Language

ENहिગુ
Scripture Library

Buddhacarita · Chapter 9

9.1

tatas tadā mantripurohitau tau (bāṣpapratodābhihitau Cvāṣpapratodābhihatau )nṛpeṇa
viddhau sadaśvāv iva sarvayatnāt sauhārdaśīghraṃ yayatur vanaṃ tat //

9.2

tam āśramam jātapariśramau tāv upetya kāle sadṛśānuyātrau
rājar1ddhim utsṛjya vinītaceṣṭāv upeyatur bhārgavadhiṣṇyam eva //

9.3

tau nyāyatas taṃ pratipūjya vipraṃ tenārcitau tāv api cānurūpam
kṛtāsanau bhārgavam āsanasthaṃ chittvā kathām ūcatur ātmakṛtyam //

9.4

śuddhaujasaḥ śuddhaviśālakīrter ikṣvākuvaṃśaprabhavasya rājñaḥ
imaṃ janaṃ vettu bhavān (adhītaṃ Cadhīraṃ śrutagrahe mantraparigrahe ca //

9.5

tasyendrakalpasya jayantakalpaḥ putro jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ
ihābhyupetaḥ kila tasya hetor āvām upetau bhagavān avaitu //

9.6

tau so 'bravīd asti sa dīrghabāhuḥ prāptaḥ kumāro na tu nāvabuddhaḥ
dharmo 'yam āvartaka ity avetya yātas tv arāḍābhimukho mumukṣuḥ //

9.7

tasmāt tatas tāv upalabhya tattvaṃ taṃ vipram (āmantrya Cāmanttya )tadaiva sadyaḥ
khinnāv akhinnāv iva rāja(bhaktyā Cputraḥ prasasratus tena yataḥ sa yātaḥ //

9.8

yāntau tatas tau (mṛjayā Csṛjayā )vihīnam apaśyatāṃ taṃ (vapuṣojjvalantam Cvapuṣā jvalantam )
(upopaviṣṭaṃ Cnṛpopaviṣṭaṃ )pathi vṛkṣamūle sūryaṃ ghanābhogam iva praviṣṭam //

9.9

yānaṃ vihāyopayayau tatas taṃ purohito mantradhareṇa sārdham
yathā vanasthaṃ sahavāmadevo rāmaṃ didṛkṣur munir aurvaśeyaḥ //

9.10

tāv arcayām āsatur arhatas taṃ divīva śukrāṅgirasau mahendram
pratyarcayām āsa sa cārhatas tau divīva śukrāṅgirasau mahendraḥ //

9.11

kṛtābhyanujñāv abhitas tatas tau (niṣedatuḥ Cniṣīdatuḥ )śākyakuladhvajasya
virejatus tasya ca saṃnikarṣe punarvasū yogagatāv ivendoḥ //

9.12

taṃ vṛkṣamūlastham abhijvalantaṃ purohito rājasutaṃ babhāṣe
yathopaviṣṭaṃ divi pārijāte bṛhaspatiḥ śakrasutaṃ jayantam //

9.13

tvacchokaśalye hṛdayāvagāḍhe mohaṃ gato bhūmitale muhūrtam
kumāra rājā nayanāmbuvarṣo yat tvām avocat tad idaṃ nibodha //

9.14

jānāmi dharmaṃ prati niścayaṃ te paraimi te (bhāvinam Cacyāvinam )etam artham
ahaṃ tv akāle vanasaṃśrayāt te śokāgnināgnipratimena dahye //

9.15

tad ehi dharmapriya matpriyārthaṃ dharmārtham eva tyaja buddhim etām
ayaṃ hi mā śokarayaḥ pravṛddho nadīrayaḥ kūlam ivābhihanti //

9.16

meghāmbukakṣādriṣu yā hi vṛttiḥ samīraṇārkāgnimahāśanīnām
tāṃ vṛttim asmāsu karoti śoko vikarṣaṇocchoṣaṇadāhabhedaiḥ //

9.17

tad bhuṅkṣva tāvad vasudhādhipatyaṃ kāle vanaṃ yāsyasi śāstradṛṣṭe
aniṣṭabandhau kuru (mayy apekṣāṃ Cmāpy upekṣāṃ sarveṣu bhūteṣu dayā hi dharmaḥ //

9.18

na caiṣa dharmo vanae eva siddhaḥ pure 'pi siddhir niyatā yatīnām
buddhiś ca yatnaś ca nimittam atra vanaṃ ca liṅgaṃ ca hi bhīrucihnam //

9.19

maulīdharair aṃsaviṣaktahāraiḥ keyūraviṣṭabdha(bhujair Csrajair )narendraiḥ
lakṣmyaṅkamadhye parivartamānaiḥ prāpto gṛhasthair api mokṣadharmaḥ //

9.20

dhruvānujau yau balivajrabāhū vaibhrājam āṣāḍham athāntidevam
videharājaṃ janakaṃ tathaiva ( xx drumaṃ Cpākadrumaṃ )senajitaś ca rājñaḥ //

9.21

etān gṛhasthān nṛpatīn avehi naiḥśreyase dharmavidhau vinītān
(ubhau Cubhe )api tasmād yugapad bhajasva (vittādhipatyaṃ Ccittādhipatyaṃ )ca nṛpaśriyaṃ ca //

9.22

icchāmi hi tvām upaguhya gāḍhaṃ kṛtābhiṣekaṃ salilārdram eva
(dhṛtātapattraṃ Cdhṛtātapatraṃ. )samudīkṣamāṇas tenaiva harṣeṇa vanaṃ praveṣṭum //

9.23

ity abravīd bhūmipatir bhavantaṃ vākyena (bāṣpaCvāṣpa)grathitākṣareṇa
śrutvā bhavān arhati tatpriyārthaṃ snehena tatsneham anuprayātum //

9.24

śokāmbhasi tvatprabhave hy agādhe duḥkhārṇave majjati śākyarājaḥ
tasmāt tam uttāraya nāthahīnaṃ nirāśrayaṃ magnam ivārṇave (nauḥ Cgām ) //

9.25

bhīṣmeṇa gaṅgodarasaṃbhavena rāmeṇa rāmeṇa ca bhārgaveṇa
śrutvā kṛtaṃ karma pituḥ priyārthaṃ pitus tvam apy arhasi kartum iṣṭam //

9.26

saṃvardhayitrīṃ (samavehi Cca samehi )devīm agastyajuṣṭāṃ diśam aprayātām
pranaṣṭavatsām iva vatsalāṃ gām ajasram ārtāṃ karuṇaṃ rudantīm //

9.27

haṃsena haṃsīm iva viprayuktāṃ tyaktāṃ gajeneva vane kareṇum
(ārtāṃ Cārttāṃ )sanāthām api nāthahīnāṃ trātuṃ vadhūm arhasi darśanena //

9.28

ekaṃ sutaṃ bālam anarhaduḥkhaṃ (saṃtāpam antargatam udvahantam Csaṃtāpasaṃtapta)
taṃ rāhulaṃ mokṣaya bandhuśokād rāhūpasargād iva pūrṇacandram //

9.29

śokāgninā tvadvirahendhanena niḥśvāsadhūmena tamaḥśikhena
tvad(darśanāmbv icchati dahyamānam Cdarśanāyar7chati dahyamānaḥ (antaḥCso 'ntaḥ)puraṃ caiva puraṃ ca kṛtsnam //

9.30

sa bodhisattvaḥ paripūrṇasattvaḥ śrutvā vacas tasya purohitasya
dhyātvā muhūrtaṃ guṇavad guṇajñaḥ pratyuttaraṃ praśritam ity uvāca //

9.31

avaimi bhāvaṃ (tanaye pitṝṇāṃ Ctanayaprasaktaṃ viśeṣato yo mayi bhūmipasya
jānann api vyādhijarāvipadbhyo bhītas tv agatyā svajanaṃ tyajāmi //

9.32

draṣṭuṃ priyaṃ kaḥ svajanaṃ hi necchen (nānte Cnāsau )yadi syāt priyaviprayogaḥ
yadā tu bhūtvāpi (ciraṃ Cbhaved )viyogas tato guruṃ snigdham api tyajāmi //

9.33

maddhetukaṃ yat tu narādhipasya śokaṃ bhavān (āha na tat Carhati na )priyaṃ me
yat svapnabhūteṣu samāgameṣu saṃtapyate bhāvini (viprayoge Cviprayogaiḥ ) //

9.34

evaṃ ca te niścayam etu buddhir dṛṣṭvā vicitraṃ (jagataḥ pracāram Cvividhapracāram )
saṃtāpahetur na suto na bandhur ajñānanaimittika eṣa tāpaḥ //

9.35

(yathādhvaCyadādhva)gānām (iha Civa )saṃgatānāṃ kāle viyogo niyataḥ prajānām
prājño janaḥ ko nu bhajeta śokaṃ bandhu(pratijñātajanair vihīnaḥ Cpriyaḥ sann api bandhuhīnaḥ ) //

9.36

ihaiti hitvā svajanaṃ paratra pralabhya cehāpi punaḥ prayāti
gatvāpi tatrāpy aparatra gacchaty evaṃ (jane tyāgini Cjano yogini )ko 'nurodhaḥ //

9.37

yadā ca garbhāt prabhṛti (pravṛttaḥ Cprajānāṃ (sarvāsv avasthāsu vadhāya C xx nubadhāya )mṛtyuḥ
kasmād akāle vanasaṃśrayaṃ me putrapriyas (tatrabhavān Ctatra bhavān )avocat //

9.38

bhavaty akālo viṣayābhipattau kālas (tathaivārthavidhau Ctathaivābhividhau )pradiṣṭaḥ
kālo jagat karṣati sarvakālān (nirvāhake Carcārhake )śreyasi (nāsti kālaḥ Csarvakālaḥ ) //

9.39

rājyaṃ mumukṣur mayi yac ca rājā tad apy udāraṃ sadṛśaṃ pituś ca
pratigrahītuṃ mama na kṣamaṃ tu lobhād apathyānnam ivāturasya //

9.40

kathaṃ nu mohāyatanaṃ nṛpatvaṃ kṣamaṃ prapattuṃ viduṣā nareṇa
sodvegatā yatra madaḥ śramaś ca (parāpacāreṇa Cparopacāreṇa )ca dharmapīḍā //

9.41

jāmbūnadaṃ harmyam iva pradīptaṃ viṣeṇa saṃyuktam ivottamānnam
grāhākulaṃ (cāmbv iva sāravindaṃ Cca sthitaṃ xx ((Crājyaṃ hi ramyaṃ vyasanāśrayaṃ ca C)) //

9.42

((Citthaṃ ca rājyaṃ na sukhaṃ na dharmaḥ C) ((Cpūrve yathā jātaghṛṇā narendrāḥ
((Cvayaḥprakarṣe 'parihāryaduḥkhe C) ((Crājyāni muktvā vanam eva jagmuḥ C)) //

9.43

((Cvaraṃ hi bhuktāni tṛṇāny araṇye C) ((Ctoṣaṃ paraṃ ratnam ivopaguhya C))
((Csahoṣitaṃ śrīsulabhair na caiva C) ((Cdoṣair adṛśyair iva kṛṣṇasarpaiḥ C)) //

9.44

((Cślāghyaṃ hi rājyāni vihāya rājñāṃ C) ((Cdharmābhilāṣeṇa vanaṃ praveṣṭum C))
((Cbhagnapratijñasya na tūpapannaṃ C) ((Cvanaṃ parityajya gṛhaṃ praveṣṭum C)) //

9.45

((Cjātaḥ kule ko hi naraḥ sasattvo C) ((Cdharmābhilāṣeṇa vanaṃ praviṣṭaḥ C))
((Ckāṣāyam utsṛjya vimuktalajjaḥ C) ((Cpuraṃdarasyāpi puraṃ śrayeta C)) //

9.46

((Clobhād dhi mohād athavā bhayena C) ((Cyo vāntam annaṃ punar ādadīta C))
((Clobhāt sa mohād athavā bhayena C) ((Csaṃtyajya kāmān punar ādadīta C)) //

9.47

((Cyaś ca pradīptāc charaṇāt kathaṃcin C) ((Cniṣkramya bhūyaḥ praviśet tad eva C))
((Cgārhasthyam utsṛjya sa dṛṣṭadoṣo C) ((Cmohena bhūyo 'bhilaṣed grahītum C)) //

9.48

((Cyā ca śrutir mokṣam avāptavanto C) ((Cnṛpā gṛhasthā iti naitad asti C))
((Cśamapradhānaḥ kva ca mokṣadharmo C) ((Cdaṇḍapradhānaḥ kva ca rājadharmaḥ C)) //

9.49

((Cśame ratiś cec chithilaṃ ca rājyaṃ C) ((Crājye matiś cec chamaviplavaś ca C))
((Cśamaś ca taikṣṇyaṃ ca hi nopapannaṃ C) ((Cśītoṣṇayor aikyam ivodakāgnyoḥ C)) //

9.50

((Ctan niścayād vā vasudhādhipās te C) ((Crājyāni muktvā śamam āptavantaḥ C))
((Crājyāṅgitā vā nibhṛtendriyatvād C) ((Canaiṣṭhike mokṣakṛtābhimānāḥ C)) //

9.51

((Cteṣāṃ ca rājye 'stu śamo yathāvat C) ((Cprāpto vanaṃ nāham aniścayena C))
((Cchittvā hi pāśaṃ gṛhabandhusaṃjñaṃ C) ((Cmuktaḥ punar na pravivikṣur asmi C)) //

9.52

ity ātmavijñānaguṇānurūpaṃ muktaspṛhaṃ hetumad ūrjitaṃ ca
śrutvā narendrātmajam uktavantaṃ pratyuttaraṃ mantradharo 'py uvāca //

9.53

yo niścayo (dharmavidhau Cmantravaras )tavāyam nāyaṃ na yukto na tu kālayuktaḥ
śokāya (dattvā Chitvā )pitaraṃ vayaḥsthaṃ syād dharmakāmasya hi te na dharmaḥ //

9.54

nūnaṃ ca buddhis tava nātisūkṣmā dharmārthakāmeṣv avicakṣaṇā vā
hetor adṛṣṭasya phalasya yas tvaṃ pratyakṣam arthaṃ paribhūya yāsi //

9.55

punarbhavo 'stīti ca kecid āhur nāstīti kecin niyatapratijñāḥ
evaṃ yadā saṃśayito 'yam arthas tasmāt kṣamaṃ bhoktum upasthitā śrīḥ //

9.56

bhūyaḥ pravṛttir yadi kācid asti raṃsyāmahe tatra yathopapattau
atha pravṛttiḥ parato na kācit siddho 'prayatnāj jagato 'sya mokṣaḥ //

9.57

astīti kecit paralokam āhur mokṣasya yogaṃ na tu varṇayanti
agner yathā hy (auṣṇyam Cuṣṇam )apāṃ dravatvaṃ tadvat pravṛttau prakṛtiṃ vadanti //

9.58

kecit svabhāvād iti varṇayanti śubhāśubhaṃ caiva bhavābhavau ca
svābhāvikaṃ sarvam idaṃ ca yasmād ato 'pi mogho bhavati prayatnaḥ //

9.59

yad indriyāṇāṃ niyataḥ pracāraḥ priyāpriyatvaṃ viṣayeṣu caiva
saṃyujyate yaj (jarayārtibhiś Cjarayārttibhiś )ca kas tatra yatno nanu sa svabhāvaḥ //

9.60

adbhir hutāśaḥ śamam abhyupaiti tejāṃsi cāpo gamayanti śoṣam
bhinnāni bhūtāni śarīrasaṃsthāny aikyaṃ ca (gatvā Cdattvā )jagad udvahanti //

9.61

yat pāṇipādodarapṛṣṭha(mūrdhnāṃ Cmūrdhnā nirvartate garbhagatasya bhāvaḥ
yad ātmanas tasya ca tena yogaḥ svābhāvikaṃ tat kathayanti tajjñāḥ //

9.62

kaḥ kaṇṭakasya prakaroti taikṣṇyaṃ vicitrabhāvaṃ mṛgapakṣiṇāṃ vā
svabhāvataḥ sarvam idaṃ pravṛttaṃ na kāmakāro 'sti kutaḥ prayatnaḥ //

9.63

sargaṃ vadantīśvaratas tathānye tatra prayatne puruṣaṣya ko 'rthaḥ
ya eva hetur jagataḥ pravṛttau hetur nivṛttau niyataḥ sa eva //

9.64

kecid vadanty ātmanimittam eva prādurbhavaṃ caiva bhavakṣayaṃ ca
prādurbhavaṃ tu pravadanty ayatnād yatnena mokṣādhigamaṃ bruvanti //

9.65

naraḥ pitṝṇām anṛṇaḥ prajābhir vedair ṛṣīṇāṃ kratubhiḥ surāṇām
utpadyate sārdham ṛṇais tribhis tair yasyāsti mokṣaḥ kila tasya mokṣaḥ //

9.66

ity evam etena vidhikrameṇa mokṣaṃ sayatnasya vadanti tajjñāḥ
prayatnavanto 'pi hi vikrameṇa mumukṣavaḥ khedam avāpnuvanti //

9.67

tat saumya mokṣe yadi bhaktir asti nyāyena sevasva vidhiṃ yathoktam
evaṃ bhaviṣyaty upapattir asya saṃtāpanāśaś ca narādhipasya //

9.68

yā ca pravṛttā (tava doṣaCbhavadoṣa)buddhis tapovanebhyo bhavanaṃ praveṣṭum
tatrāpi cintā tava tāta mā bhūt pūrve 'pi jagmuḥ sva(gṛhān Cgṛhaṃ )vanebhyaḥ //

9.69

tapovanastho 'pi vṛtaḥ prajābhir jagāma rājā puram ambarīṣaḥ
tathā mahīṃ viprakṛtām anāryais tapovanād etya rarakṣa rāmaḥ //

9.70

tathaiva śālvādhipatir (drumākhyo Cdrumākṣo vanāt sasūnur (nagaraṃ viveśa Csvapuraṃ praviśya )
brahmar1ṣibhūtaś ca muner (vasiṣṭhād Cvaśiṣṭhād dadhre śriyaṃ sāṃkṛtir antidevaḥ //

9.71

evaṃvidhā dharmayaśaḥpradīptā vanāni hitvā bhavanāny (atīyuḥ Cabhīyuḥ )
tasmān na doṣo 'sti gṛhaṃ (prayātuṃ Cpraveṣṭuṃ tapovanād dharmanimittam eva //

9.72

tato vacas tasya niśamya mantriṇaḥ priyaṃ hitaṃ caiva nṛpasya cakṣuṣaḥ
anūnam avyastam asaktam adrutaṃ dhṛtau sthito rājasuto 'bravīd vacaḥ //

9.73

ihāsti nāstīti ya eṣa saṃśayaḥ parasya vākyair na mamātra niścayaḥ
avetya tattvaṃ tapasā śamena (ca Cvā svayaṃ grahīṣyāmi yad atra niścitam //

9.74

na me kṣamaṃ (saṃśayajaṃ Csaṅgaśataṃ )hi darśanaṃ grahītum avyakta(parasparāhatam Cparaṃ parāhatam )
(budhaḥ Cbuddhaḥ )parapratyayato hi ko vrajej jano 'ndhakāre 'ndha ivāndha(deśikaḥ Cdeśitaḥ ) //

9.75

adṛṣṭatattvasya sato 'pi kiṃ tu me śubhāśubhe saṃśayite śubhe matiḥ
vṛthāpi khedo (hi Capi )varaṃ śubhātmanaḥ sukhaṃ na tattve 'pi vigarhitātmanaḥ //

9.76

imaṃ tu dṛṣṭvāgamam avyavasthitaṃ yad uktam āptais tad avehi sādhv iti
prahīṇadoṣatvam avehi cāptatāṃ prahīṇadoṣo hy anṛtaṃ na vakṣyati //

9.77

gṛhapraveśaṃ prati yac ca me bhavān uvāca rāmaprabhṛtīn nidarśanam
na te pramāṇaṃ na hi dharmaniścayeṣv alaṃ pramāṇāya parikṣatavratāḥ //

9.78

tad evam apy eva ravir mahīṃ pated api sthiratvaṃ himavān giris tyajet
adṛṣṭatattvo viṣayonmukhendriyaḥ śrayeya na tv eva gṛhān pṛthagjanaḥ //

9.79

ahaṃ viśeyaṃ jvalitaṃ hutāśanaṃ na cākṛtārthaḥ praviśeyam ālayam
iti pratijñāṃ sa cakāra garvito yatheṣṭam utthāya ca nirmamo yayau //

9.80

tataḥ sa(bāṣpau Cvāṣpau )sacivadvijāv ubhau niśamya tasya sthiram eva niścayam
viṣaṇṇavaktrāv anugamya duḥkhitau śanair agatyā puram eva jagmatuḥ //

9.81

tatsnehād atha nṛpateś ca bhaktitas tau sāpekṣaṃ pratiyayatuś ca tasthatuś ca
durdharṣaṃ ravim iva dīptam ātmabhāsā taṃ draṣṭuṃ na hi pathi śekatur na moktum //

9.82

tau jñātuṃ paramagater gatiṃ tu tasya pracchannāṃś carapuruṣāñ chucīn vidhāya
rājānaṃ priyasutalālasaṃ nu gatvā drakṣyāvaḥ katham iti jagmatuḥ kathaṃcit //

Original text: Buddhacarita · Data entry Peter Schreiner · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc