmagrīkathanena nāyakasyābhilāṣāmatraṃ pratīyata iti seyaṃ rasasya sattā /
ekasyaivānubhāvasya prākaṭyaṃ sācvikasya vā /
saṃskārapāripāṭyā cet sphurattā sābhidhīyate

anubhāvāḥ saṃkṣopato dvividhāhyuktāḥ kāyikā vācikāśceti /
anubhāvatve 'pi stambhapralayaromā ñcasvedavaivarṇyavepathugadgadikāśrulakṣaṇānāṃ sācvikānāṃ pṛthagabhidhānaṃ viśeṣadyotanāya /
ratirūpeṇa rasasya sphurattā yathā keyūraratnamupalālayatā nṛpeṇa yatprārthitaṃ nijasakhaīcana sannidhāne /
śyāmāpayodharataṭī paramādareṇa tasyottaraṃ kṛtavatī pulakaprarohān // Ckc_5.*2 //
atra nāyake keyūranāyakaratnapratibimbatanāyikāpayodharalālanalakṣaṇanāyikānubhāvetpādanarūpā rasasya sphulattā /
nāyikāyāṃ ca pulakalakṣaṇaikasācvikasampādakatayā sphurattaiva /
yathā ca
sparśotsavena nṛpateḥ pramadākucābhyāṃ rāgāṅkurā iva dhṛtāḥ pulakaprarohāḥ /
tatsecanārthamiba tatkarapallavo 'pi prasvedavārikaṇikāḥ prakaṭīkaroti // Ckc_5.*3 //
atra kramāt pulakasvedalakṣaṇasācvikābhyāṃ rasasya sphurattā sūcyate /
uddīpanavibhāvādyaissaṃskāreṇa paṭīyasā /
atrāsyaikānubhāvasya vartanaṃ syānmuhurmuhuḥ

sakṛdvaiṣāmanekeṣāmekasaṃcāriṇo 'thavā /
so 'yaṃ rasānubandhajñairanubandha itīryate

muhurekānubhāvānuvṛttilakṣaṇo yathā
karpūravāsitavasantavinodanānte yāntībhi rātmabhavanāni vilāsinībhiḥ /
āmantrito valitakaṣṭhamanekavāraṃ śrīsiṅgabhūpatirapāṅgavilokanena // Ckc_5.*4 //
atra nāyakaguṇādinā vasantādinā ca samuddīpitā vilāsinīnāṃ rativāsanā muhurmuhurvalitakaṣṭhakaṭākṣalakṣaṇena ca śarīrārambhānubhāvenānubadhyata iti tathoktto 'yam /
anekānubhāvasaṃbandhalakṣaṇo yathā ārūḍhagharmakaṇamāhatamandahāsam āvirbhava tpulakamācitakaṇṭhasādam /
aṅgānyanaṅgavivaśāni vilāsinīnāṃma śrīsiṅgabhūtalapateravaloṃkanena // Ckc_5.*5 //
atra nāyakagocarā tadānīntanī purātanī vā vilāsinīnāṃ ratiḥ nāyakavilokanādibhiruddīpitā mandahāsena śarīrāraṃbheṇa svedādibhiśca sācvikaiḥ bahubhiranubadhyata iti tathoktaḥ /
sañcāriṇo nāma virvedaviṣādadainyaglāniśramamadagarvaśaṅkātrāsāvegonmādāpasmāravyādhi mohamaraṇālasyajaḍatā vrīḍāvahitthāsmṛtivitarkacintāśca matidhṛtiharṣotsukatvogratāmarṣakṛpāsūyācāpalyanidrāsuptibodhāśceti trayastriṃśat /
ekasañcāriṇānubandho yathā
vāsantikāvalaveśmani mādhavaśrī- mañjīraśiñjitamadhuvratakākalīke /
śrīsiṅgabhūmipatisaṅgatikāṅkṣiṇī sā hastāmbuje kṛtavatī nijagaṇḍapālim // Ckc_5.*6 //
atra nāyakagocarā nāyikārativāsanā vāsantikādibhiruddīpitā karatalakapolavinyāsalakṣaṇaśarīrāraṃbhanijānubhāvānumitena cintālakṣaṇena vyabhicāriṇānu badhyata iti so 'yaṃ tathoktaḥ /
kecidenāṃ rasoktimekānubhāvavadekavyabhicāriṇo nibandhe sambandha eka eveti sphurattoktimevācakṣate /
vayaṃ punaetasyāmuktyāṃ sānubhāvena vyabhicāriṇaikassaṃbandhaḥ /
vyabhicāriṇā sthāyino dvitīya iti paraṃparayā saṃbandhānugatisaṃbhavādanubandhamāmanāma /
sañcāribhāvabāhulye 'pyamumeva pare jaguḥ /
sa bakṣyamāṇo niṣpatterbheda eveti me matam

yathā
kācitkuraṅganayanā nayanābhirāmā śrīsiṅgabhūmiramaṇaṃ ramaṇī nirīkṣya /
ālokate pratidiśaṃ kuste svanindā- mālaṃbate karatalena kapolapātim // Ckc_5.*7 //
atra parito vilokanena śaṅkā /
svanindopālaṃbhanena lāvaṇyagatirnirvedaḥ /
kapolakaratalasaṃsargeṇa cintā ca pratīyate /
atrānubhāvasaṃsargābhāve 'pi rateranubhāvotpādenānubandhadaśāyāmiva saṃcāribhāvabāhulyadaśāyāṃ vāsanāvāsantikādibhiruddīpitāyā iva pāṭavaviśeṣajanyatvādrasasya caturaśratayāpratibhānācca nivṛttireveyaṃ nānubandhamātramiti sulabham /
yogādvibhāvānubhāvasācvikavyabhicāriṇām /
caturaśrā rasaśrīryā niṣpattiriti gīyate

yathā
dṛṣṭvā siṅgavibhuṃ guṇaikavasatiṃ kācitkuraṅgekṣaṇā svinnāṅgī madhurasmitā pulakavatyārecitabhrūlatā /
dhattevepathumākulāṃ kalayate sācīkarotyānanaṃ pāṇibhyāṃ vidadhāti gaṇḍayugalīmāliṅgati svāṃ sakhīm // Ckc_5.*8 //
atra nāyakagocarā nāyikāratistatsānnidhyādinā dīpyamānā smitabhrūlatārecanalakṣaṇābhyāṃ śarīrāraṃbhānubhāvābhyāṃ svedapulakavepathulakṣaṇaissātvikairākulībhāvamukhasācīkaraṇakapolapidhānasakhīsamāliṅganānumitaiḥ sādhvasalajjāvahitthācāpalalakṣaṇaiḥ saṃcāribhāvaiḥ saṃskṛtetīyaṃ ratirūpeṇa rasasya niṣpattiḥ /
viṣayāśrayasaṃskāraguṇaprakṛtipāṭavaiḥ /
dīpānātiśayāccāsya prakarṣaḥ puṣṭiriṣyate

yathā
avyājaspṛhaṇīyamañcati parāṃ kāntiṃ sakhīnāṃ puraḥ śrīsiṅgakṣitināyakena sutanoraṅgaṃ samāliṅgatam /
svājñānirvahaṇena nirvṛtamanāstatkālamīladdṛśe yasmai puṣpaśarāsanaḥ svasukṛtaiḥ kalyāṇamāśaṃsate // Ckc_5.*9 //
atra rūpayauvanaviśeṣaśīlādiguṇasaṃpannāṃ nāyikāmuddiśya samutpannā dhīralalitaprakṛte rāśrayabhūtasya nāyakasya ratiḥ paricayopacitena saṃskārapāṭavena paribodhyamānā svabhāvasundaratadaṅga sanniveśarāmaṇīyakavibhāvanoddīpanātiśayena dīpyamānā sakhīnāṃ samakṣamanyāliṅganalakṣaṇaśarīrāraṃbhānubhāvānumīyamānāṃ lajjātyāgalakṣaṇāṃ saptamīṃ rasāvasthāmadhyāste /
kiñca samagrātmaguṇa saṃpadā nāyakamuddiśya samutpannā sthirānurāgasarasaprakṛteḥ nāyikāyā ratiḥ paricayānukūlyābyāmutkaṭena vāsanā pāṭavena prabodhyamānā prakṛṣṭapremapriyatamāliṅganadīpanātiśayenoddīpyamānāṃ nayananimīlanānubhāvānumīyamānāṃ navamīṃ premapuṣṭimavasthā madhitiṣṭhatīti seyaṃ rasapuṣṭiḥ //
premapuṣṭere vāvasthādaśakaṃ siṅgabhūpālīye (nidarśakaṃ)nidarśitaṃ hi

abhilāṣacintanānusmṛtiguṇasaṃkīrtanodvegāḥ /
savilāsā unmādavyādhī jaḍatā mṛtiśca daśadhā tāḥ

kramaśo darśayati /
nanu tatra pūrvānurāgākhyavipralaṃbhajanyatayā tadidaṃ daśādaśakaṃ (pradarśakaṃ) pradarśitam /
atra tu saṃbhogena kathaṃ nirūpyata iti ceducyate /
vipralaṃbhe prāyeṇa kavibhiretadāpoṣitamityabhiprāyeṇa /
na tu saṃbhoge tanniṣedhāyeti veditavyam /
samakālabalotpattihetau bhāvāntare sati /
yastena tasya saṃsargaḥ sa saṅkara itīritaḥ

yathā
dṛṣṭe dṛṣṭe siṅgabhūpe tatpūrvāgasi vallabhe /
āśvaryaroṣasnehānāṃ majjatyūrmiṣu mānimī // Ckc_5.*10 //
atra vismayaroṣasnehā yathocitaṃ tatpūrvāparādhatayā dṛṣṭatayā vallabhatayā bhaktijanitāstattadāśritaviśeṣavibhāvanoddīpyamānāḥ paramaparipoṣalakṣaṇakathāsvabhāvavāckaśabdaprayogaśaktyā yathocitaṃ sūcitairanimeṣādharasphuraṇanīvībandhavisraṃsanādibhiranubhāvaiḥ stambhavaivarṇyaromāñcādibhissācvikairanuvaddhā ūrmipadadyotitairvitartaharṣādivyabhicāribhi staraṅgitāstulyakālabalotpattihetutayā saṃkīrṇāśca rasasaṅkarapratītimaṅkurayantīti rasasaṅkaroktiriyam /
ārūḍhasya parāṃ kāṣṭhāṃ yena kenāpi hetunā /
rasasyāpacayo yasya taṃ hrāsaṃ kavayo viduḥ

yathā
śvāso yena yayā ca bhāṣaṇavidhau vyālokane pakṣmaṇāṃ vyāpāraḥ pariraṃbhaṇe malayajaṃ pratyūha ityūhyate /
tāmāpṛcchati rājaśailagataye pāṇṅyassa tasmai ca sā sevārītimupādiśantyanusamācāreṇa cakre natim // Ckc_5.*11 //
atra prativirodhināṃ niḥśvāsādīnāṃ bhāṣaṇādisaṃbhogapratyūhatvābhimānalakṣaṇena cittārambhānubhāvena kṛtapratīterudvegalakṣaṇāyāḥ pāṇḍyatadavarodhayoḥ premapuṣṭerapacayo rājyadhvaṃsavanavāsādiparikleśa hetuko bhavati /
ekatra nāyakasevārthaṃ rājagirigamanāyāmantraṇena vāgārambhaṇenānyatra sevāprakāropadeśasamācāranatibhyāṃ vākkāyasaṃraṃbhānubhāvābhyāṃ pratīyata iti seyaṃ rasahrāsoktiḥ /
ālambanasyānaucityād bhavannapi parisphulan /
rasavaddhāsate kiñcidayamābhāsa īritaḥ

tatra śṛṅgārābhāsaścaturdhā īritaḥ /
ekatra rāgasyābhāvādanekatra vaiṣamyeṇa saṃbhavāttiryagālaṃbanatvānmlecchālaṃbanatvācca /
atra rāgāsaṃbhavastridhā--prāgabhāvāt, pradhvaṃsābhāvādatyantābhāvācca /
atra rāgaprāgabhāvaviṣaye nābhāsatā /
darśanādisāmagrīsaṃbhave rāgotpatteḥ saṃbhāvyamānatvāditarayostvābhāsataiva /
rāgātyantābhāve yathā
vyarthatvaṃ gamitā kaṭākṣasaraṇiḥ sākūtamandasmitā vyaṅgyoktirvitathā vṛthā viracitastādṛk praṇāmāñjaliḥ /
necchatyanyaparigrahaṃ kila vadhūṃ recarlavaṃśāgraṇīḥ sakhyastvaṃ ca suhurmuhuḥ smarata māṃ so 'yaṃ hi satyavrataḥ // Ckc_5.*12 //
atra muhurmahurātmasmaraṇa prārthanālakṣaṇāṃ sakhījanāmantraṇavāgāraṃbhānubhāvānumitāṃ tanutyāgodyogalakṣaṇāṃ parāṃ puṣṭimadhitiṣṭhan parakīyāyāḥ nāyikāyā anurāgo viṣayabhūte nāyakaratne parastrī viṣayarāgātyantābhāvādekataḥ khaṇḍito 'pi śṛṅgāramivābhāsayatīti so 'yaṃ rasābhāsoktiḥ /
evamanyadapyudāhāryam /
prabaloṣūpajāteṣu pratikūleṣu hetuṣu /
rasaprabhūterāmūlaṃ mīlanaṃ śama īritaḥ

yathā
siṅgakṣoṇibhujaḥ kaliṅgakubhuje kruddhasya tasmin kṣaṇe dattāṃ tattanayāmupāyanatayā lokottamāṃ paśyataḥ /
vyāvṛttā dhanuṣaḥ kaṭākṣasaraṇistadbhrūlatālokinī dṛkkoṇaṃ parihṛtya rāgamahimā cite paraṃ ceṣṭate // Ckc_5.*13 //
atra pūrvamārūḍho 'pi kaliṅganarapālagocaro nāyakasya krodho balavatā samucitopāyanasamarpaṇajanitaprasādopabṛhitena kaliṅgarājakanyakāgocareṇa premṇā niravaśeṣamupaśāmyata iti seyaṃ rasaśamoktiḥ /
rasasya vāsanāsthairyādāśyaprakṛteruta /
pralīnasyāpi yo gandhaḥ sa śeṣa iti gīyate

yathā
śyāmāyāḥ kucamaṇḍale na parayorṇattebhakumbhadvaye dṛṣṭiṃ rāgataraṅgitāṃ vidadhatā śrīsiṅgabhūmībhujā /
dākṣiṇyavratabhhagabhīrumanasā devena vāmabhruvā- manyāsāmapi sā tathaiva kṛtinā netrakriyā nāpyasau // Ckc_5.*14 //
atra dhīralalitaprakṛternāyakasya śyāmāgocareṇa balavatā premṇā pralīnatāmānītasyāpi taditaranāyikāgocarasya premṇo viśeṣaḥ kaṭākṣapradāna dākṣiṇyena pratibhātata iti seyaṃ rasaśeṣoktiḥ /
evaṃ hāsyādiṣvapi raseṣu sphurattādi daśoktiprakārāḥ svayamanusandheyāḥ /
viśeṣādāgraho 'smākamalahkāraprapañcane /
brūmastathāpi saṃjñepāt śṛṅgārādinirūpaṇam

atra śṛṅgāro nāma caturastrīpuṃsālaṃbano manoharapadārthoddīpano lalitabhrūlatāvikṣepakaṭākṣamandasmitādyanubhāvo nikhilasācvikotsukatvogratā lasyajugupsāvahitthādipariśiṣṭa sañcāripuṣṭo ratisthāyībhāvo vipralaṃbhasaṃbhogabhedavān vigalita vedyāntaratvalakṣaṇaṃ cetovikāsamadhitiṣṭhati /
atra vipralaṃbho yathā
cāndrīcandana mārudaiśva nitarāmākampitasvāntayā saṅgatyāmanavotasiṅgavṛpaterārūḍhavāñchāśriyā /
niḥśvāsaglapitādharaṃ paritatassaṃruddhavāṣpodayaṃ tanvyā snigdhasakhījane viracitā dīnā dṛśorvṛttayaḥ // Ckc_5.*15 //
atra nāyakagocarā kasyāśvinnāyikāyā ratirabhīṣṭāliṅganādyaprāptāvapi prakṛṣyamāṇā candracandanamārūtai śvakārādanuktasamuccitaiḥ puṃskokilālāpibhi ssamuddīpyamānā niḥśvāsādiśarīrāraṃbhānubhāvai ssūcitā bāṣpādisācvikaiḥ prakāśitā tanutvadīnadṛṣṭyādyānumitaiḥ glāniśramaviṣādāvegadainyādisañjāribhirabhipoṣitā vigalitavedyāntaratayā bhāvakacetasi vikāso pādhikā sphurantī śṛṅgārarasatāmāpadyata iti so 'yaṃ tathoktaḥ /
saṃbhogaśṛṅgāro yathā
avyājaspṛhaṇīyamañcati parāṃ kāntiṃ sakhīnāṃ puraḥ śrīsiṅgabhitināyakena sutanoraṅgaṃ samāliṅgitam /
svājñānirvahaṇena nirvṛtamanāstatkālamīladdṛśe yasmai puṣpaśarāsanaḥ svasukṛtaiḥ kalyāṇamāśaṃsate // Ckc_5.*16 //
hāsyo nāma kubjavāmanādisamalambanastatsvarūpādibhāvanoddīpano nayanavistāragaṇḍamaṇḍala vikāsasvandhanikuñcanādyanubhāvo bāṣpasvedādisācviko harṣāvahitthādhṛtipramukhasañjārīhāsyasthāyībhāvaḥ smitavihasitādi bhedavān vikāsopādhireva vilasati /
yathā
strīpuṃsau gaḍurāvupāyanakṛtau dvīpāntarādhīśvarair īkṣitvā vikasatkapolamadhipo līlābjamājighrati /
rājādressacivā hasanti vikasannetraṃ vibhugvāṃsakaṃ saṃpīḍyāpahasanti pārśvayugalīṃ bāṣpāvilākṣaṃ janāḥ // Ckc_5.*17 //
atra kubjamithunaviṣayo nāyakādisamāśraya hāsaḥ tadīyastrīpuṃsavyāpārābhāsabhāvanoddīpitaḥ kapolavikāsādinā śarīrāraṃbhānubhāvena sūcito līlāravindasamāghrāṇādyanumitenāvahitthālakṣaṇasañcāriṇā paripuṣṭo manovikāsamadhitiṣṭhatīti so 'yaṃ hāsyaḥ /
vīro nāma prakṛṣṭaprakṛtināyakāśrayo lokottaravastuviṣayastādṛśapurāvṛttapuruṣakārānubandhāsaha sahajasacvādisamuddīpanavibhāvo mukhaprasādavāhusphuraṇakṛpāṇanirīkṣaṇapramukhānubhāvo romāñcavepathuprabhṛtisācviko harṣāsūyāmarṣamatidhṛtipramukhasañcāribhāvakalpitaśrīrutsāhasthāyībhāvaścetaso vistāramadhitiṣṭhati /
yathā
rāmasya śrutasindhubandhanavidhiḥ bāhū nijau vīkṣate prītiṃ naiti digantarājavijaye dvīpāntarāṇāṃ śruteḥ /
na ślāghāṃ bahumanyate vitaraṇe deveṣvasaṃprārthiṣu śrīsiṅgakṣitināthamaṇḍanamaṇī recarlavaṃśāgraṇīḥ // Ckc_5.*18 //
atra nāyakottamāśrayo lokottaratvaprāptiviṣaya utsāho rāmabhadrāpadāna śravaṇādinoddīpito rājabāhunirīkṣaṇalakṣitarāmabhadraviṣayaspardhāviśeṣāt jambūdvīparājaviṣayānādarācca prakāśitenādhikaspadāṃ nivārayeti lakṣaṇavatā śobhānāmnā pauruṣasācvikena dvīpāntarajayāśaṃsālakṣaṇena cittāraṃbhānubhāvena cābhivyakto 'sūyādhṛtimatigarvādibhirupacito manovistāramadhitiṣṭhatīti so 'yaṃ yuddhavīraḥ /
tathā ca tatraiva dānavīro 'pi devatākartṛkārthitvākāṅakṣālakṣaṇena cittārambhānubhāvenābhivyakto devatālabhyavastuviśeṣavitaraṇakaṇḍūlatālakṣaṇaṃ paramotkarṣamārohati /
adbhutanāmā lokottaradarśanādivibhāvo nayananaiśvalyaśirodhūnanachoṭikāsādhuvādādyanubhāvaḥ pulakādisācviko harṣacāpalya dhṛtimatipramukhasañcāribhāvo vismayasthāyībāvaśvittavistāramevādhitiṣṭhati /
yathā
śrutvā saṃsadi siṅgabhūpacaritaṃ dattaṃ havistadadvijair ādātuṃ bhuvamāgataiḥ pratigatairākhyātamindrādibhiḥ /
anyonyaṃ kila sādhusādhviti kṛtālāpā dilīpādayaḥ prāntasphāravilokitā pulakitā mūrdhānamādhunvate // Ckc_5.*19 //
atra kalikālo 'pi dharṇapratiṣṭhāpanādināyakapuṇyacaritaviṣayo dilīpādipurātanamahārājasamāśrayo vismayo mahendrādisamādaraṇodāharaṇābhyāmuddīpito nayanastaimityā dyanubhāvānumitaḥ pulakasācvikena viśeṣataḥ prakāśitaḥ sādhuvādaśiraḥ kampānumitairharṣacāpalādibhirabhipuṣṭaśvittavistāralakṣaṇamupādhimupāt iṣṭhata iti so 'yamadbhutarasaḥ /
raudro nāma krūrajanasamāśrayo /
aparādhiviṣayaḥ tadapakārasmaraṇapramukoddīpano bhrūbhaṅgadantaghaṭṭanarūkṣekṣaṇādyanubhāvaḥ svedavepathupramukhasācviko 'marṣābhyasūyā cāpalogratādisañcāribhāvaprapañcitaḥ krodhasthāyībhāvaḥ cittavikṣobhalakṣaṇamupādhimanusaṃdhatte /
yathā
cakṣurvikṣepalakṣasphuritaparipatatkrodharvāṃhnasphuliṅgaṃ bhrūbhaṅgodbhedabhīmaṃ kaṭu raṭati raṭaddantadaṣṭā dharoṣṭham /
durvārākharvagarvajvarabharaghaṭita svedamādhūtagātraṃ bhinte śrīsiṅgabhūpapratibhaṭapaṭalaṃ niṣkṛpaste kṛpāṇaḥ // Ckc_5.*20 //
atra pratibhaṭasamāśrayo nāyakagocaraḥ krodhasthāyī deśākramaṇabandhuvadhabandhanādibhiruddīpyamāno bhrūbhaṅgadantakarṣaṇauṣṭha saṃdaṃśanādibhirabhilakṣitaḥ svedavepathubhyāṃ sāttvikābhyāṃ prakāśamānastadupalakṣitaireva garvāmarṣacāpalogratāmarṣādibhirvyabhicāribhiḥ puṣṭo bhāvakānāṃ cetasi vikṣobhalakṣaṇāmānandalaharīmunmudrayan raudra ityākhyāyate /
karuṇo nāma vipannasuhṛdādiviṣayaḥ tadguṇasmaraṇādyuddīpano vilāpapatanādyanubhāvo vaivarṇyastambhāśrumukhasāttviko nirvedaglāniviṣādadainyāvegonmādādisañcārī śokasthāyībhāvo manovikṣobhalakṣaṇamevopādhimanusandhatte /
yathā
etattadvadanaṃ kimeṣa sabhujaḥ se 'yaṃ tavorassthalī hā prāṇeśa halāsmi nāsmi dalitā gāḍhaṃ khalu strīmanaḥ /
ityādīni raṇāṅgaṇeṣu gaṇaśaḥ śrīsiṅgabhūpadviṣa- ddevīnāṃ paridevitāni karuṇāṃ śraṇvanti bhūtānyapi // Ckc_5.*21 //
atra nāyakaśatrukulabālikāśrayo vipannavallabhaviṣayaḥ śokasthāyī khaṇḍīkṛtaḥ tatastato viparyastatadavayavapratyabhijñādibhiruddīpyamānaḥ tadetaditivāgārambhamavyabhicaratā nirdeśalakṣaṇena hastārambhānubhāvena sūcitaḥ tadanusaraṇapariṇatiravaśyaṃ bhāvināśrupātavaivarṇyādinā sāttvikasamudayena prakāśitaḥ tattaducitahāprāṇeśādivāgārambhānumitairdainyaviṣādanirvedamatibhiḥvyabhicār ibhirādipadadyotita paridevitaviśeṣopakalpitaiḥ glāniśramaśaṅgācāpalonmādādibhiranyaiśva paripoṣito nīrasatayā sthāṇuprāyāṇāmapi bhūtabetālātmakādīnāma pyanukampātiśayasampādakatayā bhāvukacetasi vikṣobhapuṣṭi madhitiṣṭhan karuṇa ityākhyāyate /
bībhatso nāma heyavastuviṣayaḥ taddoṣadarśanādibhiruddīpito nāsāgrapidhānamukhakūṇananetrasaṃkocanā dyanubhāvo vaivarṇyādisāttviko nirvedāvegacāpalavrīḍādivyabhicārī jugupsāsthāyībhāvo vidagdhabhāvakacetasi vikṣepalakṣaṇāmānandabhūmikāmālaṃbate /
yathā

aṃhaśśeṣairiva parivṛto makṣikāmaṇḍalībhiḥ pūyaklinnaṃ vraṇamabhimṛśan vāsasaḥ khaṇḍakena /
rathyāprānte drutamapasṛtaṃ saṃkucannetrakoṇaṃ channaghrāṇaṃ racayati janaṃ dadrurogī daridraḥ // Ckc_5.*22 //
atra nāyakaśatrudadrurogiviṣayā janāśrayā jugupsā vraṇāmarśanā dibhiruddīpitā netrasaṃkocanādibhirabhivyaktā parāpasaraṇānumitairāvegacāpalādibhiḥpoṣitā bhāvaka cetasi vikṣepalakṣaṇamupādhimādadhānā bībhatsa ityākhyāyate /
bhayānako nāma bhīṣaṇavastuviṣayo mukhaśoṣatālupuṭalehananīcairgamanādyanubhāvo, aśruvarjita sāttviko viṣādaśaṅkātrāsāvegadainyajaḍatā glāniśramacintāpasmārādisaṃcāribhāvo bhayasthāyībhāvaścittavikṣepalakṣaṇāmeva bhūmikāmālambate /
yathā
śrīsiṅgakṣitināyakasya ripavo dhāṭīśruterākulāḥ śuṣyattālupuṭaṃ skhalatpadatalaṃ vyālokayanto diśaḥ /
dhāvitvā kathamapyupetya tamasā gāḍhopagūḍhāṃ guhām anviṣyanti tadantare 'pi karasaṃsparśena gartāntaram // Ckc_5.*23 //
atra kriyākrūranāyakanāsīrabhaṭaviṣayaḥ śatrusamāśrayaḥ sthāyībhāvo dhāṭīśravaṇoddīpito dhāvanaguhāpraveśagartāntarānveṣaṇādibhi ranubhāvairabhivyakto vyākulatvatāluśoṣaṇa padaskhalanādyanumitairāvegaśaṅkātrāsādibhirvyabhicāribhirabhipuṣṭo bhāvakacetasi vikṣepalakṣaṇāṃ bhūmikāṃ bibhrāṇo bhayānaka ityākhyāyate /
seyamakhilo 'pi rasapuruṣārtho jananasāhasrasaṃpāditasāhityadevatāpadāravindayugalopāsanājanitavāsanāprauḍhaparipākabhāvanāviśeṣasahakāriṇāṃ sahṛdayānāṃ mānasena gocarī kṛto yena kenacidākāreṇa bhāsate /
nanu ko 'yamākāro rasasya yenāyaṃ bhāvakamānasairanubhūyata iti cetsvasvānubhavaikavedanīye tasminnākāre kathamasmādṛśāṃ vācovyāpāra mātmīyamāpūrayeyuḥ /
na hi kṣīrasāgaramāgalaṃ pibannapi taṃ mādhurīviśeṣamidaṃtayā nirdeṣṭuṃ brahmāpi śaknoti /
kintu vigalitavedyāntaratvamiti vacanaparipāṭīṃ manasi muhurāvartayatā bhāvanāsiddhiparyantaṃ saṃtoṣṭavyamāyuṣmatā /
nanu
ākāśāpūpikānyāyādasau rasa iti sphuṭam /
āmīlitadṛśāṃ puṃsāṃ seyaṃ bhāvaka bhūmikā

mānādhīnā meyasiddhiḥ sarvasiddhāntasammatā /
asatyo rasavādo 'yaṃ rasavāda itaḥ param

na pratyakṣeṇa lakṣyo 'yaṃ nānumānena mānyate /
na cāgamena sugamo nopamānena mānitaḥ

samarthito nārthāpattyā nābhāvena ca ........ /
................ saṃbhāvyo naitihyena ca lihyate

iti ceducyate svānubhūtivilasanameva rasasya sadbhāve pramāmamiti paramaṃ rahasyam /
tadetadanupadameva pradarśitam /
anyā punariyaṃ vāgāḍaṃbaraviḍaṃbanā vividhacarcāvinodakaṃḍūladhiṣaṇāprakāṃḍānāṃ vādināṃ mude vilikhyate /
tathāhi /
nanu pratyakṣī bhavannasau nirvikalpakenāvabhāsate savikalpakena vā /
nādyaḥ /
vastusvarūpa mātrāvabhāsakasvabāvatvānnirvikalpakasya rasasya bhuvi bhāvadiviśeṣānusaṃdhānapūrvakapratītisvabhāvatvāt /
nirvikalpakapūrvatvātsavikalpakasyeti cet śrūyatām /
savikalpakeneti brūmaḥ /
savikalpakasya nirvikalpakapūrvakatvābhidhānamavijāritaramaṇīyameva /
nirviśiṣṭaviṣayānullekhino jñānasyaivāsaṃbhavāt /
tathā ca śeṣāvatāraviśeṣasya bhagavataḥ patañjalerabhiprāyaṃ prakaṭayatā vyāhṛtaṃ hariyoginā /
na so 'sti pratyayo loke yaśśabdānugamādṛte /
anuviddhamiva jñānaṃ sarvaṃ śabdena gṛhyate

iti anumānamapi sāmānyato dṛṣṭam rasāvabhāsakatayātmani bahumānamākalyati /
amī sāmājikā rasānubhavavantaḥ /
ye ye vivakṣitaceṣṭāviśiṣṭāste te rasānubhavavantaḥ /
yathā tattvasākṣātkārānubhavitāraḥ /
tathā ceme ceṣṭāviśiṣṭāḥ /
tasmāt rasānubhavavanta eveti /
na ca dṛṣṭānte sādhanavaikalyamāśaṅkanīyam /
samādhivelāyāmānante bāṣpādivyatikaraprasiddheḥ /
tathā mahimrastave
"manaḥ pratyak citte savidhamavadhāyāstamarutaḥ prahṛṣyadromāṇaḥ pramadasalilotsaṅgita dṛśaḥ /
yadālokyāhlādahrada iva nimajjyāmṛtamaye dadhatyantastattvaṃ kamapi yaminastatkila bhavān" // Ckc_5.*24 //
iti
āgamāḥ puna ranekasiddhāntarahasye sākṣātkāriṇāṃ yathādṛṣṭavādināṃ purāṇakavīnāmalaṅkārasaṃhitāḥ /
tatra ca rasa eva sarvottaratayā pratipādyate /
gosadṛśo gavaya itivat tattvasākṣātkārasadṛśo rasa ityupamānamapi rasasadbhāvāyānubhāvanādātmasattāsāphalyamanusaṃdhatte /
arthāpattirapi nirāpattikaṃ samarthayate rasasadbhāvam /
yathā divā na bhuñjānasya devadattasya pīnatvānupapattyā kalpitā naktaṃbhuktiḥ /
evaṃ vibhāvānubhāvāderanupapattyā rasa iti /
nanu rasāpratītāvapi svayameva kvacidāsvādyatayā svatandrāṇāṃ bhāvādīnāṃ kānupapattiriti cet kadācit ko 'pi vibhāvādiṣu svatantravyavahāra upacāramātreṇa rājapuruṣeṣu rājavyavahāravaditi saṃbhavavastusaṃkhyāviṣayatayā rasamahārājalakṣmīmanālakṣayan nijadaurbhāgyamāvirbhāvayati /
aitihyamapi nidarśitapramāṇasaṃvādinā bāhyaṃ, naiva rasanirūpaṇe saṃbādhamavalambate /
taditthamakhilapramāṇasaṃsiddhe rasasudhāniṣyande sumanobhiranubhūyamāne yogyānupalabdhilakṣaṇamabhāvapramāṇaṃ rasāvamānaika durāgrahāṇāṃ viparītasākṣarāṇāṃ manasi vaidagdhyābhāvameko 'pi bhāsayati /
tathā coktamasmadācāryaiḥ kāśīśvaramiśraiḥ rasamīmāṃsāyām
"rasalakṣmīmanādṛtya vāgāḍambara toraṇam /
puṇḍrekṣo rasavidveṣādṛjīṣānubhavo yathā"

pramāṇalakṣaṇādika manyato 'vagantavyam /
kavayo lokasiddhāntasiddhārthavyavahāriṇaḥ /
atraiva hi camatkārasākṣātkā raikasākṣiṇaḥ

anuktānāmihānyeṣāṃ lakṣyalakṣaṇavistaraḥ /
siṅgabhūpālaracite rasārṇāvasudhākare

ādidvitīyayoḥ sādhu śīlanīyā vilāsayoḥ /
anyatrabaddhadṛṣṭitvādasmābhirna prapañcitaḥ

na hi sarvatra sarveṣāṃ viśeṣāṇāṃ pradarśanam /
ativistaradoṣeṇa granthocchedaprasaṅgataḥ

diṅmātrameva śāstreṣu dhīmatāmupadiśyate /
khayamevāvabhāsante viśeṣāḥ pariśīlanāt