Buddhacarita · અધ્યાય 7

તતો વિસૃજ્યાશ્રુમુખં રુદન્તં છન્દં વનચ્છન્દતયા નિરાસ્થઃ
સર્વાર્થસિદ્ધો વપુષાભિભૂય તમ્ આશ્રમં (સિદ્ધ ચ્સિદ્ધમ્ )ઇવ પ્રપેદે ॥

સ રાજસૂનુર્ મૃગરાજગામી મૃગાજિરં તન્ મૃગવત્ પ્રવિષ્ટઃ
લક્ષ્મીવિયુક્તો ઽપિ શરીરલક્ષ્મ્યા ચક્ષૂંષિ સર્વાશ્રમિણાં જહાર ॥

સ્થિતા હિ હસ્તસ્થયુગાસ્ તથૈવ કૌતૂહલાચ્ ચક્રધરાઃ સદારાઃ
તમ્ ઇન્દ્રકલ્પં દદૃશુર્ ન જગ્મુર્ ધુર્યા ઇવાર્ધાવનતૈઃ શિરોભિઃ ॥

વિપ્રાશ્ ચ ગત્વા બહિર્ ઇધ્મહેતોઃ પ્રાપ્તાઃ સમિત્પુષ્પપવિત્રહસ્તાઃ
તપઃપ્રધાનાઃ કૃતબુદ્ધયો ઽપિ તં દ્રષ્ટુમ્ ઈયુર્ ન મઠાન્ અભીયુઃ ॥

હૃષ્ટાશ્ ચ કેકા મુમુચુર્ મયૂરા દૃષ્ટ્વામ્બુદં નીલમ્ (ઇવોન્નમન્તઃ ચિવોન્નમન્તં )
શષ્પાણિ હિત્વાભિમુખાશ્ ચ તસ્થુર્ મૃગાશ્ ચલાક્ષા મૃગચારિણશ્ ચ ॥

દૃષ્ટ્વા તમ્ ઇક્ષ્વાકુકુલપ્રદીપં જ્વલન્તમ્ ઉદ્યન્તમ્ ઇવાંશુમન્તમ્
કૃતે ઽપિ દોહે જનિતપ્રમોદાઃ પ્રસુસ્રુવુર્ હોમદુહશ્ ચ ગાવઃ ॥

કશ્ચિદ્ વસૂનામ્ અયમ્ અષ્ટમઃ સ્યાત્ સ્યાદ્ અશ્વિનોર્ અન્યતરશ્ ચ્યુતો (વા ચત્ર )
ઉચ્ચેરુર્ ઉચ્ચૈર્ ઇતિ તત્ર વાચસ્ તદ્દર્શનાદ્ વિસ્મયજા મુનીનામ્ ॥

લેખર્1ષભસ્યેવ વપુર્ દ્વિતીયં ધામેવ લોકસ્ય ચરાચરસ્ય
સ દ્યોતયામ્ આસ વનં હિ કૃત્સ્નં યદૃચ્છયા સૂર્ય ઇવાવતીર્ણઃ ॥

તતઃ સ તૈર્ આશ્રમિભિર્ યથાવદ્ અભ્યર્ચિતશ્ ચોપનિમન્ત્રિતશ્ ચ
પ્રત્યર્ચયાં ધર્મભૃતો બભૂવ સ્વરેણ (સામ્ભોઅમ્બુચ્ભાદ્રામ્બુ)ધરોપમેન ॥

કીર્ણં (તથા ચ્તતઃ )પુણ્યકૃતા જનેન સ્વર્ગાભિકામેન વિમોક્ષકામઃ
તમ્ આશ્રમં સો ઽનુચચાર ધીરસ્ તપાંસિ ચિત્રાણિ નિરીક્ષમાણઃ ॥

તપોવિકારાંશ્ ચ નિરીક્ષ્ય સૌમ્યસ્ તપોવને તત્ર તપોધનાનામ્
તપસ્વિનં કંચિદ્ અનુવ્રજન્તં તત્ત્વં વિજિજ્ઞાસુર્ ઇદં બભાષે ॥

તત્પૂર્વમ્ અદ્યાશ્રમદર્શનં મે યસ્માદ્ ઇમં ધર્મવિધિં ન જાને
તસ્માદ્ ભવાન્ અર્હતિ ભાષિતું મે યો નિશ્ચયો (યત્ ચ્યં )પ્રતિ વઃ પ્રવૃત્તઃ ॥

તતો દ્વિજાતિઃ સ તપોવિહારઃ શાક્યર્1ષભાયર્7ષભવિક્રમાય
ક્રમ્.એન તસ્મૈ કથયાં ચકાર તપો(વિશેષાંસ્ ચ્વિશેષં )તપસઃ ફલં ચ ॥

અગ્રામ્યમ્ અન્નં સલિલે પ્રરૂઢં પર્ણાનિ તોયં ફલમૂલમ્ એવ
યથાગમં વૃત્તિર્ ઇયં મુનીનાં ભિન્નાસ્ તુ તે તે તપસાં વિકલ્પાઃ ॥

ઉઞ્છેન જીવન્તિ ખગા ઇવાન્યે તૃણાનિ કેચિન્ મૃગવચ્ ચરન્તિ
કેચિદ્ ભુજંગૈઃ સહ વર્તયન્તિ વલ્મીકભૂતા (વનમારુતેન ચિવ મારુતેન ) ॥

અશ્મપ્રયત્નાર્જિતવૃત્તયો ઽન્યે કેચિત્ સ્વદન્તાપહતાન્નભક્ષાઃ
કૃત્વા પરાર્થં શ્રપણં તથાન્યે કુર્વન્તિ કાર્યં યદિ શેષમ્ અસ્તિ ॥

કેચિજ્ જલક્લિન્નજટાકલાપા દ્વિઃ પાવકં જુહ્વતિ મન્ત્રપૂર્વમ્
મીનૈઃ સમં કેચિદ્ અપો વિગાહ્ય વસન્તિ કૂર્મોલ્લિખિતૈઃ શરીરૈઃ ॥

એવંવિધૈઃ કાલચિતૈસ્ તપોભિઃ પરૈર્ દિવં યાન્ત્ય્ અપરૈર્ નૃલોકમ્
દુઃખેન માર્ગેણ સુખં (હ્ય્ ઉપૈતિ ચ્ક્ષિયન્તિ (સુખં ચ્દુઃખં )હિ ધર્મસ્ય વદન્તિ મૂલમ્ ॥

ઇત્ય્ એવમાદિ દ્વિપેન્દ્રવત્સઃ શ્રુત્વા વચસ્ તસ્ય તપોધનસ્ય
અદૃષ્ટતત્ત્વો ઽપિ ન સંતુતોષ શનૈર્ ઇદં ચાત્મગતં (બભાષે ચ્જગાદ ) ॥

દુઃખાત્મકં નૈકવિધં તપશ્ ચ સ્વર્ગપ્રધાનં તપસઃ ફલં ચ
લોકાશ્ ચ સર્વે પરિણામવન્તઃ સ્વલ્પે શ્રમઃ ખલ્વ્ અયમ્ આશ્રમાણામ્ ॥

(પ્રિયાંશ્ ચ્શ્રિયં )ચ બન્ધૂન્ વિષયાંશ્ ચ હિત્વા યે સ્વર્ગ(હેતોર્ છેતૌ )નિયમં ચરન્તિ
તે વિપ્રયુક્તાઃ ખલુ ગન્તુકામા મહત્તરં (બન્ધનમ્ ચ્સ્વં વનમ્ )એવ ભૂયઃ ॥

કાયક્લમૈર્ યશ્ ચ તપોઅભિધાનૈઃ પ્રવૃત્તિમ્ આકાઙ્ક્ષતિ કામહેતોઃ
સંસારદોષાન્ અપરીક્ષમાણો દુઃખેન સો ઽન્વિચ્છતિ દુઃખમ્ એવ ॥

ત્રાસશ્ ચ નિત્યં મરણાત્ પ્રજાનાં યત્નેન ચેચ્છન્તિ (પુનઃપ્રસૂતિમ્ ચ્પુનઃ પ્રસૂતિમ્ )
સત્યાં પ્રવૃત્તૌ નિયતશ્ ચ મૃત્યુસ્ તત્રૈવ (મગ્ના ચ્મગ્નો )યત એવ (ભીતાઃ ચ્ભીતઃ ) ॥

ઇહાર્થમ્ એકે પ્રવિશન્તિ ખેદં સ્વર્ગાર્થમ્ અન્યે શ્રમમ્ આપ્નુવન્તિ
સુખાર્થમ્ આશાકૃપણો ઽકૃતાર્થઃ પતત્ય્ અનર્થે ખલુ જીવલોકઃ ॥

ન ખલ્વ્ અયં ગર્હિત એવ યત્નો યો હીનમ્ ઉત્સૃજ્ય વિશેષગામી
પ્રાજ્ઞૈઃ સમાનેન પરિશ્રમેણ કાર્યં તુ તદ્ યત્ર પુનર્ ન કાર્યમ્ ॥

શરીરપીડા તુ યદીહ ધર્મઃ સુખં શરીરસ્ય ભવત્ય્ અધર્મઃ
ધર્મેણ ચાપ્નોતિ સુખં પરત્ર તસ્માદ્ અધર્મં ફલતીહ ધર્મઃ ॥

યતઃ શરીરં મનસો વશેન પ્રવર્તતે (ચાપિ ચ્વાપિ )નિવર્તતે (ચ ચ્વા )
યુક્તો દમશ્ ચેતસ એવ તસ્માચ્ ચિત્તાદ્ ઋતે કાષ્ઠસમં શરીરમ્ ॥

આહારશુદ્ધ્યા યદિ પુણ્યમ્ ઇષ્ટં તસ્માન્ મૃગાણામ્ અપિ પુણ્યમ્ અસ્તિ
યે ચાપિ બાહ્યાઃ પુરુષાઃ ફલેભ્યો ભાગ્યાપરાધેન પરાઙ્(મુખાર્થાઃ ચ્મુખત્વાત્ ) ॥

દુઃખે ઽભિસંધિસ્ ત્વ્ અથ પુણ્યહેતુઃ સુખે ઽપિ કાર્યો નનુ સો ઽભિસંધિઃ
અથ પ્રમાણં ન સુખે ઽભિસંધિર્ દુઃખે પ્રમાણં નનુ નાભિસંધિઃ ॥

તથૈવ યે કર્મવિશુદ્ધિહેતોઃ સ્પૃશન્ત્ય્ અપસ્ તીર્થમ્ ઇતિ પ્રવૃત્તાઃ
તત્રાપિ તોષો હૃદિ કેવલો ઽયં ન પાવયિસ્.યન્તિ હિ પાપમ્ આપઃ ॥

સ્પૃષ્ટં હિ યદ્ યદ્ ગુણવદ્ભિર્ અમ્ભસ્ તત્ તત્ પૃથિવ્યાં યદિ તીર્થમ્ ઇષ્ટમ્
તસ્માદ્ ગુણાન્ એવ પરૈમિ તીર્થમ્ આપસ્ તુ નિઃસંશયમ્ આપ એવ ॥

ઇતિ સ્મ તત્ તદ્ બહુયુક્તિયુક્તં જગાદ ચાસ્તં ચ યયૌ વિવસ્વાન્
તતો હવિર્ધૂમવિવર્ણવૃક્ષં તપઃપ્રશાન્તં સ વનં વિવેશ ॥

અભ્યુદ્ધૃતપ્રજ્વલિતાગ્નિહોત્રં કૃતાભિષેકર્1ષિજનાવકીર્ણમ્
જાપ્યસ્વનાકૂજિતદેવકોષ્ઠં ધર્મસ્ય કર્માન્તમ્ ઇવ પ્રવૃત્તમ્ ॥

કાશ્ચિન્ નિશાસ્ તત્ર નિશાકરાભઃ પરીક્ષમાણશ્ ચ તપાંસ્ય્ ઉવાસ
સર્વં પરિક્ષેપ્ય તપશ્ ચ મત્વા તસ્માત્ તપઃક્ષેત્રતલાજ્ જગામ ॥

અન્વવ્રજન્ન્ આશ્રમિણસ્ તતસ્ તં તદ્રૂપમાહાત્મ્યગતૈર્ મનોભિઃ
દેશાદ્ અનાર્યૈર્ અભિભૂયમાનાન્ મહર્2ષયો ધર્મમ્ ઇવાપયાન્તમ્ ॥

તતો જટાવલ્કલચીરખેલાંસ્ તપોધનાંશ્ ચૈવ સ તાન્ દદર્શ
તપાંસિ ચૈષામ્ (અનુરુધ્યમાનસ્ ચનુબુધ્યમાનસ્ તસ્થૌ શિવે શ્રીમતિ (વૃક્ષમૂલે ચ્માર્ગવૃક્ષે ) ॥

અથોપસૃત્યાશ્રમવાસિનસ્ તં મનુષ્યવર્યં પરિવાર્ય તસ્થુઃ
વૃદ્ધશ્ ચ તેષાં બહુમાનપૂર્વં કલેન સામ્ના ગિરમ્ ઇત્ય્ ઉવાચ ॥

ત્વય્ય્ આગતે પૂર્ણ ઇવાશ્રમો ઽભૂત્ સંપદ્યતે શૂન્ય ઇવ પ્રયાતે
તસ્માદ્ ઇમં નાર્હસિ તાત હાતું જિજીવિષોર્ દેહમ્ ઇવેષ્ટમ્ આયુઃ ॥

બ્રહ્મર્1ષિરાજર્1ષિસુરર્1ષિજુષ્ટઃ પુણ્યઃ સમીપે હિમવાન્ હિ શૈલઃ
તપાંસિ તાન્ય્ એવ તપોધનાનાં યત્સંનિકર્ષાદ્ બહુલીભવન્તિ ॥

તીર્થાનિ પુણ્યાન્ય્ અભિતસ્ તથૈવ સોપાનભૂતાનિ નભસ્તલસ્ય
જુષ્ટાનિ ધર્માત્મભિર્ આત્મવદ્ભિર્ દેવર્1ષિભિશ્ ચૈવ મહર્2ષિભિશ્ ચ ॥

ઇતશ્ ચ ભૂયઃ ક્ષમમ્ ઉત્તરૈવ દિક્ સેવિતું ધર્મવિશેષહેતોઃ
ન (તુ છિ )ક્ષમં દક્ષિણતો બુધેન પદં ભવેદ્ એકમ્ અપિ પ્રયાતુમ્ ॥

તપોવને ઽસ્મિન્ન્ અથ નિષ્ક્રિયો વા સંકીર્ણ(ધર્માપતિતો ચ્ધર્મા પતિતો )અશુચિર્ વા
દૃષ્ટસ્ ત્વયા યેન ન તે વિવત્સા તદ્ બ્રૂહિ યાવદ્ રુચિતો ઽસ્તુ વાસઃ ॥

ઇમે હિ વાઞ્છન્તિ તપઃસહાયં તપોનિધાનપ્રતિમં ભવન્તમ્
વાસસ્ ત્વયા હીન્દ્રસમેન સાર્ધં બૃહસ્પતેર્ અભ્યુદયાવહઃ સ્યાત્ ॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તે સ તપસ્વિમધ્યે તપસ્વિમુખ્યેન મનીષિમુખ્યઃ
ભવપ્રણાશાય કૃતપ્રતિજ્ઞઃ સ્વં ભાવમ્ અન્તર્ગતમ્ આચચક્ષે ॥

ઋજ્વાત્મનાં ધર્મભૃતાં મુનીનામ્ ઇષ્ટાતિથિત્વાત્ સ્વજનોપમાનામ્
એવંવિધૈર્ માં પ્રતિ ભાવજાતૈઃ પ્રીતિઃ (પરા મે ચ્પરાત્મા )જનિતશ્ ચ (માનઃ ચ્માર્ગઃ ) ॥

સ્નિગ્ધાભિર્ આભિર્ હૃદયંગમાભિઃ સમાસતઃ સ્નાત ઇવાસ્મિ વાગ્ભિઃ
રતિશ્ ચ મે ધર્મનવગ્રહસ્ય વિસ્પન્દિતા સંપ્રતિ ભૂય એવ ॥

એવં પ્રવૃત્તાન્ ભવતઃ શરણ્યાન્ અતીવ સંદર્શિતપક્ષપાતાન્
યાસ્યામિ હિત્વેતિ મમાપિ દુઃખં યથૈવ બન્ધૂંસ્ ત્યજતસ્ તથૈવ ॥

સ્વર્ગાય યુષ્માકમ્ અયં તુ ધર્મો મમાભિલાષસ્ ત્વ્ અપુનર્ભવાય
અસ્મિન્ વને યેન ન મે વિવત્સા ભિન્નઃ પ્રવૃત્ત્યા હિ નિવૃત્તિધર્મઃ ॥

તન્ નારતિર્ મે ન પરાપચારો વનાદ્ ઇતો યેન પરિવ્રજામિ
ધર્મે સ્થિતાઃ પૂર્વયુગાનુરૂપે સર્વે ભવન્તો હિ મહર્2ષિકલ્પાઃ ॥

તતો વચઃ સૂનૃતમ્ અર્થવચ્ ચ સુશ્લક્ષ્ણમ્ ઓજસ્વિ ચ ગર્વિતં ચ
શ્રુત્વા કુમારસ્ય તપસ્વિનસ્ તે વિશેષયુક્તં બહુમાનમ્ ઈયુઃ ॥

કશ્ચિદ્ દ્વિજસ્ તત્ર તુ ભસ્મશાયી પ્રાંશુઃ શિખી દારવચીરવાસાઃ
આપિઙ્ગલાક્ષસ્ તનુદીર્ઘઘોણઃ (કુણ્ડૈકચ્કુણ્ડોદ)હસ્તો ગિરમ્ ઇત્ય્ ઉવાચ ॥

ધીમન્ન્ ઉદારઃ ખલુ નિશ્ચયસ્ તે યસ્ ત્વં યુવા જન્મનિ દૃષ્ટદોષઃ
સ્વર્ગાપવર્ગૌ હિ વિચાર્ય સમ્યગ્ યસ્યાપવર્ગે મતિર્ અસ્તિ સો ઽસ્તિ ॥

યજ્ઞૈસ્ તપોભિર્ નિયમૈશ્ ચ તૈસ્ તૈઃ સ્વર્ગં યિયાસન્તિ હિ રાગવન્તઃ
રાગેણ સાર્ધં રિપુણેવ યુદ્ધ્વા મોક્ષં પરીપ્સન્તિ તુ સત્ત્વવન્તઃ ॥

તદ્બુદ્ધિર્ એષા યદિ નિશ્ચિતા તે તૂર્ણં ભવાન્ ગચ્છતુ વિન્ધ્યાકોષ્ઠમ્
અસૌ મુનિસ્ તત્ર વસત્ય્ અરાડો યો નૈષ્ઠિકે શ્રેયસિ લબ્ધચક્ષુઃ ॥

તસ્માદ્ ભવાઞ્ છ્રોષ્યતિ તત્ત્વમાર્ગં સત્યાં રુચૌ સંપ્રતિપત્સ્યતે ચ
યથા તુ પશ્યામિ મતિસ્ (તથૈષા ચ્તવૈષા તસ્યાપિ યાસ્યત્ય્ અવધૂય બુદ્ધિમ્ ॥

(સ્પષ્ટોચ્ચચ્પુષ્ટાશ્વ)ઘોણં વિપુલાયતાક્ષં તામ્રાધરૌષ્ઠં સિતતીક્ષ્ણદંષ્ટ્રમ્
ઇદં હિ વક્ત્રં તનુરક્તજિહ્વં જ્ઞેયાર્ણવં પાસ્યતિ કૃત્સ્નમ્ એવ ॥

ગમ્ભીરતા યા ભવતસ્ ત્વ્ અગાધા યા દીપ્તતા યાનિ ચ લક્ષણાનિ
આચાર્યકં પ્રાપ્સ્યસિ તત્ પ્ર્ઠિવ્યાં યન્ નર્7ષિભિઃ પૂર્વયુગે ઽપ્ય્ અવાપ્તમ્ ॥

પરમમ્ ઇતિ તતો નૃપાત્મજસ્ તમ્ ઋષિજનં પ્રતિનન્દ્ય નિર્યયૌ
વિધિવદ્ અનુવિધાય તે ઽપિ તં પ્રવિવિશુર્ આશ્રમિણસ્ તપોવનમ્ ॥