Buddhacarita · Chapter 8

tatas turaṃgāvacaraḥ sa durmanās tathā vanaṃ bhartari nirmame gate
cakāra yatnaṃ pathi śoka(nigrahe Cvigrahe tathāpi caivāśru na tasya (cikṣiye Ccikṣipe ) //

yam ekarātreṇa tu bhartur ājñayā jagāma mārgaṃ saha tena vājinā
iyāya bhartur virahaṃ vicintayaṃs tam eva panthānam ahobhir aṣṭabhiḥ //

hayaś ca (saujā vicacāra Csaujasvi cacāra )kanthakas tatāma bhāvena babhūva nirmadaḥ
alaṃkṛtaś cāpi tathaiva bhūṣaṇair abhūd gataśrīr iva tena varjitaḥ //

nivṛtya caivābhimukhas tapovanaṃ bhṛśaṃ jiheṣe karuṇaṃ muhur muhuḥ
kṣudhānvito 'py adhvani śaṣpam ambu vā yathā purā nābhinananda nādade //

tato vihīnaṃ kapilāhvayaṃ puraṃ mahātmanā tena jagaddhitātmanā
krameṇa tau śūnyam ivopajagmatur divākareṇeva vinākṛtaṃ nabhaḥ //

sapuṇḍarīkair api śobhitaṃ jalair alaṃkṛtaṃ puṣpadharair nagair api
tad eva tasyopavanaṃ vanopamaṃ gatapraharṣair na rarāja nāgaraiḥ //

tato bhramadbhir diśi dīnamānasair anujjvalair (bāṣpaCvāṣpa)hatekṣaṇair naraiḥ
nivāryamāṇāv iva tāv ubhau puraṃ (śanair apasnātam Cśanai rajaḥsnātam )ivābhijagmatuḥ //

(niśāmya Cniśamya )ca srastaśarīragāminau vināgatau śākyakular1ṣabheṇa tau
mumoca (bāṣpaṃ Cvāṣpaṃ )pathi nāgaro janaḥ purā rathe dāśarather ivāgate //

atha bruvantaḥ samupetamanyavo janāḥ pathi cchandakam āgatāśravaḥ
kva rājaputraḥ (puraCkula)rāṣṭra(nandano Cvardhano ) hṛtas tvayāsāv iti pṛṣṭhato 'nvayuḥ //

tataḥ sa tān bhaktimato 'bravīj janān narendraputraṃ na parityajāmy aham
rudann ahaṃ tena tu nirjane vane gṛhasthaveśaś ca visarjitāv iti //

idaṃ vacas tasya niśamya te janāḥ suduṣkaraṃ khalv iti niścayaṃ yayuḥ
patad (dhi jahruḥ Cvijahruḥ )salilaṃ na netrajaṃ mano nininduś ca (phalottham Cphalārtham )ātmanaḥ //

athocur adyaiva viśāma tad vanaṃ gataḥ sa yatra dviparājavikramaḥ
jijīviṣā nāsti hi tena no vinā yathendriyāṇāṃ vigame śarīriṇām //

idaṃ puraṃ tena vivarjitaṃ vanaṃ vanaṃ ca tat tena samanvitaṃ puram
na śobhate tena hi no vinā puraṃ marutvatā vṛtravadhe yathā divam //

punaḥ kumāro vinivṛtta ity atho gavākṣamālāḥ pratipedire 'ṅganāḥ
viviktapṛṣṭhaṃ ca (niśāmya Cniśamya )vājinaṃ punar gavākṣāṇi pidhāya cukruśuḥ //

praviṣṭadīkṣas tu sutopalabdhaye vratena śokena ca khinnamānasaḥ
jajāpa devāyatane narādhipaś cakāra tās tāś ca (yathāśayāḥ Cyathāśrayāḥ )kriyāḥ //

tataḥ sa (bāṣpaCvāṣpa)pratipūrṇalocanas turaṃgam ādāya turaṃ(gamānugaḥ Cgamānasaḥ )
viveśa śokābhihato nṛ(pakṣayaṃ Cpālayaṃ (yudhāpinīte Ckṣayaṃ vinīte )ripuṇeva bhartari //

vigāhamānaś ca narendramandiraṃ vilokayann aśruvahena cakṣuṣā
svareṇa puṣṭena rurāva kanthako janāya duḥkhaṃ prativedayann iva //

tataḥ khagāś ca kṣayamadhyagocarāḥ samīpabaddhās turagāś ca satkṛtāḥ
hayasya tasya pratisasvanuḥ svanaṃ narendrasūnor upayāna(śaṅkinaḥ Cśaṅkitāḥ ) //

janāś ca harṣātiśayena vañcitā janādhipāntaḥpurasaṃnikarṣagāḥ
yathā hayaḥ kanthaka eṣa heṣate dhruvaṃ kumāro viśatīti menire //

atipraharṣād atha śokamūrchitāḥ kumārasaṃdarśanalolalocanāḥ
gṛhād viniścakramur āśayā striyaḥ śaratpayodād iva vidyutaś calāḥ //

vilamba(keśyo Cveśyo )malināṃśukāmbarā nirañjanair (bāṣpaCvāṣpa)hatekṣaṇair mukhaiḥ
(striyo na rejur mṛjayā Ckṛṣṇā vivarṇāañjanayā )vinākṛtā divīva tārā rajanīkṣayāruṇāḥ //

araktatāmraiś caraṇair anūpurair akuṇḍalair ārjava(kandharair Ckarṇikair )mukhaiḥ
svabhāvapīnair jaghanair amekhalair ahārayoktrair muṣitair iva stanaiḥ //

(nirīkṣya tā bāṣpaCnirīkṣitā vāṣpa)parīta(locanā Clocanaṃ nirāśrayaṃ chandakam aśvam eva ca
(viṣaṇṇaCvivarṇa)vaktrā rurudur varāṅganā vanāntare gāva ivar7ṣabhojjhitāḥ //

tataḥ sa(bāṣpā Cvāṣpā )mahiṣī mahīpateḥ pranaṣṭavatsā mahiṣīva vatsalā
pragṛhya bāhū nipapāta gautamī vilolaparṇā kadalīva kāñcanī //

hatatviṣo 'nyā (śithilāṃsaCśithilātma)bāhavaḥ striyo viṣādena vicetanā iva
na cukruśur nāśru jahur na śaśvasur na (celur āsur likhitā Ccetanā ullikhitā )iva sthitāḥ //

adhīram anyāḥ patiśokamūrchitā vilocanaprasravaṇair mukhaiḥ striyaḥ
siṣiñcire proṣitacandanān stanān dharādharaḥ prasravaṇair ivopalān //

mukhaiś ca tāsāṃ nayanāmbu(tāḍitai Ctāḍitaiḥ rarāja tad rājaniveśanaṃ tadā
navāmbukāle 'mbudavṛṣṭitāḍitaiḥ sravajjalais tāmarasair yathā saraḥ //

suvṛttapīnāṅgulibhir nirantarair abhūṣaṇair gūḍhasirair varāṅganāḥ
urāṃsi jaghnuḥ kamalopamaiḥ karaiḥ svapallavair vātacalā latā iva //

karaprahārapracalaiś ca tā (babhus Cbabhur (tathāpi Cyathāpi )nāryaḥ sahitonnataiḥ stanaiḥ
vanānilāghūrṇitapadmakampitai rathāṅganāmnāṃ mithunair ivāpagāḥ //

yathā ca vakṣāṃsi karair apīḍayaṃs tathaiva vakṣobhir apīḍayan karān
akārayaṃs tatra parasparaṃ vyathāḥ karāgravakṣāṃsy abalā dayālasāḥ //

tatas tu roṣapraviraktalocanā viṣāda(saṃbandhiCsaṃbandha)kaṣāyagadgadam
uvāca (niśvāsaCniḥśvāsa)calatpayodharā vigāḍhaśokāśrudharā yaśodharā //

niśi prasuptām avaśāṃ vihāya māṃ gataḥ kva sa cchandaka manmanorathaḥ
upāgate ca tvayi kanthake ca me samaṃ gateṣu triṣu kampate manaḥ //

anāryam asnidgham amitrakarma me nṛśaṃsa kṛtvā kim ihādya rodiṣi
niyaccha (bāṣpaṃ Cvāṣpaṃ )bhava tuṣṭamānaso na saṃvadaty aśru ca tac ca karma te //

priyeṇa vaśyena hitena sādhunā tvayā sahāyena yathārthakāriṇā
gato 'ryaputro hy apunarnivṛttaye ramasva diṣṭyā saphalaḥ śramas tava //

varaṃ manuṣyasya vicakṣaṇo ripur na mitram aprājñam ayogapeśalam
suhṛdbruveṇa hy avipaścitā tvayā kṛtaḥ kulasyāsya mahān upaplavaḥ //

imā hi śocyā vyavamuktabhūṣaṇāḥ prasakta(bāṣpāvilaCvāṣpāvila)raktalocanāḥ
sthite 'pi patyau himavanmahīsame pranaṣṭaśobhā vidhavā iva striyaḥ //

imāś ca vikṣiptaviṭaṅkabāhavaḥ prasaktapārāvatadīrghanisvanāḥ
vinākṛtās tena (sahāvarodhanair Csahaiva rodhanair bhṛśaṃ rudantīva vimānapaṅktayaḥ //

anarthakāmo 'sya janasya sarvathā turaṃgamo 'pi dhruvam eṣa kanthakaḥ
jahāra sarvasvam itas tathā hi me jane prasupte niśi ratnacauravat //

yadā samarthaḥ khalu soḍhum āgatān iṣuprahārān api kiṃ punaḥ kaśāḥ
gataḥ kaśāpātabhayāt kathaṃ (nv Ctv )ayaṃ śriyaṃ gṛhītvā hṛdayaṃ ca me samam //

anāryakarmā bhṛśam adya heṣate narendradhiṣṇyaṃ pratipūrayann iva
yadā tu nirvāhayati sma me priyaṃ tadā hi mūkas turagādhamo 'bhavat //

yadi hy aheṣiṣyata (bodhayan Cbodhayañ )janaṃ khuraiḥ kṣitau vāpy akariṣyata dhvanim
hanusvanaṃ vājaniṣyad uttamaṃ na cābhaviṣyan mama duḥkham īdṛśam //

itīha devyāḥ paridevitāśrayaṃ niśamya (bāṣpaCvāṣpa)grathitākṣaraṃ vacaḥ
adhomukhaḥ sāśrukalaḥ kṛtāñjaliḥ śanair idaṃ chandaka uttaraṃ jagau //

vigarhituṃ nārhasi devi kanthakaṃ na cāpi roṣaṃ mayi kartum arhasi
anāgasau svaḥ samavehi sarvaśo gato nṛdevaḥ sa hi devi devavat //

ahaṃ hi jānann api rājaśāsanaṃ balāt kṛtaḥ kair api daivatair iva
upānayaṃ tūrṇam imaṃ turaṃgamaṃ tathānvagacchaṃ vigataśramo 'dhvani //

vrajann ayaṃ vājivaro 'pi nāspṛśan mahīṃ khurāgrair vidhṛtair ivāntarā
tathaiva daivād iva saṃyatānano hanusvanaṃ nākṛta nāpy aheṣata //

(yato bahir Cyadā vahir )gacchati pārthivātma(je Cjas tadābhavad dvāram apāvṛtaṃ svayam
tamaś ca naiśaṃ raviṇeva pāṭitaṃ tato 'pi daivo vidhir eṣa gṛhyatām //

(yad aCyadā)pramatto 'pi narendraśāsanād gṛhe pure caiva sahasraśo janaḥ
tadā sa nābudhyata nidrayā hṛtas tato 'pi daivo vidhir eṣa gṛhyatām //

yataś ca vāso vanavāsasaṃmataṃ (nisṛṣṭam Cvisṛṣṭam )asmai samaye divaukasā
divi praviddhaṃ mukuṭaṃ ca tad dhṛtaṃ tato 'pi daivo vidhir eṣa gṛhyatām //

tad evam āvāṃ naradevi doṣato na tat prayātaṃ (prati gantum Cpratigantum )arhasi
na kāmakāro mama nāsya vājinaḥ kṛtānuyātraḥ sa hi daivatair gataḥ //

iti prayāṇaṃ (bahudevam Cbahudhaivam )adbhutaṃ niśamya tās tasya mahātmanaḥ striyaḥ
pranaṣṭaśokā iva vismayaṃ yayur manojvaraṃ pravrajanāt tu lebhire //

viṣādapāriplavalocanā tataḥ pranaṣṭapotā kurarīva duḥkhitā
vihāya dhairyaṃ virurāva gautamī tatāma caivāśrumukhī jagāda ca //

mahormimanto mṛdavo 'sitāḥ śubhāḥ pṛthak(pṛthaṅCpṛthag)mūlaruhāḥ samudgatāḥ
(praveritās Cpraceritās )te bhuvi tasya mūrdhajā narendramaulīpariveṣṭanakṣamāḥ //

pralambabāhur mṛgarājavikramo mahar2ṣabhākṣaḥ kanakojjvaladyutiḥ
viśālavakṣā ghanadundubhisvanas tathāvidho 'py āśramavāsam arhati //

abhāginī nūnam iyaṃ vasuṃdharā tam āryakarmāṇam anuttamaṃ (patim Cprati )
gatas tato 'sau guṇavān hi tādṛśo nṛpaḥ prajābhāgyaguṇaiḥ prasūyate //

sujātajālāvatatāṅgulī mṛdū nigūḍhagulphau (bisaCviṣa)puṣpakomalau
vanāntabhūmiṃ kaṭhināṃ kathaṃ nu tau sacakramadhyau caraṇau gamiṣyataḥ //

vimānapṛṣṭhe śayanāsanocitaṃ mahārhavastrāgurucandanārcitam
kathaṃ nu śītoṣṇajalāgameṣu tac charīram ojasvi vane bhaviṣyati //

kulena sattvena balena varcasā śrutena lakṣmyā vayasā ca garvitaḥ
pradātum (evābhyucito Cevābhyudito )na yācituṃ kathaṃ sa bhikṣāṃ parataś cariṣyati //

śucau śayitvā śayane hiraṇmaye prabodhyamāno niśi tūryanisvanaiḥ
kathaṃ (bata Cvata )svapsyati so 'dya me vratī paṭaikadeśāntarite mahītale //

imaṃ (pralāpaṃ Cvilāpaṃ )karuṇaṃ niśamya tā bhujaiḥ pariṣvajya parasparaṃ striyaḥ
vilocanebhyaḥ salilāni tatyajur madhūni puṣpebhya iveritā latāḥ //

tato dharāyām apatad yaśodharā vicakravākeva rathāṅgasāhvayā
śanaiś ca tat tad vilalāpa viklavā muhur muhur gadgadaruddhayā girā //

sa mām anāthāṃ sahadharmacāriṇīm apāsya dharmaṃ yadi kartum icchati
kuto 'sya dharmaḥ sahadharmacāriṇīṃ vinā tapo yaḥ paribhoktum icchati //

śṛṇoti nūnaṃ sa na pūrvapārthivān mahāsudarśaprabhṛtīn pitāmahān
vanāni patnīsahitān upeyuṣas tathā (hi Csa )dharmaṃ madṛte cikīrṣati //

makheṣu vā vedavidhānasatkṛtau na daṃpatī paśyati dīkṣitāv ubhau
samaṃ bubhukṣū parato 'pi tatphalaṃ tato 'sya jāto mayi dharmamatsaraḥ //

dhruvaṃ sa jānan mama dharmavallabho manaḥ (priyerṣyākalahaṃ Cpriye 'py ākalahaṃ )muhur mithaḥ
sukhaṃ vibhīr mām apahāya rosaṇāṃ mahendraloke 'psaraso jighṛkṣati //

iyaṃ tu cintā mama kīdṛśaṃ nu tā vapurguṇaṃ bibhrati tatra yoṣitaḥ
vane yadarthaṃ sa tapāṃsi tapyate śriyaṃ ca hitvā mama bhaktim eva ca //

na khalv iyaṃ svargasukhāya me spṛhā na taj janasyātmavato 'pi durlabham
sa tu priyo mām iha vā paratra vā kathaṃ na jahyād iti me manorathaḥ //

abhāginī yady aham āyatekṣaṇaṃ śucismitaṃ bhartur udīkṣituṃ mukham
na mandabhāgyo 'rhati rāhulo 'py ayaṃ kadācid aṅke parivartituṃ pituḥ //

aho nṛśaṃsaṃ sukumāravarcasaḥ sudāruṇaṃ tasya manasvino manaḥ
kalapralāpaṃ dviṣato 'pi harṣaṇaṃ śiśuṃ sutaṃ yas tyajatīdṛśaṃ (bata Csvataḥ ) //

mamāpi kāmaṃ hṛdayaṃ sudāruṇaṃ śilāmayaṃ vāpy (ayaso 'pi Cayasāpi )vā kṛtam
anāthavac chrīrahite sukhocite vanaṃ gate bhartari yan na dīryate //

itīha devī patiśokamūrchitā ruroda dadhyau vilalāpa cāsakṛt
svabhāvadhīrāpi hi sā satī śucā dhṛtiṃ na sasmāra cakāra no hriyam //

tatas tathā śokavilāpaviklavāṃ yaśodharāṃ prekṣya vasuṃdharāgatām
mahāravindair iva vṛṣṭitāḍitair mukhaiḥ sa(bāṣpair Cvāṣpair )vanitā vicukruśuḥ //

samāptajāpyaḥ kṛtahomamaṅgalo nṛpas tu devāyatanād viniryayau
janasya tenārtaraveṇa cāhataś cacāla vajradhvanineva vāraṇaḥ //

niśāmya ca cchandakakanthakāv ubhau sutasya saṃśrutya ca niścayaṃ sthiram
papāta śokābhihato mahīpatiḥ śacīpater vṛtta ivotsave dhvajaḥ //

tato muhūrtaṃ sutaśokamohito janena tulyābhijanena dhāritaḥ
nirīkṣya dṛṣṭyā jalapūrṇayā hayaṃ mahītalastho vilalāpa pārthivaḥ //

bahūni kṛtvā samare priyāṇi me mahat tvayā kanthaka vipriyaṃ kṛtam
guṇapriyo yena vane sa me priyaḥ priyo 'pi sann apriyavat (praveritaḥ Cpraceritaḥ ) //

tad adya māṃ vā naya tatra yatra sa vraja drutaṃ vā punar enam ānaya
ṛte hi tasmān mama nāsti jīvitaṃ vigāḍharogasya sadauṣadhād iva //

suvarṇaniṣṭhīvini mṛtyunā hṛte suduṣkaraṃ yan na mamāra (saṃjayaḥ Csṛñjayaḥ )
ahaṃ punar dharmaratau sute gate (mumukṣur Camumukṣur )ātmānam anātmavān iva //

vibhor daśakṣatrakṛtaḥ prajāpateḥ parāparajñasya vivasvadātmanaḥ
priyeṇa putreṇa satā vinākṛtaṃ kathaṃ na muhyed dhi mano manor api //

ajasya rājñas tanayāya dhīmate narādhipāyendrasakhāya me spṛhā
gate vanaṃ yas tanaye divaṃ gato na mogha(bāṣpaḥ Cvāṣpaḥ )kṛpaṇaṃ jijīva ha //

pracakṣva me bhadra tadāśramājiraṃ hṛtas tvayā yatra sa me jalāñjaliḥ
ime parīpsanti hi (taṃ Cte )pipāsavo mamāsavaḥ pretagatiṃ yiyāsavaḥ //

iti tanayaviyogajāta(duḥkhaḥ Cduḥkhaṃ kṣitisadṛśaṃ sahajaṃ vihāya dhairyam
daśaratha iva rāmaśokavaśyo bahu vilalāpa nṛpo visaṃjñakalpaḥ //

śrutavinayaguṇānvitas tatas taṃ matisacivaḥ pravayāḥ purohitaś ca
(samadhṛtam Cavadhṛtam )idam ūcatur yathāvan na ca paritaptamukhau na cāpy aśokau //

tyaja naravara śokam ehi dhairyaṃ kudhṛtir ivārhasi dhīra nāśru moktum
srajam iva mṛditām apāsya lakṣmīṃ bhuvi bahavo (ChiC) nṛpā vanāny atīyuḥ //

api ca niyata eṣa tasya bhāvaḥ smara vacanaṃ tad ṛṣeḥ purāsitasya
na hi sa divi na cakravartirājye kṣaṇam api vāsayituṃ sukhena śakyaḥ //

yadi tu nṛvara kārya eva yatnas tvaritam udāhara yāvad atra yāvaḥ
bahuvidham iha yuddham astu tāvat tava tanayasya vidheś ca tasya tasya //

narapatir atha tau śaśāsa tasmād drutam ita eva yuvām abhiprayātam
na hi mama hṛdayaṃ prayāti śāntiṃ vanaśakuner iva putralālasasya //

paramam iti narendraśāsanāt tau yayatur amātyapurohitau vanaṃ tat
kṛtam iti savadhūjanaḥ sadāro nṛpatir api pracakāra śeṣakāryam //