Buddhacarita · અધ્યાય 8

તતસ્ તુરંગાવચરઃ સ દુર્મનાસ્ તથા વનં ભર્તરિ નિર્મમે ગતે
ચકાર યત્નં પથિ શોક(નિગ્રહે ચ્વિગ્રહે તથાપિ ચૈવાશ્રુ ન તસ્ય (ચિક્ષિયે ચ્ચિક્ષિપે ) ॥

યમ્ એકરાત્રેણ તુ ભર્તુર્ આજ્ઞયા જગામ માર્ગં સહ તેન વાજિના
ઇયાય ભર્તુર્ વિરહં વિચિન્તયંસ્ તમ્ એવ પન્થાનમ્ અહોભિર્ અષ્ટભિઃ ॥

હયશ્ ચ (સૌજા વિચચાર ચ્સૌજસ્વિ ચચાર )કન્થકસ્ તતામ ભાવેન બભૂવ નિર્મદઃ
અલંકૃતશ્ ચાપિ તથૈવ ભૂષણૈર્ અભૂદ્ ગતશ્રીર્ ઇવ તેન વર્જિતઃ ॥

નિવૃત્ય ચૈવાભિમુખસ્ તપોવનં ભૃશં જિહેષે કરુણં મુહુર્ મુહુઃ
ક્ષુધાન્વિતો ઽપ્ય્ અધ્વનિ શષ્પમ્ અમ્બુ વા યથા પુરા નાભિનનન્દ નાદદે ॥

તતો વિહીનં કપિલાહ્વયં પુરં મહાત્મના તેન જગદ્ધિતાત્મના
ક્રમેણ તૌ શૂન્યમ્ ઇવોપજગ્મતુર્ દિવાકરેણેવ વિનાકૃતં નભઃ ॥

સપુણ્ડરીકૈર્ અપિ શોભિતં જલૈર્ અલંકૃતં પુષ્પધરૈર્ નગૈર્ અપિ
તદ્ એવ તસ્યોપવનં વનોપમં ગતપ્રહર્ષૈર્ ન રરાજ નાગરૈઃ ॥

તતો ભ્રમદ્ભિર્ દિશિ દીનમાનસૈર્ અનુજ્જ્વલૈર્ (બાષ્પચ્વાષ્પ)હતેક્ષણૈર્ નરૈઃ
નિવાર્યમાણાવ્ ઇવ તાવ્ ઉભૌ પુરં (શનૈર્ અપસ્નાતમ્ ચ્શનૈ રજઃસ્નાતમ્ )ઇવાભિજગ્મતુઃ ॥

(નિશામ્ય ચ્નિશમ્ય )ચ સ્રસ્તશરીરગામિનૌ વિનાગતૌ શાક્યકુલર્1ષભેણ તૌ
મુમોચ (બાષ્પં ચ્વાષ્પં )પથિ નાગરો જનઃ પુરા રથે દાશરથેર્ ઇવાગતે ॥

અથ બ્રુવન્તઃ સમુપેતમન્યવો જનાઃ પથિ ચ્છન્દકમ્ આગતાશ્રવઃ
ક્વ રાજપુત્રઃ (પુરચ્કુલ)રાષ્ટ્ર(નન્દનો ચ્વર્ધનો ) હૃતસ્ ત્વયાસાવ્ ઇતિ પૃષ્ઠતો ઽન્વયુઃ ॥

તતઃ સ તાન્ ભક્તિમતો ઽબ્રવીજ્ જનાન્ નરેન્દ્રપુત્રં ન પરિત્યજામ્ય્ અહમ્
રુદન્ન્ અહં તેન તુ નિર્જને વને ગૃહસ્થવેશશ્ ચ વિસર્જિતાવ્ ઇતિ ॥

ઇદં વચસ્ તસ્ય નિશમ્ય તે જનાઃ સુદુષ્કરં ખલ્વ્ ઇતિ નિશ્ચયં યયુઃ
પતદ્ (ધિ જહ્રુઃ ચ્વિજહ્રુઃ )સલિલં ન નેત્રજં મનો નિનિન્દુશ્ ચ (ફલોત્થમ્ ચ્ફલાર્થમ્ )આત્મનઃ ॥

અથોચુર્ અદ્યૈવ વિશામ તદ્ વનં ગતઃ સ યત્ર દ્વિપરાજવિક્રમઃ
જિજીવિષા નાસ્તિ હિ તેન નો વિના યથેન્દ્રિયાણાં વિગમે શરીરિણામ્ ॥

ઇદં પુરં તેન વિવર્જિતં વનં વનં ચ તત્ તેન સમન્વિતં પુરમ્
ન શોભતે તેન હિ નો વિના પુરં મરુત્વતા વૃત્રવધે યથા દિવમ્ ॥

પુનઃ કુમારો વિનિવૃત્ત ઇત્ય્ અથો ગવાક્ષમાલાઃ પ્રતિપેદિરે ઽઙ્ગનાઃ
વિવિક્તપૃષ્ઠં ચ (નિશામ્ય ચ્નિશમ્ય )વાજિનં પુનર્ ગવાક્ષાણિ પિધાય ચુક્રુશુઃ ॥

પ્રવિષ્ટદીક્ષસ્ તુ સુતોપલબ્ધયે વ્રતેન શોકેન ચ ખિન્નમાનસઃ
જજાપ દેવાયતને નરાધિપશ્ ચકાર તાસ્ તાશ્ ચ (યથાશયાઃ ચ્યથાશ્રયાઃ )ક્રિયાઃ ॥

તતઃ સ (બાષ્પચ્વાષ્પ)પ્રતિપૂર્ણલોચનસ્ તુરંગમ્ આદાય તુરં(ગમાનુગઃ ચ્ગમાનસઃ )
વિવેશ શોકાભિહતો નૃ(પક્ષયં ચ્પાલયં (યુધાપિનીતે ચ્ક્ષયં વિનીતે )રિપુણેવ ભર્તરિ ॥

વિગાહમાનશ્ ચ નરેન્દ્રમન્દિરં વિલોકયન્ન્ અશ્રુવહેન ચક્ષુષા
સ્વરેણ પુષ્ટેન રુરાવ કન્થકો જનાય દુઃખં પ્રતિવેદયન્ન્ ઇવ ॥

તતઃ ખગાશ્ ચ ક્ષયમધ્યગોચરાઃ સમીપબદ્ધાસ્ તુરગાશ્ ચ સત્કૃતાઃ
હયસ્ય તસ્ય પ્રતિસસ્વનુઃ સ્વનં નરેન્દ્રસૂનોર્ ઉપયાન(શઙ્કિનઃ ચ્શઙ્કિતાઃ ) ॥

જનાશ્ ચ હર્ષાતિશયેન વઞ્ચિતા જનાધિપાન્તઃપુરસંનિકર્ષગાઃ
યથા હયઃ કન્થક એષ હેષતે ધ્રુવં કુમારો વિશતીતિ મેનિરે ॥

અતિપ્રહર્ષાદ્ અથ શોકમૂર્છિતાઃ કુમારસંદર્શનલોલલોચનાઃ
ગૃહાદ્ વિનિશ્ચક્રમુર્ આશયા સ્ત્રિયઃ શરત્પયોદાદ્ ઇવ વિદ્યુતશ્ ચલાઃ ॥

વિલમ્બ(કેશ્યો ચ્વેશ્યો )મલિનાંશુકામ્બરા નિરઞ્જનૈર્ (બાષ્પચ્વાષ્પ)હતેક્ષણૈર્ મુખૈઃ
(સ્ત્રિયો ન રેજુર્ મૃજયા ચ્કૃષ્ણા વિવર્ણાઅઞ્જનયા )વિનાકૃતા દિવીવ તારા રજનીક્ષયારુણાઃ ॥

અરક્તતામ્રૈશ્ ચરણૈર્ અનૂપુરૈર્ અકુણ્ડલૈર્ આર્જવ(કન્ધરૈર્ ચ્કર્ણિકૈર્ )મુખૈઃ
સ્વભાવપીનૈર્ જઘનૈર્ અમેખલૈર્ અહારયોક્ત્રૈર્ મુષિતૈર્ ઇવ સ્તનૈઃ ॥

(નિરીક્ષ્ય તા બાષ્પચ્નિરીક્ષિતા વાષ્પ)પરીત(લોચના ચ્લોચનં નિરાશ્રયં છન્દકમ્ અશ્વમ્ એવ ચ
(વિષણ્ણચ્વિવર્ણ)વક્ત્રા રુરુદુર્ વરાઙ્ગના વનાન્તરે ગાવ ઇવર્7ષભોજ્ઝિતાઃ ॥

તતઃ સ(બાષ્પા ચ્વાષ્પા )મહિષી મહીપતેઃ પ્રનષ્ટવત્સા મહિષીવ વત્સલા
પ્રગૃહ્ય બાહૂ નિપપાત ગૌતમી વિલોલપર્ણા કદલીવ કાઞ્ચની ॥

હતત્વિષો ઽન્યા (શિથિલાંસચ્શિથિલાત્મ)બાહવઃ સ્ત્રિયો વિષાદેન વિચેતના ઇવ
ન ચુક્રુશુર્ નાશ્રુ જહુર્ ન શશ્વસુર્ ન (ચેલુર્ આસુર્ લિખિતા ચ્ચેતના ઉલ્લિખિતા )ઇવ સ્થિતાઃ ॥

અધીરમ્ અન્યાઃ પતિશોકમૂર્છિતા વિલોચનપ્રસ્રવણૈર્ મુખૈઃ સ્ત્રિયઃ
સિષિઞ્ચિરે પ્રોષિતચન્દનાન્ સ્તનાન્ ધરાધરઃ પ્રસ્રવણૈર્ ઇવોપલાન્ ॥

મુખૈશ્ ચ તાસાં નયનામ્બુ(તાડિતૈ ચ્તાડિતૈઃ રરાજ તદ્ રાજનિવેશનં તદા
નવામ્બુકાલે ઽમ્બુદવૃષ્ટિતાડિતૈઃ સ્રવજ્જલૈસ્ તામરસૈર્ યથા સરઃ ॥

સુવૃત્તપીનાઙ્ગુલિભિર્ નિરન્તરૈર્ અભૂષણૈર્ ગૂઢસિરૈર્ વરાઙ્ગનાઃ
ઉરાંસિ જઘ્નુઃ કમલોપમૈઃ કરૈઃ સ્વપલ્લવૈર્ વાતચલા લતા ઇવ ॥

કરપ્રહારપ્રચલૈશ્ ચ તા (બભુસ્ ચ્બભુર્ (તથાપિ ચ્યથાપિ )નાર્યઃ સહિતોન્નતૈઃ સ્તનૈઃ
વનાનિલાઘૂર્ણિતપદ્મકમ્પિતૈ રથાઙ્ગનામ્નાં મિથુનૈર્ ઇવાપગાઃ ॥

યથા ચ વક્ષાંસિ કરૈર્ અપીડયંસ્ તથૈવ વક્ષોભિર્ અપીડયન્ કરાન્
અકારયંસ્ તત્ર પરસ્પરં વ્યથાઃ કરાગ્રવક્ષાંસ્ય્ અબલા દયાલસાઃ ॥

તતસ્ તુ રોષપ્રવિરક્તલોચના વિષાદ(સંબન્ધિચ્સંબન્ધ)કષાયગદ્ગદમ્
ઉવાચ (નિશ્વાસચ્નિઃશ્વાસ)ચલત્પયોધરા વિગાઢશોકાશ્રુધરા યશોધરા ॥

નિશિ પ્રસુપ્તામ્ અવશાં વિહાય માં ગતઃ ક્વ સ ચ્છન્દક મન્મનોરથઃ
ઉપાગતે ચ ત્વયિ કન્થકે ચ મે સમં ગતેષુ ત્રિષુ કમ્પતે મનઃ ॥

અનાર્યમ્ અસ્નિદ્ઘમ્ અમિત્રકર્મ મે નૃશંસ કૃત્વા કિમ્ ઇહાદ્ય રોદિષિ
નિયચ્છ (બાષ્પં ચ્વાષ્પં )ભવ તુષ્ટમાનસો ન સંવદત્ય્ અશ્રુ ચ તચ્ ચ કર્મ તે ॥

પ્રિયેણ વશ્યેન હિતેન સાધુના ત્વયા સહાયેન યથાર્થકારિણા
ગતો ઽર્યપુત્રો હ્ય્ અપુનર્નિવૃત્તયે રમસ્વ દિષ્ટ્યા સફલઃ શ્રમસ્ તવ ॥

વરં મનુષ્યસ્ય વિચક્ષણો રિપુર્ ન મિત્રમ્ અપ્રાજ્ઞમ્ અયોગપેશલમ્
સુહૃદ્બ્રુવેણ હ્ય્ અવિપશ્ચિતા ત્વયા કૃતઃ કુલસ્યાસ્ય મહાન્ ઉપપ્લવઃ ॥

ઇમા હિ શોચ્યા વ્યવમુક્તભૂષણાઃ પ્રસક્ત(બાષ્પાવિલચ્વાષ્પાવિલ)રક્તલોચનાઃ
સ્થિતે ઽપિ પત્યૌ હિમવન્મહીસમે પ્રનષ્ટશોભા વિધવા ઇવ સ્ત્રિયઃ ॥

ઇમાશ્ ચ વિક્ષિપ્તવિટઙ્કબાહવઃ પ્રસક્તપારાવતદીર્ઘનિસ્વનાઃ
વિનાકૃતાસ્ તેન (સહાવરોધનૈર્ ચ્સહૈવ રોધનૈર્ ભૃશં રુદન્તીવ વિમાનપઙ્ક્તયઃ ॥

અનર્થકામો ઽસ્ય જનસ્ય સર્વથા તુરંગમો ઽપિ ધ્રુવમ્ એષ કન્થકઃ
જહાર સર્વસ્વમ્ ઇતસ્ તથા હિ મે જને પ્રસુપ્તે નિશિ રત્નચૌરવત્ ॥

યદા સમર્થઃ ખલુ સોઢુમ્ આગતાન્ ઇષુપ્રહારાન્ અપિ કિં પુનઃ કશાઃ
ગતઃ કશાપાતભયાત્ કથં (ન્વ્ ચ્ત્વ્ )અયં શ્રિયં ગૃહીત્વા હૃદયં ચ મે સમમ્ ॥

અનાર્યકર્મા ભૃશમ્ અદ્ય હેષતે નરેન્દ્રધિષ્ણ્યં પ્રતિપૂરયન્ન્ ઇવ
યદા તુ નિર્વાહયતિ સ્મ મે પ્રિયં તદા હિ મૂકસ્ તુરગાધમો ઽભવત્ ॥

યદિ હ્ય્ અહેષિષ્યત (બોધયન્ ચ્બોધયઞ્ )જનં ખુરૈઃ ક્ષિતૌ વાપ્ય્ અકરિષ્યત ધ્વનિમ્
હનુસ્વનં વાજનિષ્યદ્ ઉત્તમં ન ચાભવિષ્યન્ મમ દુઃખમ્ ઈદૃશમ્ ॥

ઇતીહ દેવ્યાઃ પરિદેવિતાશ્રયં નિશમ્ય (બાષ્પચ્વાષ્પ)ગ્રથિતાક્ષરં વચઃ
અધોમુખઃ સાશ્રુકલઃ કૃતાઞ્જલિઃ શનૈર્ ઇદં છન્દક ઉત્તરં જગૌ ॥

વિગર્હિતું નાર્હસિ દેવિ કન્થકં ન ચાપિ રોષં મયિ કર્તુમ્ અર્હસિ
અનાગસૌ સ્વઃ સમવેહિ સર્વશો ગતો નૃદેવઃ સ હિ દેવિ દેવવત્ ॥

અહં હિ જાનન્ન્ અપિ રાજશાસનં બલાત્ કૃતઃ કૈર્ અપિ દૈવતૈર્ ઇવ
ઉપાનયં તૂર્ણમ્ ઇમં તુરંગમં તથાન્વગચ્છં વિગતશ્રમો ઽધ્વનિ ॥

વ્રજન્ન્ અયં વાજિવરો ઽપિ નાસ્પૃશન્ મહીં ખુરાગ્રૈર્ વિધૃતૈર્ ઇવાન્તરા
તથૈવ દૈવાદ્ ઇવ સંયતાનનો હનુસ્વનં નાકૃત નાપ્ય્ અહેષત ॥

(યતો બહિર્ ચ્યદા વહિર્ )ગચ્છતિ પાર્થિવાત્મ(જે ચ્જસ્ તદાભવદ્ દ્વારમ્ અપાવૃતં સ્વયમ્
તમશ્ ચ નૈશં રવિણેવ પાટિતં તતો ઽપિ દૈવો વિધિર્ એષ ગૃહ્યતામ્ ॥

(યદ્ અચ્યદા)પ્રમત્તો ઽપિ નરેન્દ્રશાસનાદ્ ગૃહે પુરે ચૈવ સહસ્રશો જનઃ
તદા સ નાબુધ્યત નિદ્રયા હૃતસ્ તતો ઽપિ દૈવો વિધિર્ એષ ગૃહ્યતામ્ ॥

યતશ્ ચ વાસો વનવાસસંમતં (નિસૃષ્ટમ્ ચ્વિસૃષ્ટમ્ )અસ્મૈ સમયે દિવૌકસા
દિવિ પ્રવિદ્ધં મુકુટં ચ તદ્ ધૃતં તતો ઽપિ દૈવો વિધિર્ એષ ગૃહ્યતામ્ ॥

તદ્ એવમ્ આવાં નરદેવિ દોષતો ન તત્ પ્રયાતં (પ્રતિ ગન્તુમ્ ચ્પ્રતિગન્તુમ્ )અર્હસિ
ન કામકારો મમ નાસ્ય વાજિનઃ કૃતાનુયાત્રઃ સ હિ દૈવતૈર્ ગતઃ ॥

ઇતિ પ્રયાણં (બહુદેવમ્ ચ્બહુધૈવમ્ )અદ્ભુતં નિશમ્ય તાસ્ તસ્ય મહાત્મનઃ સ્ત્રિયઃ
પ્રનષ્ટશોકા ઇવ વિસ્મયં યયુર્ મનોજ્વરં પ્રવ્રજનાત્ તુ લેભિરે ॥

વિષાદપારિપ્લવલોચના તતઃ પ્રનષ્ટપોતા કુરરીવ દુઃખિતા
વિહાય ધૈર્યં વિરુરાવ ગૌતમી તતામ ચૈવાશ્રુમુખી જગાદ ચ ॥

મહોર્મિમન્તો મૃદવો ઽસિતાઃ શુભાઃ પૃથક્(પૃથઙ્ચ્પૃથગ્)મૂલરુહાઃ સમુદ્ગતાઃ
(પ્રવેરિતાસ્ ચ્પ્રચેરિતાસ્ )તે ભુવિ તસ્ય મૂર્ધજા નરેન્દ્રમૌલીપરિવેષ્ટનક્ષમાઃ ॥

પ્રલમ્બબાહુર્ મૃગરાજવિક્રમો મહર્2ષભાક્ષઃ કનકોજ્જ્વલદ્યુતિઃ
વિશાલવક્ષા ઘનદુન્દુભિસ્વનસ્ તથાવિધો ઽપ્ય્ આશ્રમવાસમ્ અર્હતિ ॥

અભાગિની નૂનમ્ ઇયં વસુંધરા તમ્ આર્યકર્માણમ્ અનુત્તમં (પતિમ્ ચ્પ્રતિ )
ગતસ્ તતો ઽસૌ ગુણવાન્ હિ તાદૃશો નૃપઃ પ્રજાભાગ્યગુણૈઃ પ્રસૂયતે ॥

સુજાતજાલાવતતાઙ્ગુલી મૃદૂ નિગૂઢગુલ્ફૌ (બિસચ્વિષ)પુષ્પકોમલૌ
વનાન્તભૂમિં કઠિનાં કથં નુ તૌ સચક્રમધ્યૌ ચરણૌ ગમિષ્યતઃ ॥

વિમાનપૃષ્ઠે શયનાસનોચિતં મહાર્હવસ્ત્રાગુરુચન્દનાર્ચિતમ્
કથં નુ શીતોષ્ણજલાગમેષુ તચ્ છરીરમ્ ઓજસ્વિ વને ભવિષ્યતિ ॥

કુલેન સત્ત્વેન બલેન વર્ચસા શ્રુતેન લક્ષ્મ્યા વયસા ચ ગર્વિતઃ
પ્રદાતુમ્ (એવાભ્યુચિતો ચેવાભ્યુદિતો )ન યાચિતું કથં સ ભિક્ષાં પરતશ્ ચરિષ્યતિ ॥

શુચૌ શયિત્વા શયને હિરણ્મયે પ્રબોધ્યમાનો નિશિ તૂર્યનિસ્વનૈઃ
કથં (બત ચ્વત )સ્વપ્સ્યતિ સો ઽદ્ય મે વ્રતી પટૈકદેશાન્તરિતે મહીતલે ॥

ઇમં (પ્રલાપં ચ્વિલાપં )કરુણં નિશમ્ય તા ભુજૈઃ પરિષ્વજ્ય પરસ્પરં સ્ત્રિયઃ
વિલોચનેભ્યઃ સલિલાનિ તત્યજુર્ મધૂનિ પુષ્પેભ્ય ઇવેરિતા લતાઃ ॥

તતો ધરાયામ્ અપતદ્ યશોધરા વિચક્રવાકેવ રથાઙ્ગસાહ્વયા
શનૈશ્ ચ તત્ તદ્ વિલલાપ વિક્લવા મુહુર્ મુહુર્ ગદ્ગદરુદ્ધયા ગિરા ॥

સ મામ્ અનાથાં સહધર્મચારિણીમ્ અપાસ્ય ધર્મં યદિ કર્તુમ્ ઇચ્છતિ
કુતો ઽસ્ય ધર્મઃ સહધર્મચારિણીં વિના તપો યઃ પરિભોક્તુમ્ ઇચ્છતિ ॥

શૃણોતિ નૂનં સ ન પૂર્વપાર્થિવાન્ મહાસુદર્શપ્રભૃતીન્ પિતામહાન્
વનાનિ પત્નીસહિતાન્ ઉપેયુષસ્ તથા (હિ ચ્સ )ધર્મં મદૃતે ચિકીર્ષતિ ॥

મખેષુ વા વેદવિધાનસત્કૃતૌ ન દંપતી પશ્યતિ દીક્ષિતાવ્ ઉભૌ
સમં બુભુક્ષૂ પરતો ઽપિ તત્ફલં તતો ઽસ્ય જાતો મયિ ધર્મમત્સરઃ ॥

ધ્રુવં સ જાનન્ મમ ધર્મવલ્લભો મનઃ (પ્રિયેર્ષ્યાકલહં ચ્પ્રિયે ઽપ્ય્ આકલહં )મુહુર્ મિથઃ
સુખં વિભીર્ મામ્ અપહાય રોસણાં મહેન્દ્રલોકે ઽપ્સરસો જિઘૃક્ષતિ ॥

ઇયં તુ ચિન્તા મમ કીદૃશં નુ તા વપુર્ગુણં બિભ્રતિ તત્ર યોષિતઃ
વને યદર્થં સ તપાંસિ તપ્યતે શ્રિયં ચ હિત્વા મમ ભક્તિમ્ એવ ચ ॥

ન ખલ્વ્ ઇયં સ્વર્ગસુખાય મે સ્પૃહા ન તજ્ જનસ્યાત્મવતો ઽપિ દુર્લભમ્
સ તુ પ્રિયો મામ્ ઇહ વા પરત્ર વા કથં ન જહ્યાદ્ ઇતિ મે મનોરથઃ ॥

અભાગિની યદ્ય્ અહમ્ આયતેક્ષણં શુચિસ્મિતં ભર્તુર્ ઉદીક્ષિતું મુખમ્
ન મન્દભાગ્યો ઽર્હતિ રાહુલો ઽપ્ય્ અયં કદાચિદ્ અઙ્કે પરિવર્તિતું પિતુઃ ॥

અહો નૃશંસં સુકુમારવર્ચસઃ સુદારુણં તસ્ય મનસ્વિનો મનઃ
કલપ્રલાપં દ્વિષતો ઽપિ હર્ષણં શિશું સુતં યસ્ ત્યજતીદૃશં (બત ચ્સ્વતઃ ) ॥

મમાપિ કામં હૃદયં સુદારુણં શિલામયં વાપ્ય્ (અયસો ઽપિ ચયસાપિ )વા કૃતમ્
અનાથવચ્ છ્રીરહિતે સુખોચિતે વનં ગતે ભર્તરિ યન્ ન દીર્યતે ॥

ઇતીહ દેવી પતિશોકમૂર્છિતા રુરોદ દધ્યૌ વિલલાપ ચાસકૃત્
સ્વભાવધીરાપિ હિ સા સતી શુચા ધૃતિં ન સસ્માર ચકાર નો હ્રિયમ્ ॥

તતસ્ તથા શોકવિલાપવિક્લવાં યશોધરાં પ્રેક્ષ્ય વસુંધરાગતામ્
મહારવિન્દૈર્ ઇવ વૃષ્ટિતાડિતૈર્ મુખૈઃ સ(બાષ્પૈર્ ચ્વાષ્પૈર્ )વનિતા વિચુક્રુશુઃ ॥

સમાપ્તજાપ્યઃ કૃતહોમમઙ્ગલો નૃપસ્ તુ દેવાયતનાદ્ વિનિર્યયૌ
જનસ્ય તેનાર્તરવેણ ચાહતશ્ ચચાલ વજ્રધ્વનિનેવ વારણઃ ॥

નિશામ્ય ચ ચ્છન્દકકન્થકાવ્ ઉભૌ સુતસ્ય સંશ્રુત્ય ચ નિશ્ચયં સ્થિરમ્
પપાત શોકાભિહતો મહીપતિઃ શચીપતેર્ વૃત્ત ઇવોત્સવે ધ્વજઃ ॥

તતો મુહૂર્તં સુતશોકમોહિતો જનેન તુલ્યાભિજનેન ધારિતઃ
નિરીક્ષ્ય દૃષ્ટ્યા જલપૂર્ણયા હયં મહીતલસ્થો વિલલાપ પાર્થિવઃ ॥

બહૂનિ કૃત્વા સમરે પ્રિયાણિ મે મહત્ ત્વયા કન્થક વિપ્રિયં કૃતમ્
ગુણપ્રિયો યેન વને સ મે પ્રિયઃ પ્રિયો ઽપિ સન્ન્ અપ્રિયવત્ (પ્રવેરિતઃ ચ્પ્રચેરિતઃ ) ॥

તદ્ અદ્ય માં વા નય તત્ર યત્ર સ વ્રજ દ્રુતં વા પુનર્ એનમ્ આનય
ઋતે હિ તસ્માન્ મમ નાસ્તિ જીવિતં વિગાઢરોગસ્ય સદૌષધાદ્ ઇવ ॥

સુવર્ણનિષ્ઠીવિનિ મૃત્યુના હૃતે સુદુષ્કરં યન્ ન મમાર (સંજયઃ ચ્સૃઞ્જયઃ )
અહં પુનર્ ધર્મરતૌ સુતે ગતે (મુમુક્ષુર્ ચમુમુક્ષુર્ )આત્માનમ્ અનાત્મવાન્ ઇવ ॥

વિભોર્ દશક્ષત્રકૃતઃ પ્રજાપતેઃ પરાપરજ્ઞસ્ય વિવસ્વદાત્મનઃ
પ્રિયેણ પુત્રેણ સતા વિનાકૃતં કથં ન મુહ્યેદ્ ધિ મનો મનોર્ અપિ ॥

અજસ્ય રાજ્ઞસ્ તનયાય ધીમતે નરાધિપાયેન્દ્રસખાય મે સ્પૃહા
ગતે વનં યસ્ તનયે દિવં ગતો ન મોઘ(બાષ્પઃ ચ્વાષ્પઃ )કૃપણં જિજીવ હ ॥

પ્રચક્ષ્વ મે ભદ્ર તદાશ્રમાજિરં હૃતસ્ ત્વયા યત્ર સ મે જલાઞ્જલિઃ
ઇમે પરીપ્સન્તિ હિ (તં ચ્તે )પિપાસવો મમાસવઃ પ્રેતગતિં યિયાસવઃ ॥

ઇતિ તનયવિયોગજાત(દુઃખઃ ચ્દુઃખં ક્ષિતિસદૃશં સહજં વિહાય ધૈર્યમ્
દશરથ ઇવ રામશોકવશ્યો બહુ વિલલાપ નૃપો વિસંજ્ઞકલ્પઃ ॥

શ્રુતવિનયગુણાન્વિતસ્ તતસ્ તં મતિસચિવઃ પ્રવયાઃ પુરોહિતશ્ ચ
(સમધૃતમ્ ચવધૃતમ્ )ઇદમ્ ઊચતુર્ યથાવન્ ન ચ પરિતપ્તમુખૌ ન ચાપ્ય્ અશોકૌ ॥

ત્યજ નરવર શોકમ્ એહિ ધૈર્યં કુધૃતિર્ ઇવાર્હસિ ધીર નાશ્રુ મોક્તુમ્
સ્રજમ્ ઇવ મૃદિતામ્ અપાસ્ય લક્ષ્મીં ભુવિ બહવો (છિચ્) નૃપા વનાન્ય્ અતીયુઃ ॥

અપિ ચ નિયત એષ તસ્ય ભાવઃ સ્મર વચનં તદ્ ઋષેઃ પુરાસિતસ્ય
ન હિ સ દિવિ ન ચક્રવર્તિરાજ્યે ક્ષણમ્ અપિ વાસયિતું સુખેન શક્યઃ ॥

યદિ તુ નૃવર કાર્ય એવ યત્નસ્ ત્વરિતમ્ ઉદાહર યાવદ્ અત્ર યાવઃ
બહુવિધમ્ ઇહ યુદ્ધમ્ અસ્તુ તાવત્ તવ તનયસ્ય વિધેશ્ ચ તસ્ય તસ્ય ॥

નરપતિર્ અથ તૌ શશાસ તસ્માદ્ દ્રુતમ્ ઇત એવ યુવામ્ અભિપ્રયાતમ્
ન હિ મમ હૃદયં પ્રયાતિ શાન્તિં વનશકુનેર્ ઇવ પુત્રલાલસસ્ય ॥

પરમમ્ ઇતિ નરેન્દ્રશાસનાત્ તૌ યયતુર્ અમાત્યપુરોહિતૌ વનં તત્
કૃતમ્ ઇતિ સવધૂજનઃ સદારો નૃપતિર્ અપિ પ્રચકાર શેષકાર્યમ્ ॥