Buddhacarita · Chapter 9
tatas tadā mantripurohitau tau (bāṣpapratodābhihitau Cvāṣpapratodābhihatau )nṛpeṇa
viddhau sadaśvāv iva sarvayatnāt sauhārdaśīghraṃ yayatur vanaṃ tat //
tam āśramam jātapariśramau tāv upetya kāle sadṛśānuyātrau
rājar1ddhim utsṛjya vinītaceṣṭāv upeyatur bhārgavadhiṣṇyam eva //
tau nyāyatas taṃ pratipūjya vipraṃ tenārcitau tāv api cānurūpam
kṛtāsanau bhārgavam āsanasthaṃ chittvā kathām ūcatur ātmakṛtyam //
śuddhaujasaḥ śuddhaviśālakīrter ikṣvākuvaṃśaprabhavasya rājñaḥ
imaṃ janaṃ vettu bhavān (adhītaṃ Cadhīraṃ śrutagrahe mantraparigrahe ca //
tasyendrakalpasya jayantakalpaḥ putro jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ
ihābhyupetaḥ kila tasya hetor āvām upetau bhagavān avaitu //
tau so 'bravīd asti sa dīrghabāhuḥ prāptaḥ kumāro na tu nāvabuddhaḥ
dharmo 'yam āvartaka ity avetya yātas tv arāḍābhimukho mumukṣuḥ //
tasmāt tatas tāv upalabhya tattvaṃ taṃ vipram (āmantrya Cāmanttya )tadaiva sadyaḥ
khinnāv akhinnāv iva rāja(bhaktyā Cputraḥ prasasratus tena yataḥ sa yātaḥ //
yāntau tatas tau (mṛjayā Csṛjayā )vihīnam apaśyatāṃ taṃ (vapuṣojjvalantam Cvapuṣā jvalantam )
(upopaviṣṭaṃ Cnṛpopaviṣṭaṃ )pathi vṛkṣamūle sūryaṃ ghanābhogam iva praviṣṭam //
yānaṃ vihāyopayayau tatas taṃ purohito mantradhareṇa sārdham
yathā vanasthaṃ sahavāmadevo rāmaṃ didṛkṣur munir aurvaśeyaḥ //
tāv arcayām āsatur arhatas taṃ divīva śukrāṅgirasau mahendram
pratyarcayām āsa sa cārhatas tau divīva śukrāṅgirasau mahendraḥ //
kṛtābhyanujñāv abhitas tatas tau (niṣedatuḥ Cniṣīdatuḥ )śākyakuladhvajasya
virejatus tasya ca saṃnikarṣe punarvasū yogagatāv ivendoḥ //
taṃ vṛkṣamūlastham abhijvalantaṃ purohito rājasutaṃ babhāṣe
yathopaviṣṭaṃ divi pārijāte bṛhaspatiḥ śakrasutaṃ jayantam //
tvacchokaśalye hṛdayāvagāḍhe mohaṃ gato bhūmitale muhūrtam
kumāra rājā nayanāmbuvarṣo yat tvām avocat tad idaṃ nibodha //
jānāmi dharmaṃ prati niścayaṃ te paraimi te (bhāvinam Cacyāvinam )etam artham
ahaṃ tv akāle vanasaṃśrayāt te śokāgnināgnipratimena dahye //
tad ehi dharmapriya matpriyārthaṃ dharmārtham eva tyaja buddhim etām
ayaṃ hi mā śokarayaḥ pravṛddho nadīrayaḥ kūlam ivābhihanti //
meghāmbukakṣādriṣu yā hi vṛttiḥ samīraṇārkāgnimahāśanīnām
tāṃ vṛttim asmāsu karoti śoko vikarṣaṇocchoṣaṇadāhabhedaiḥ //
tad bhuṅkṣva tāvad vasudhādhipatyaṃ kāle vanaṃ yāsyasi śāstradṛṣṭe
aniṣṭabandhau kuru (mayy apekṣāṃ Cmāpy upekṣāṃ sarveṣu bhūteṣu dayā hi dharmaḥ //
na caiṣa dharmo vanae eva siddhaḥ pure 'pi siddhir niyatā yatīnām
buddhiś ca yatnaś ca nimittam atra vanaṃ ca liṅgaṃ ca hi bhīrucihnam //
maulīdharair aṃsaviṣaktahāraiḥ keyūraviṣṭabdha(bhujair Csrajair )narendraiḥ
lakṣmyaṅkamadhye parivartamānaiḥ prāpto gṛhasthair api mokṣadharmaḥ //
dhruvānujau yau balivajrabāhū vaibhrājam āṣāḍham athāntidevam
videharājaṃ janakaṃ tathaiva ( xx drumaṃ Cpākadrumaṃ )senajitaś ca rājñaḥ //
etān gṛhasthān nṛpatīn avehi naiḥśreyase dharmavidhau vinītān
(ubhau Cubhe )api tasmād yugapad bhajasva (vittādhipatyaṃ Ccittādhipatyaṃ )ca nṛpaśriyaṃ ca //
icchāmi hi tvām upaguhya gāḍhaṃ kṛtābhiṣekaṃ salilārdram eva
(dhṛtātapattraṃ Cdhṛtātapatraṃ. )samudīkṣamāṇas tenaiva harṣeṇa vanaṃ praveṣṭum //
ity abravīd bhūmipatir bhavantaṃ vākyena (bāṣpaCvāṣpa)grathitākṣareṇa
śrutvā bhavān arhati tatpriyārthaṃ snehena tatsneham anuprayātum //
śokāmbhasi tvatprabhave hy agādhe duḥkhārṇave majjati śākyarājaḥ
tasmāt tam uttāraya nāthahīnaṃ nirāśrayaṃ magnam ivārṇave (nauḥ Cgām ) //
bhīṣmeṇa gaṅgodarasaṃbhavena rāmeṇa rāmeṇa ca bhārgaveṇa
śrutvā kṛtaṃ karma pituḥ priyārthaṃ pitus tvam apy arhasi kartum iṣṭam //
saṃvardhayitrīṃ (samavehi Cca samehi )devīm agastyajuṣṭāṃ diśam aprayātām
pranaṣṭavatsām iva vatsalāṃ gām ajasram ārtāṃ karuṇaṃ rudantīm //
haṃsena haṃsīm iva viprayuktāṃ tyaktāṃ gajeneva vane kareṇum
(ārtāṃ Cārttāṃ )sanāthām api nāthahīnāṃ trātuṃ vadhūm arhasi darśanena //
ekaṃ sutaṃ bālam anarhaduḥkhaṃ (saṃtāpam antargatam udvahantam Csaṃtāpasaṃtapta)
taṃ rāhulaṃ mokṣaya bandhuśokād rāhūpasargād iva pūrṇacandram //
śokāgninā tvadvirahendhanena niḥśvāsadhūmena tamaḥśikhena
tvad(darśanāmbv icchati dahyamānam Cdarśanāyar7chati dahyamānaḥ (antaḥCso 'ntaḥ)puraṃ caiva puraṃ ca kṛtsnam //
sa bodhisattvaḥ paripūrṇasattvaḥ śrutvā vacas tasya purohitasya
dhyātvā muhūrtaṃ guṇavad guṇajñaḥ pratyuttaraṃ praśritam ity uvāca //
avaimi bhāvaṃ (tanaye pitṝṇāṃ Ctanayaprasaktaṃ viśeṣato yo mayi bhūmipasya
jānann api vyādhijarāvipadbhyo bhītas tv agatyā svajanaṃ tyajāmi //
draṣṭuṃ priyaṃ kaḥ svajanaṃ hi necchen (nānte Cnāsau )yadi syāt priyaviprayogaḥ
yadā tu bhūtvāpi (ciraṃ Cbhaved )viyogas tato guruṃ snigdham api tyajāmi //
maddhetukaṃ yat tu narādhipasya śokaṃ bhavān (āha na tat Carhati na )priyaṃ me
yat svapnabhūteṣu samāgameṣu saṃtapyate bhāvini (viprayoge Cviprayogaiḥ ) //
evaṃ ca te niścayam etu buddhir dṛṣṭvā vicitraṃ (jagataḥ pracāram Cvividhapracāram )
saṃtāpahetur na suto na bandhur ajñānanaimittika eṣa tāpaḥ //
(yathādhvaCyadādhva)gānām (iha Civa )saṃgatānāṃ kāle viyogo niyataḥ prajānām
prājño janaḥ ko nu bhajeta śokaṃ bandhu(pratijñātajanair vihīnaḥ Cpriyaḥ sann api bandhuhīnaḥ ) //
ihaiti hitvā svajanaṃ paratra pralabhya cehāpi punaḥ prayāti
gatvāpi tatrāpy aparatra gacchaty evaṃ (jane tyāgini Cjano yogini )ko 'nurodhaḥ //
yadā ca garbhāt prabhṛti (pravṛttaḥ Cprajānāṃ (sarvāsv avasthāsu vadhāya C xx nubadhāya )mṛtyuḥ
kasmād akāle vanasaṃśrayaṃ me putrapriyas (tatrabhavān Ctatra bhavān )avocat //
bhavaty akālo viṣayābhipattau kālas (tathaivārthavidhau Ctathaivābhividhau )pradiṣṭaḥ
kālo jagat karṣati sarvakālān (nirvāhake Carcārhake )śreyasi (nāsti kālaḥ Csarvakālaḥ ) //
rājyaṃ mumukṣur mayi yac ca rājā tad apy udāraṃ sadṛśaṃ pituś ca
pratigrahītuṃ mama na kṣamaṃ tu lobhād apathyānnam ivāturasya //
kathaṃ nu mohāyatanaṃ nṛpatvaṃ kṣamaṃ prapattuṃ viduṣā nareṇa
sodvegatā yatra madaḥ śramaś ca (parāpacāreṇa Cparopacāreṇa )ca dharmapīḍā //
jāmbūnadaṃ harmyam iva pradīptaṃ viṣeṇa saṃyuktam ivottamānnam
grāhākulaṃ (cāmbv iva sāravindaṃ Cca sthitaṃ xx ((Crājyaṃ hi ramyaṃ vyasanāśrayaṃ ca C)) //
((Citthaṃ ca rājyaṃ na sukhaṃ na dharmaḥ C) ((Cpūrve yathā jātaghṛṇā narendrāḥ
((Cvayaḥprakarṣe 'parihāryaduḥkhe C) ((Crājyāni muktvā vanam eva jagmuḥ C)) //
((Cvaraṃ hi bhuktāni tṛṇāny araṇye C) ((Ctoṣaṃ paraṃ ratnam ivopaguhya C))
((Csahoṣitaṃ śrīsulabhair na caiva C) ((Cdoṣair adṛśyair iva kṛṣṇasarpaiḥ C)) //
((Cślāghyaṃ hi rājyāni vihāya rājñāṃ C) ((Cdharmābhilāṣeṇa vanaṃ praveṣṭum C))
((Cbhagnapratijñasya na tūpapannaṃ C) ((Cvanaṃ parityajya gṛhaṃ praveṣṭum C)) //
((Cjātaḥ kule ko hi naraḥ sasattvo C) ((Cdharmābhilāṣeṇa vanaṃ praviṣṭaḥ C))
((Ckāṣāyam utsṛjya vimuktalajjaḥ C) ((Cpuraṃdarasyāpi puraṃ śrayeta C)) //
((Clobhād dhi mohād athavā bhayena C) ((Cyo vāntam annaṃ punar ādadīta C))
((Clobhāt sa mohād athavā bhayena C) ((Csaṃtyajya kāmān punar ādadīta C)) //
((Cyaś ca pradīptāc charaṇāt kathaṃcin C) ((Cniṣkramya bhūyaḥ praviśet tad eva C))
((Cgārhasthyam utsṛjya sa dṛṣṭadoṣo C) ((Cmohena bhūyo 'bhilaṣed grahītum C)) //
((Cyā ca śrutir mokṣam avāptavanto C) ((Cnṛpā gṛhasthā iti naitad asti C))
((Cśamapradhānaḥ kva ca mokṣadharmo C) ((Cdaṇḍapradhānaḥ kva ca rājadharmaḥ C)) //
((Cśame ratiś cec chithilaṃ ca rājyaṃ C) ((Crājye matiś cec chamaviplavaś ca C))
((Cśamaś ca taikṣṇyaṃ ca hi nopapannaṃ C) ((Cśītoṣṇayor aikyam ivodakāgnyoḥ C)) //
((Ctan niścayād vā vasudhādhipās te C) ((Crājyāni muktvā śamam āptavantaḥ C))
((Crājyāṅgitā vā nibhṛtendriyatvād C) ((Canaiṣṭhike mokṣakṛtābhimānāḥ C)) //
((Cteṣāṃ ca rājye 'stu śamo yathāvat C) ((Cprāpto vanaṃ nāham aniścayena C))
((Cchittvā hi pāśaṃ gṛhabandhusaṃjñaṃ C) ((Cmuktaḥ punar na pravivikṣur asmi C)) //
ity ātmavijñānaguṇānurūpaṃ muktaspṛhaṃ hetumad ūrjitaṃ ca
śrutvā narendrātmajam uktavantaṃ pratyuttaraṃ mantradharo 'py uvāca //
yo niścayo (dharmavidhau Cmantravaras )tavāyam nāyaṃ na yukto na tu kālayuktaḥ
śokāya (dattvā Chitvā )pitaraṃ vayaḥsthaṃ syād dharmakāmasya hi te na dharmaḥ //
nūnaṃ ca buddhis tava nātisūkṣmā dharmārthakāmeṣv avicakṣaṇā vā
hetor adṛṣṭasya phalasya yas tvaṃ pratyakṣam arthaṃ paribhūya yāsi //
punarbhavo 'stīti ca kecid āhur nāstīti kecin niyatapratijñāḥ
evaṃ yadā saṃśayito 'yam arthas tasmāt kṣamaṃ bhoktum upasthitā śrīḥ //
bhūyaḥ pravṛttir yadi kācid asti raṃsyāmahe tatra yathopapattau
atha pravṛttiḥ parato na kācit siddho 'prayatnāj jagato 'sya mokṣaḥ //
astīti kecit paralokam āhur mokṣasya yogaṃ na tu varṇayanti
agner yathā hy (auṣṇyam Cuṣṇam )apāṃ dravatvaṃ tadvat pravṛttau prakṛtiṃ vadanti //
kecit svabhāvād iti varṇayanti śubhāśubhaṃ caiva bhavābhavau ca
svābhāvikaṃ sarvam idaṃ ca yasmād ato 'pi mogho bhavati prayatnaḥ //
yad indriyāṇāṃ niyataḥ pracāraḥ priyāpriyatvaṃ viṣayeṣu caiva
saṃyujyate yaj (jarayārtibhiś Cjarayārttibhiś )ca kas tatra yatno nanu sa svabhāvaḥ //
adbhir hutāśaḥ śamam abhyupaiti tejāṃsi cāpo gamayanti śoṣam
bhinnāni bhūtāni śarīrasaṃsthāny aikyaṃ ca (gatvā Cdattvā )jagad udvahanti //
yat pāṇipādodarapṛṣṭha(mūrdhnāṃ Cmūrdhnā nirvartate garbhagatasya bhāvaḥ
yad ātmanas tasya ca tena yogaḥ svābhāvikaṃ tat kathayanti tajjñāḥ //
kaḥ kaṇṭakasya prakaroti taikṣṇyaṃ vicitrabhāvaṃ mṛgapakṣiṇāṃ vā
svabhāvataḥ sarvam idaṃ pravṛttaṃ na kāmakāro 'sti kutaḥ prayatnaḥ //
sargaṃ vadantīśvaratas tathānye tatra prayatne puruṣaṣya ko 'rthaḥ
ya eva hetur jagataḥ pravṛttau hetur nivṛttau niyataḥ sa eva //
kecid vadanty ātmanimittam eva prādurbhavaṃ caiva bhavakṣayaṃ ca
prādurbhavaṃ tu pravadanty ayatnād yatnena mokṣādhigamaṃ bruvanti //
naraḥ pitṝṇām anṛṇaḥ prajābhir vedair ṛṣīṇāṃ kratubhiḥ surāṇām
utpadyate sārdham ṛṇais tribhis tair yasyāsti mokṣaḥ kila tasya mokṣaḥ //
ity evam etena vidhikrameṇa mokṣaṃ sayatnasya vadanti tajjñāḥ
prayatnavanto 'pi hi vikrameṇa mumukṣavaḥ khedam avāpnuvanti //
tat saumya mokṣe yadi bhaktir asti nyāyena sevasva vidhiṃ yathoktam
evaṃ bhaviṣyaty upapattir asya saṃtāpanāśaś ca narādhipasya //
yā ca pravṛttā (tava doṣaCbhavadoṣa)buddhis tapovanebhyo bhavanaṃ praveṣṭum
tatrāpi cintā tava tāta mā bhūt pūrve 'pi jagmuḥ sva(gṛhān Cgṛhaṃ )vanebhyaḥ //
tapovanastho 'pi vṛtaḥ prajābhir jagāma rājā puram ambarīṣaḥ
tathā mahīṃ viprakṛtām anāryais tapovanād etya rarakṣa rāmaḥ //
tathaiva śālvādhipatir (drumākhyo Cdrumākṣo vanāt sasūnur (nagaraṃ viveśa Csvapuraṃ praviśya )
brahmar1ṣibhūtaś ca muner (vasiṣṭhād Cvaśiṣṭhād dadhre śriyaṃ sāṃkṛtir antidevaḥ //
evaṃvidhā dharmayaśaḥpradīptā vanāni hitvā bhavanāny (atīyuḥ Cabhīyuḥ )
tasmān na doṣo 'sti gṛhaṃ (prayātuṃ Cpraveṣṭuṃ tapovanād dharmanimittam eva //
tato vacas tasya niśamya mantriṇaḥ priyaṃ hitaṃ caiva nṛpasya cakṣuṣaḥ
anūnam avyastam asaktam adrutaṃ dhṛtau sthito rājasuto 'bravīd vacaḥ //
ihāsti nāstīti ya eṣa saṃśayaḥ parasya vākyair na mamātra niścayaḥ
avetya tattvaṃ tapasā śamena (ca Cvā svayaṃ grahīṣyāmi yad atra niścitam //
na me kṣamaṃ (saṃśayajaṃ Csaṅgaśataṃ )hi darśanaṃ grahītum avyakta(parasparāhatam Cparaṃ parāhatam )
(budhaḥ Cbuddhaḥ )parapratyayato hi ko vrajej jano 'ndhakāre 'ndha ivāndha(deśikaḥ Cdeśitaḥ ) //
adṛṣṭatattvasya sato 'pi kiṃ tu me śubhāśubhe saṃśayite śubhe matiḥ
vṛthāpi khedo (hi Capi )varaṃ śubhātmanaḥ sukhaṃ na tattve 'pi vigarhitātmanaḥ //
imaṃ tu dṛṣṭvāgamam avyavasthitaṃ yad uktam āptais tad avehi sādhv iti
prahīṇadoṣatvam avehi cāptatāṃ prahīṇadoṣo hy anṛtaṃ na vakṣyati //
gṛhapraveśaṃ prati yac ca me bhavān uvāca rāmaprabhṛtīn nidarśanam
na te pramāṇaṃ na hi dharmaniścayeṣv alaṃ pramāṇāya parikṣatavratāḥ //
tad evam apy eva ravir mahīṃ pated api sthiratvaṃ himavān giris tyajet
adṛṣṭatattvo viṣayonmukhendriyaḥ śrayeya na tv eva gṛhān pṛthagjanaḥ //
ahaṃ viśeyaṃ jvalitaṃ hutāśanaṃ na cākṛtārthaḥ praviśeyam ālayam
iti pratijñāṃ sa cakāra garvito yatheṣṭam utthāya ca nirmamo yayau //
tataḥ sa(bāṣpau Cvāṣpau )sacivadvijāv ubhau niśamya tasya sthiram eva niścayam
viṣaṇṇavaktrāv anugamya duḥkhitau śanair agatyā puram eva jagmatuḥ //
tatsnehād atha nṛpateś ca bhaktitas tau sāpekṣaṃ pratiyayatuś ca tasthatuś ca
durdharṣaṃ ravim iva dīptam ātmabhāsā taṃ draṣṭuṃ na hi pathi śekatur na moktum //
tau jñātuṃ paramagater gatiṃ tu tasya pracchannāṃś carapuruṣāñ chucīn vidhāya
rājānaṃ priyasutalālasaṃ nu gatvā drakṣyāvaḥ katham iti jagmatuḥ kathaṃcit //
Original text: Buddhacarita · Data entry Peter Schreiner · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0