Buddhacarita · Chapter 7
tato visṛjyāśrumukhaṃ rudantaṃ chandaṃ vanacchandatayā nirāsthaḥ
sarvārthasiddho vapuṣābhibhūya tam āśramaṃ (siddha Csiddham )iva prapede //
sa rājasūnur mṛgarājagāmī mṛgājiraṃ tan mṛgavat praviṣṭaḥ
lakṣmīviyukto 'pi śarīralakṣmyā cakṣūṃṣi sarvāśramiṇāṃ jahāra //
sthitā hi hastasthayugās tathaiva kautūhalāc cakradharāḥ sadārāḥ
tam indrakalpaṃ dadṛśur na jagmur dhuryā ivārdhāvanataiḥ śirobhiḥ //
viprāś ca gatvā bahir idhmahetoḥ prāptāḥ samitpuṣpapavitrahastāḥ
tapaḥpradhānāḥ kṛtabuddhayo 'pi taṃ draṣṭum īyur na maṭhān abhīyuḥ //
hṛṣṭāś ca kekā mumucur mayūrā dṛṣṭvāmbudaṃ nīlam (ivonnamantaḥ Civonnamantaṃ )
śaṣpāṇi hitvābhimukhāś ca tasthur mṛgāś calākṣā mṛgacāriṇaś ca //
dṛṣṭvā tam ikṣvākukulapradīpaṃ jvalantam udyantam ivāṃśumantam
kṛte 'pi dohe janitapramodāḥ prasusruvur homaduhaś ca gāvaḥ //
kaścid vasūnām ayam aṣṭamaḥ syāt syād aśvinor anyataraś cyuto (vā Catra )
uccerur uccair iti tatra vācas taddarśanād vismayajā munīnām //
lekhar1ṣabhasyeva vapur dvitīyaṃ dhāmeva lokasya carācarasya
sa dyotayām āsa vanaṃ hi kṛtsnaṃ yadṛcchayā sūrya ivāvatīrṇaḥ //
tataḥ sa tair āśramibhir yathāvad abhyarcitaś copanimantritaś ca
pratyarcayāṃ dharmabhṛto babhūva svareṇa (sāmbhoambuCbhādrāmbu)dharopamena //
kīrṇaṃ (tathā Ctataḥ )puṇyakṛtā janena svargābhikāmena vimokṣakāmaḥ
tam āśramaṃ so 'nucacāra dhīras tapāṃsi citrāṇi nirīkṣamāṇaḥ //
tapovikārāṃś ca nirīkṣya saumyas tapovane tatra tapodhanānām
tapasvinaṃ kaṃcid anuvrajantaṃ tattvaṃ vijijñāsur idaṃ babhāṣe //
tatpūrvam adyāśramadarśanaṃ me yasmād imaṃ dharmavidhiṃ na jāne
tasmād bhavān arhati bhāṣituṃ me yo niścayo (yat Cyaṃ )prati vaḥ pravṛttaḥ //
tato dvijātiḥ sa tapovihāraḥ śākyar1ṣabhāyar7ṣabhavikramāya
kram.ena tasmai kathayāṃ cakāra tapo(viśeṣāṃs Cviśeṣaṃ )tapasaḥ phalaṃ ca //
agrāmyam annaṃ salile prarūḍhaṃ parṇāni toyaṃ phalamūlam eva
yathāgamaṃ vṛttir iyaṃ munīnāṃ bhinnās tu te te tapasāṃ vikalpāḥ //
uñchena jīvanti khagā ivānye tṛṇāni kecin mṛgavac caranti
kecid bhujaṃgaiḥ saha vartayanti valmīkabhūtā (vanamārutena Civa mārutena ) //
aśmaprayatnārjitavṛttayo 'nye kecit svadantāpahatānnabhakṣāḥ
kṛtvā parārthaṃ śrapaṇaṃ tathānye kurvanti kāryaṃ yadi śeṣam asti //
kecij jalaklinnajaṭākalāpā dviḥ pāvakaṃ juhvati mantrapūrvam
mīnaiḥ samaṃ kecid apo vigāhya vasanti kūrmollikhitaiḥ śarīraiḥ //
evaṃvidhaiḥ kālacitais tapobhiḥ parair divaṃ yānty aparair nṛlokam
duḥkhena mārgeṇa sukhaṃ (hy upaiti Ckṣiyanti (sukhaṃ Cduḥkhaṃ )hi dharmasya vadanti mūlam //
ity evamādi dvipendravatsaḥ śrutvā vacas tasya tapodhanasya
adṛṣṭatattvo 'pi na saṃtutoṣa śanair idaṃ cātmagataṃ (babhāṣe Cjagāda ) //
duḥkhātmakaṃ naikavidhaṃ tapaś ca svargapradhānaṃ tapasaḥ phalaṃ ca
lokāś ca sarve pariṇāmavantaḥ svalpe śramaḥ khalv ayam āśramāṇām //
(priyāṃś Cśriyaṃ )ca bandhūn viṣayāṃś ca hitvā ye svarga(hetor Chetau )niyamaṃ caranti
te viprayuktāḥ khalu gantukāmā mahattaraṃ (bandhanam Csvaṃ vanam )eva bhūyaḥ //
kāyaklamair yaś ca tapoabhidhānaiḥ pravṛttim ākāṅkṣati kāmahetoḥ
saṃsāradoṣān aparīkṣamāṇo duḥkhena so 'nvicchati duḥkham eva //
trāsaś ca nityaṃ maraṇāt prajānāṃ yatnena cecchanti (punaḥprasūtim Cpunaḥ prasūtim )
satyāṃ pravṛttau niyataś ca mṛtyus tatraiva (magnā Cmagno )yata eva (bhītāḥ Cbhītaḥ ) //
ihārtham eke praviśanti khedaṃ svargārtham anye śramam āpnuvanti
sukhārtham āśākṛpaṇo 'kṛtārthaḥ pataty anarthe khalu jīvalokaḥ //
na khalv ayaṃ garhita eva yatno yo hīnam utsṛjya viśeṣagāmī
prājñaiḥ samānena pariśrameṇa kāryaṃ tu tad yatra punar na kāryam //
śarīrapīḍā tu yadīha dharmaḥ sukhaṃ śarīrasya bhavaty adharmaḥ
dharmeṇa cāpnoti sukhaṃ paratra tasmād adharmaṃ phalatīha dharmaḥ //
yataḥ śarīraṃ manaso vaśena pravartate (cāpi Cvāpi )nivartate (ca Cvā )
yukto damaś cetasa eva tasmāc cittād ṛte kāṣṭhasamaṃ śarīram //
āhāraśuddhyā yadi puṇyam iṣṭaṃ tasmān mṛgāṇām api puṇyam asti
ye cāpi bāhyāḥ puruṣāḥ phalebhyo bhāgyāparādhena parāṅ(mukhārthāḥ Cmukhatvāt ) //
duḥkhe 'bhisaṃdhis tv atha puṇyahetuḥ sukhe 'pi kāryo nanu so 'bhisaṃdhiḥ
atha pramāṇaṃ na sukhe 'bhisaṃdhir duḥkhe pramāṇaṃ nanu nābhisaṃdhiḥ //
tathaiva ye karmaviśuddhihetoḥ spṛśanty apas tīrtham iti pravṛttāḥ
tatrāpi toṣo hṛdi kevalo 'yaṃ na pāvayis.yanti hi pāpam āpaḥ //
spṛṣṭaṃ hi yad yad guṇavadbhir ambhas tat tat pṛthivyāṃ yadi tīrtham iṣṭam
tasmād guṇān eva paraimi tīrtham āpas tu niḥsaṃśayam āpa eva //
iti sma tat tad bahuyuktiyuktaṃ jagāda cāstaṃ ca yayau vivasvān
tato havirdhūmavivarṇavṛkṣaṃ tapaḥpraśāntaṃ sa vanaṃ viveśa //
abhyuddhṛtaprajvalitāgnihotraṃ kṛtābhiṣekar1ṣijanāvakīrṇam
jāpyasvanākūjitadevakoṣṭhaṃ dharmasya karmāntam iva pravṛttam //
kāścin niśās tatra niśākarābhaḥ parīkṣamāṇaś ca tapāṃsy uvāsa
sarvaṃ parikṣepya tapaś ca matvā tasmāt tapaḥkṣetratalāj jagāma //
anvavrajann āśramiṇas tatas taṃ tadrūpamāhātmyagatair manobhiḥ
deśād anāryair abhibhūyamānān mahar2ṣayo dharmam ivāpayāntam //
tato jaṭāvalkalacīrakhelāṃs tapodhanāṃś caiva sa tān dadarśa
tapāṃsi caiṣām (anurudhyamānas Canubudhyamānas tasthau śive śrīmati (vṛkṣamūle Cmārgavṛkṣe ) //
athopasṛtyāśramavāsinas taṃ manuṣyavaryaṃ parivārya tasthuḥ
vṛddhaś ca teṣāṃ bahumānapūrvaṃ kalena sāmnā giram ity uvāca //
tvayy āgate pūrṇa ivāśramo 'bhūt saṃpadyate śūnya iva prayāte
tasmād imaṃ nārhasi tāta hātuṃ jijīviṣor deham iveṣṭam āyuḥ //
brahmar1ṣirājar1ṣisurar1ṣijuṣṭaḥ puṇyaḥ samīpe himavān hi śailaḥ
tapāṃsi tāny eva tapodhanānāṃ yatsaṃnikarṣād bahulībhavanti //
tīrthāni puṇyāny abhitas tathaiva sopānabhūtāni nabhastalasya
juṣṭāni dharmātmabhir ātmavadbhir devar1ṣibhiś caiva mahar2ṣibhiś ca //
itaś ca bhūyaḥ kṣamam uttaraiva dik sevituṃ dharmaviśeṣahetoḥ
na (tu Chi )kṣamaṃ dakṣiṇato budhena padaṃ bhaved ekam api prayātum //
tapovane 'sminn atha niṣkriyo vā saṃkīrṇa(dharmāpatito Cdharmā patito )aśucir vā
dṛṣṭas tvayā yena na te vivatsā tad brūhi yāvad rucito 'stu vāsaḥ //
ime hi vāñchanti tapaḥsahāyaṃ taponidhānapratimaṃ bhavantam
vāsas tvayā hīndrasamena sārdhaṃ bṛhaspater abhyudayāvahaḥ syāt //
ity evam ukte sa tapasvimadhye tapasvimukhyena manīṣimukhyaḥ
bhavapraṇāśāya kṛtapratijñaḥ svaṃ bhāvam antargatam ācacakṣe //
ṛjvātmanāṃ dharmabhṛtāṃ munīnām iṣṭātithitvāt svajanopamānām
evaṃvidhair māṃ prati bhāvajātaiḥ prītiḥ (parā me Cparātmā )janitaś ca (mānaḥ Cmārgaḥ ) //
snigdhābhir ābhir hṛdayaṃgamābhiḥ samāsataḥ snāta ivāsmi vāgbhiḥ
ratiś ca me dharmanavagrahasya vispanditā saṃprati bhūya eva //
evaṃ pravṛttān bhavataḥ śaraṇyān atīva saṃdarśitapakṣapātān
yāsyāmi hitveti mamāpi duḥkhaṃ yathaiva bandhūṃs tyajatas tathaiva //
svargāya yuṣmākam ayaṃ tu dharmo mamābhilāṣas tv apunarbhavāya
asmin vane yena na me vivatsā bhinnaḥ pravṛttyā hi nivṛttidharmaḥ //
tan nāratir me na parāpacāro vanād ito yena parivrajāmi
dharme sthitāḥ pūrvayugānurūpe sarve bhavanto hi mahar2ṣikalpāḥ //
tato vacaḥ sūnṛtam arthavac ca suślakṣṇam ojasvi ca garvitaṃ ca
śrutvā kumārasya tapasvinas te viśeṣayuktaṃ bahumānam īyuḥ //
kaścid dvijas tatra tu bhasmaśāyī prāṃśuḥ śikhī dāravacīravāsāḥ
āpiṅgalākṣas tanudīrghaghoṇaḥ (kuṇḍaikaCkuṇḍoda)hasto giram ity uvāca //
dhīmann udāraḥ khalu niścayas te yas tvaṃ yuvā janmani dṛṣṭadoṣaḥ
svargāpavargau hi vicārya samyag yasyāpavarge matir asti so 'sti //
yajñais tapobhir niyamaiś ca tais taiḥ svargaṃ yiyāsanti hi rāgavantaḥ
rāgeṇa sārdhaṃ ripuṇeva yuddhvā mokṣaṃ parīpsanti tu sattvavantaḥ //
tadbuddhir eṣā yadi niścitā te tūrṇaṃ bhavān gacchatu vindhyākoṣṭham
asau munis tatra vasaty arāḍo yo naiṣṭhike śreyasi labdhacakṣuḥ //
tasmād bhavāñ chroṣyati tattvamārgaṃ satyāṃ rucau saṃpratipatsyate ca
yathā tu paśyāmi matis (tathaiṣā Ctavaiṣā tasyāpi yāsyaty avadhūya buddhim //
(spaṣṭoccaCpuṣṭāśva)ghoṇaṃ vipulāyatākṣaṃ tāmrādharauṣṭhaṃ sitatīkṣṇadaṃṣṭram
idaṃ hi vaktraṃ tanuraktajihvaṃ jñeyārṇavaṃ pāsyati kṛtsnam eva //
gambhīratā yā bhavatas tv agādhā yā dīptatā yāni ca lakṣaṇāni
ācāryakaṃ prāpsyasi tat prṭhivyāṃ yan nar7ṣibhiḥ pūrvayuge 'py avāptam //
paramam iti tato nṛpātmajas tam ṛṣijanaṃ pratinandya niryayau
vidhivad anuvidhāya te 'pi taṃ praviviśur āśramiṇas tapovanam //
Original text: Buddhacarita · Data entry Peter Schreiner · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0