Buddhacarita · अध्याय 9

ततस् तदा मन्त्रिपुरोहितौ तौ (बाष्पप्रतोदाभिहितौ च्वाष्पप्रतोदाभिहतौ )नृपेण
विद्धौ सदश्वाव् इव सर्वयत्नात् सौहार्दशीघ्रं ययतुर् वनं तत् ॥

तम् आश्रमम् जातपरिश्रमौ ताव् उपेत्य काले सदृशानुयात्रौ
राजर्1द्धिम् उत्सृज्य विनीतचेष्टाव् उपेयतुर् भार्गवधिष्ण्यम् एव ॥

तौ न्यायतस् तं प्रतिपूज्य विप्रं तेनार्चितौ ताव् अपि चानुरूपम्
कृतासनौ भार्गवम् आसनस्थं छित्त्वा कथाम् ऊचतुर् आत्मकृत्यम् ॥

शुद्धौजसः शुद्धविशालकीर्तेर् इक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः
इमं जनं वेत्तु भवान् (अधीतं चधीरं श्रुतग्रहे मन्त्रपरिग्रहे च ॥

तस्येन्द्रकल्पस्य जयन्तकल्पः पुत्रो जरामृत्युभयं तितीर्षुः
इहाभ्युपेतः किल तस्य हेतोर् आवाम् उपेतौ भगवान् अवैतु ॥

तौ सो ऽब्रवीद् अस्ति स दीर्घबाहुः प्राप्तः कुमारो न तु नावबुद्धः
धर्मो ऽयम् आवर्तक इत्य् अवेत्य यातस् त्व् अराडाभिमुखो मुमुक्षुः ॥

तस्मात् ततस् ताव् उपलभ्य तत्त्वं तं विप्रम् (आमन्त्र्य चामन्त्त्य )तदैव सद्यः
खिन्नाव् अखिन्नाव् इव राज(भक्त्या च्पुत्रः प्रसस्रतुस् तेन यतः स यातः ॥

यान्तौ ततस् तौ (मृजया च्सृजया )विहीनम् अपश्यतां तं (वपुषोज्ज्वलन्तम् च्वपुषा ज्वलन्तम् )
(उपोपविष्टं च्नृपोपविष्टं )पथि वृक्षमूले सूर्यं घनाभोगम् इव प्रविष्टम् ॥

यानं विहायोपययौ ततस् तं पुरोहितो मन्त्रधरेण सार्धम्
यथा वनस्थं सहवामदेवो रामं दिदृक्षुर् मुनिर् और्वशेयः ॥

ताव् अर्चयाम् आसतुर् अर्हतस् तं दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रम्
प्रत्यर्चयाम् आस स चार्हतस् तौ दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रः ॥

कृताभ्यनुज्ञाव् अभितस् ततस् तौ (निषेदतुः च्निषीदतुः )शाक्यकुलध्वजस्य
विरेजतुस् तस्य च संनिकर्षे पुनर्वसू योगगताव् इवेन्दोः ॥

तं वृक्षमूलस्थम् अभिज्वलन्तं पुरोहितो राजसुतं बभाषे
यथोपविष्टं दिवि पारिजाते बृहस्पतिः शक्रसुतं जयन्तम् ॥

त्वच्छोकशल्ये हृदयावगाढे मोहं गतो भूमितले मुहूर्तम्
कुमार राजा नयनाम्बुवर्षो यत् त्वाम् अवोचत् तद् इदं निबोध ॥

जानामि धर्मं प्रति निश्चयं ते परैमि ते (भाविनम् चच्याविनम् )एतम् अर्थम्
अहं त्व् अकाले वनसंश्रयात् ते शोकाग्निनाग्निप्रतिमेन दह्ये ॥

तद् एहि धर्मप्रिय मत्प्रियार्थं धर्मार्थम् एव त्यज बुद्धिम् एताम्
अयं हि मा शोकरयः प्रवृद्धो नदीरयः कूलम् इवाभिहन्ति ॥

मेघाम्बुकक्षाद्रिषु या हि वृत्तिः समीरणार्काग्निमहाशनीनाम्
तां वृत्तिम् अस्मासु करोति शोको विकर्षणोच्छोषणदाहभेदैः ॥

तद् भुङ्क्ष्व तावद् वसुधाधिपत्यं काले वनं यास्यसि शास्त्रदृष्टे
अनिष्टबन्धौ कुरु (मय्य् अपेक्षां च्माप्य् उपेक्षां सर्वेषु भूतेषु दया हि धर्मः ॥

न चैष धर्मो वनए एव सिद्धः पुरे ऽपि सिद्धिर् नियता यतीनाम्
बुद्धिश् च यत्नश् च निमित्तम् अत्र वनं च लिङ्गं च हि भीरुचिह्नम् ॥

मौलीधरैर् अंसविषक्तहारैः केयूरविष्टब्ध(भुजैर् च्स्रजैर् )नरेन्द्रैः
लक्ष्म्यङ्कमध्ये परिवर्तमानैः प्राप्तो गृहस्थैर् अपि मोक्षधर्मः ॥

ध्रुवानुजौ यौ बलिवज्रबाहू वैभ्राजम् आषाढम् अथान्तिदेवम्
विदेहराजं जनकं तथैव ( xx द्रुमं च्पाकद्रुमं )सेनजितश् च राज्ञः ॥

एतान् गृहस्थान् नृपतीन् अवेहि नैःश्रेयसे धर्मविधौ विनीतान्
(उभौ चुभे )अपि तस्माद् युगपद् भजस्व (वित्ताधिपत्यं च्चित्ताधिपत्यं )च नृपश्रियं च ॥

इच्छामि हि त्वाम् उपगुह्य गाढं कृताभिषेकं सलिलार्द्रम् एव
(धृतातपत्त्रं च्धृतातपत्रं. )समुदीक्षमाणस् तेनैव हर्षेण वनं प्रवेष्टुम् ॥

इत्य् अब्रवीद् भूमिपतिर् भवन्तं वाक्येन (बाष्पच्वाष्प)ग्रथिताक्षरेण
श्रुत्वा भवान् अर्हति तत्प्रियार्थं स्नेहेन तत्स्नेहम् अनुप्रयातुम् ॥

शोकाम्भसि त्वत्प्रभवे ह्य् अगाधे दुःखार्णवे मज्जति शाक्यराजः
तस्मात् तम् उत्तारय नाथहीनं निराश्रयं मग्नम् इवार्णवे (नौः च्गाम् ) ॥

भीष्मेण गङ्गोदरसंभवेन रामेण रामेण च भार्गवेण
श्रुत्वा कृतं कर्म पितुः प्रियार्थं पितुस् त्वम् अप्य् अर्हसि कर्तुम् इष्टम् ॥

संवर्धयित्रीं (समवेहि च्च समेहि )देवीम् अगस्त्यजुष्टां दिशम् अप्रयाताम्
प्रनष्टवत्साम् इव वत्सलां गाम् अजस्रम् आर्तां करुणं रुदन्तीम् ॥

हंसेन हंसीम् इव विप्रयुक्तां त्यक्तां गजेनेव वने करेणुम्
(आर्तां चार्त्तां )सनाथाम् अपि नाथहीनां त्रातुं वधूम् अर्हसि दर्शनेन ॥

एकं सुतं बालम् अनर्हदुःखं (संतापम् अन्तर्गतम् उद्वहन्तम् च्संतापसंतप्त)
तं राहुलं मोक्षय बन्धुशोकाद् राहूपसर्गाद् इव पूर्णचन्द्रम् ॥

शोकाग्निना त्वद्विरहेन्धनेन निःश्वासधूमेन तमःशिखेन
त्वद्(दर्शनाम्ब्व् इच्छति दह्यमानम् च्दर्शनायर्7छति दह्यमानः (अन्तःच्सो ऽन्तः)पुरं चैव पुरं च कृत्स्नम् ॥

स बोधिसत्त्वः परिपूर्णसत्त्वः श्रुत्वा वचस् तस्य पुरोहितस्य
ध्यात्वा मुहूर्तं गुणवद् गुणज्ञः प्रत्युत्तरं प्रश्रितम् इत्य् उवाच ॥

अवैमि भावं (तनये पितॄणां च्तनयप्रसक्तं विशेषतो यो मयि भूमिपस्य
जानन्न् अपि व्याधिजराविपद्भ्यो भीतस् त्व् अगत्या स्वजनं त्यजामि ॥

द्रष्टुं प्रियं कः स्वजनं हि नेच्छेन् (नान्ते च्नासौ )यदि स्यात् प्रियविप्रयोगः
यदा तु भूत्वापि (चिरं च्भवेद् )वियोगस् ततो गुरुं स्निग्धम् अपि त्यजामि ॥

मद्धेतुकं यत् तु नराधिपस्य शोकं भवान् (आह न तत् चर्हति न )प्रियं मे
यत् स्वप्नभूतेषु समागमेषु संतप्यते भाविनि (विप्रयोगे च्विप्रयोगैः ) ॥

एवं च ते निश्चयम् एतु बुद्धिर् दृष्ट्वा विचित्रं (जगतः प्रचारम् च्विविधप्रचारम् )
संतापहेतुर् न सुतो न बन्धुर् अज्ञाननैमित्तिक एष तापः ॥

(यथाध्वच्यदाध्व)गानाम् (इह चिव )संगतानां काले वियोगो नियतः प्रजानाम्
प्राज्ञो जनः को नु भजेत शोकं बन्धु(प्रतिज्ञातजनैर् विहीनः च्प्रियः सन्न् अपि बन्धुहीनः ) ॥

इहैति हित्वा स्वजनं परत्र प्रलभ्य चेहापि पुनः प्रयाति
गत्वापि तत्राप्य् अपरत्र गच्छत्य् एवं (जने त्यागिनि च्जनो योगिनि )को ऽनुरोधः ॥

यदा च गर्भात् प्रभृति (प्रवृत्तः च्प्रजानां (सर्वास्व् अवस्थासु वधाय च् xx नुबधाय )मृत्युः
कस्माद् अकाले वनसंश्रयं मे पुत्रप्रियस् (तत्रभवान् च्तत्र भवान् )अवोचत् ॥

भवत्य् अकालो विषयाभिपत्तौ कालस् (तथैवार्थविधौ च्तथैवाभिविधौ )प्रदिष्टः
कालो जगत् कर्षति सर्वकालान् (निर्वाहके चर्चार्हके )श्रेयसि (नास्ति कालः च्सर्वकालः ) ॥

राज्यं मुमुक्षुर् मयि यच् च राजा तद् अप्य् उदारं सदृशं पितुश् च
प्रतिग्रहीतुं मम न क्षमं तु लोभाद् अपथ्यान्नम् इवातुरस्य ॥

कथं नु मोहायतनं नृपत्वं क्षमं प्रपत्तुं विदुषा नरेण
सोद्वेगता यत्र मदः श्रमश् च (परापचारेण च्परोपचारेण )च धर्मपीडा ॥

जाम्बूनदं हर्म्यम् इव प्रदीप्तं विषेण संयुक्तम् इवोत्तमान्नम्
ग्राहाकुलं (चाम्ब्व् इव सारविन्दं च्च स्थितं xx ((च्राज्यं हि रम्यं व्यसनाश्रयं च च्)) ॥

((चित्थं च राज्यं न सुखं न धर्मः च्) ((च्पूर्वे यथा जातघृणा नरेन्द्राः
((च्वयःप्रकर्षे ऽपरिहार्यदुःखे च्) ((च्राज्यानि मुक्त्वा वनम् एव जग्मुः च्)) ॥

((च्वरं हि भुक्तानि तृणान्य् अरण्ये च्) ((च्तोषं परं रत्नम् इवोपगुह्य च्))
((च्सहोषितं श्रीसुलभैर् न चैव च्) ((च्दोषैर् अदृश्यैर् इव कृष्णसर्पैः च्)) ॥

((च्श्लाघ्यं हि राज्यानि विहाय राज्ञां च्) ((च्धर्माभिलाषेण वनं प्रवेष्टुम् च्))
((च्भग्नप्रतिज्ञस्य न तूपपन्नं च्) ((च्वनं परित्यज्य गृहं प्रवेष्टुम् च्)) ॥

((च्जातः कुले को हि नरः ससत्त्वो च्) ((च्धर्माभिलाषेण वनं प्रविष्टः च्))
((च्काषायम् उत्सृज्य विमुक्तलज्जः च्) ((च्पुरंदरस्यापि पुरं श्रयेत च्)) ॥

((च्लोभाद् धि मोहाद् अथवा भयेन च्) ((च्यो वान्तम् अन्नं पुनर् आददीत च्))
((च्लोभात् स मोहाद् अथवा भयेन च्) ((च्संत्यज्य कामान् पुनर् आददीत च्)) ॥

((च्यश् च प्रदीप्ताच् छरणात् कथंचिन् च्) ((च्निष्क्रम्य भूयः प्रविशेत् तद् एव च्))
((च्गार्हस्थ्यम् उत्सृज्य स दृष्टदोषो च्) ((च्मोहेन भूयो ऽभिलषेद् ग्रहीतुम् च्)) ॥

((च्या च श्रुतिर् मोक्षम् अवाप्तवन्तो च्) ((च्नृपा गृहस्था इति नैतद् अस्ति च्))
((च्शमप्रधानः क्व च मोक्षधर्मो च्) ((च्दण्डप्रधानः क्व च राजधर्मः च्)) ॥

((च्शमे रतिश् चेच् छिथिलं च राज्यं च्) ((च्राज्ये मतिश् चेच् छमविप्लवश् च च्))
((च्शमश् च तैक्ष्ण्यं च हि नोपपन्नं च्) ((च्शीतोष्णयोर् ऐक्यम् इवोदकाग्न्योः च्)) ॥

((च्तन् निश्चयाद् वा वसुधाधिपास् ते च्) ((च्राज्यानि मुक्त्वा शमम् आप्तवन्तः च्))
((च्राज्याङ्गिता वा निभृतेन्द्रियत्वाद् च्) ((चनैष्ठिके मोक्षकृताभिमानाः च्)) ॥

((च्तेषां च राज्ये ऽस्तु शमो यथावत् च्) ((च्प्राप्तो वनं नाहम् अनिश्चयेन च्))
((च्छित्त्वा हि पाशं गृहबन्धुसंज्ञं च्) ((च्मुक्तः पुनर् न प्रविविक्षुर् अस्मि च्)) ॥

इत्य् आत्मविज्ञानगुणानुरूपं मुक्तस्पृहं हेतुमद् ऊर्जितं च
श्रुत्वा नरेन्द्रात्मजम् उक्तवन्तं प्रत्युत्तरं मन्त्रधरो ऽप्य् उवाच ॥

यो निश्चयो (धर्मविधौ च्मन्त्रवरस् )तवायम् नायं न युक्तो न तु कालयुक्तः
शोकाय (दत्त्वा छित्वा )पितरं वयःस्थं स्याद् धर्मकामस्य हि ते न धर्मः ॥

नूनं च बुद्धिस् तव नातिसूक्ष्मा धर्मार्थकामेष्व् अविचक्षणा वा
हेतोर् अदृष्टस्य फलस्य यस् त्वं प्रत्यक्षम् अर्थं परिभूय यासि ॥

पुनर्भवो ऽस्तीति च केचिद् आहुर् नास्तीति केचिन् नियतप्रतिज्ञाः
एवं यदा संशयितो ऽयम् अर्थस् तस्मात् क्षमं भोक्तुम् उपस्थिता श्रीः ॥

भूयः प्रवृत्तिर् यदि काचिद् अस्ति रंस्यामहे तत्र यथोपपत्तौ
अथ प्रवृत्तिः परतो न काचित् सिद्धो ऽप्रयत्नाज् जगतो ऽस्य मोक्षः ॥

अस्तीति केचित् परलोकम् आहुर् मोक्षस्य योगं न तु वर्णयन्ति
अग्नेर् यथा ह्य् (औष्ण्यम् चुष्णम् )अपां द्रवत्वं तद्वत् प्रवृत्तौ प्रकृतिं वदन्ति ॥

केचित् स्वभावाद् इति वर्णयन्ति शुभाशुभं चैव भवाभवौ च
स्वाभाविकं सर्वम् इदं च यस्माद् अतो ऽपि मोघो भवति प्रयत्नः ॥

यद् इन्द्रियाणां नियतः प्रचारः प्रियाप्रियत्वं विषयेषु चैव
संयुज्यते यज् (जरयार्तिभिश् च्जरयार्त्तिभिश् )च कस् तत्र यत्नो ननु स स्वभावः ॥

अद्भिर् हुताशः शमम् अभ्युपैति तेजांसि चापो गमयन्ति शोषम्
भिन्नानि भूतानि शरीरसंस्थान्य् ऐक्यं च (गत्वा च्दत्त्वा )जगद् उद्वहन्ति ॥

यत् पाणिपादोदरपृष्ठ(मूर्ध्नां च्मूर्ध्ना निर्वर्तते गर्भगतस्य भावः
यद् आत्मनस् तस्य च तेन योगः स्वाभाविकं तत् कथयन्ति तज्ज्ञाः ॥

कः कण्टकस्य प्रकरोति तैक्ष्ण्यं विचित्रभावं मृगपक्षिणां वा
स्वभावतः सर्वम् इदं प्रवृत्तं न कामकारो ऽस्ति कुतः प्रयत्नः ॥

सर्गं वदन्तीश्वरतस् तथान्ये तत्र प्रयत्ने पुरुषष्य को ऽर्थः
य एव हेतुर् जगतः प्रवृत्तौ हेतुर् निवृत्तौ नियतः स एव ॥

केचिद् वदन्त्य् आत्मनिमित्तम् एव प्रादुर्भवं चैव भवक्षयं च
प्रादुर्भवं तु प्रवदन्त्य् अयत्नाद् यत्नेन मोक्षाधिगमं ब्रुवन्ति ॥

नरः पितॄणाम् अनृणः प्रजाभिर् वेदैर् ऋषीणां क्रतुभिः सुराणाम्
उत्पद्यते सार्धम् ऋणैस् त्रिभिस् तैर् यस्यास्ति मोक्षः किल तस्य मोक्षः ॥

इत्य् एवम् एतेन विधिक्रमेण मोक्षं सयत्नस्य वदन्ति तज्ज्ञाः
प्रयत्नवन्तो ऽपि हि विक्रमेण मुमुक्षवः खेदम् अवाप्नुवन्ति ॥

तत् सौम्य मोक्षे यदि भक्तिर् अस्ति न्यायेन सेवस्व विधिं यथोक्तम्
एवं भविष्यत्य् उपपत्तिर् अस्य संतापनाशश् च नराधिपस्य ॥

या च प्रवृत्ता (तव दोषच्भवदोष)बुद्धिस् तपोवनेभ्यो भवनं प्रवेष्टुम्
तत्रापि चिन्ता तव तात मा भूत् पूर्वे ऽपि जग्मुः स्व(गृहान् च्गृहं )वनेभ्यः ॥

तपोवनस्थो ऽपि वृतः प्रजाभिर् जगाम राजा पुरम् अम्बरीषः
तथा महीं विप्रकृताम् अनार्यैस् तपोवनाद् एत्य ररक्ष रामः ॥

तथैव शाल्वाधिपतिर् (द्रुमाख्यो च्द्रुमाक्षो वनात् ससूनुर् (नगरं विवेश च्स्वपुरं प्रविश्य )
ब्रह्मर्1षिभूतश् च मुनेर् (वसिष्ठाद् च्वशिष्ठाद् दध्रे श्रियं सांकृतिर् अन्तिदेवः ॥

एवंविधा धर्मयशःप्रदीप्ता वनानि हित्वा भवनान्य् (अतीयुः चभीयुः )
तस्मान् न दोषो ऽस्ति गृहं (प्रयातुं च्प्रवेष्टुं तपोवनाद् धर्मनिमित्तम् एव ॥

ततो वचस् तस्य निशम्य मन्त्रिणः प्रियं हितं चैव नृपस्य चक्षुषः
अनूनम् अव्यस्तम् असक्तम् अद्रुतं धृतौ स्थितो राजसुतो ऽब्रवीद् वचः ॥

इहास्ति नास्तीति य एष संशयः परस्य वाक्यैर् न ममात्र निश्चयः
अवेत्य तत्त्वं तपसा शमेन (च च्वा स्वयं ग्रहीष्यामि यद् अत्र निश्चितम् ॥

न मे क्षमं (संशयजं च्सङ्गशतं )हि दर्शनं ग्रहीतुम् अव्यक्त(परस्पराहतम् च्परं पराहतम् )
(बुधः च्बुद्धः )परप्रत्ययतो हि को व्रजेज् जनो ऽन्धकारे ऽन्ध इवान्ध(देशिकः च्देशितः ) ॥

अदृष्टतत्त्वस्य सतो ऽपि किं तु मे शुभाशुभे संशयिते शुभे मतिः
वृथापि खेदो (हि चपि )वरं शुभात्मनः सुखं न तत्त्वे ऽपि विगर्हितात्मनः ॥

इमं तु दृष्ट्वागमम् अव्यवस्थितं यद् उक्तम् आप्तैस् तद् अवेहि साध्व् इति
प्रहीणदोषत्वम् अवेहि चाप्ततां प्रहीणदोषो ह्य् अनृतं न वक्ष्यति ॥

गृहप्रवेशं प्रति यच् च मे भवान् उवाच रामप्रभृतीन् निदर्शनम्
न ते प्रमाणं न हि धर्मनिश्चयेष्व् अलं प्रमाणाय परिक्षतव्रताः ॥

तद् एवम् अप्य् एव रविर् महीं पतेद् अपि स्थिरत्वं हिमवान् गिरिस् त्यजेत्
अदृष्टतत्त्वो विषयोन्मुखेन्द्रियः श्रयेय न त्व् एव गृहान् पृथग्जनः ॥

अहं विशेयं ज्वलितं हुताशनं न चाकृतार्थः प्रविशेयम् आलयम्
इति प्रतिज्ञां स चकार गर्वितो यथेष्टम् उत्थाय च निर्ममो ययौ ॥

ततः स(बाष्पौ च्वाष्पौ )सचिवद्विजाव् उभौ निशम्य तस्य स्थिरम् एव निश्चयम्
विषण्णवक्त्राव् अनुगम्य दुःखितौ शनैर् अगत्या पुरम् एव जग्मतुः ॥

तत्स्नेहाद् अथ नृपतेश् च भक्तितस् तौ सापेक्षं प्रतिययतुश् च तस्थतुश् च
दुर्धर्षं रविम् इव दीप्तम् आत्मभासा तं द्रष्टुं न हि पथि शेकतुर् न मोक्तुम् ॥

तौ ज्ञातुं परमगतेर् गतिं तु तस्य प्रच्छन्नांश् चरपुरुषाञ् छुचीन् विधाय
राजानं प्रियसुतलालसं नु गत्वा द्रक्ष्यावः कथम् इति जग्मतुः कथंचित् ॥