Buddhacarita · Chapter 6

tato (muhūrtābhyudite Cmuhūrte 'bhyudite jagaccakṣuṣi bhāskare
bhārgavasyāśramapadaṃ sa dadarśa nṛṇāṃ varaḥ //

suptaviśvastahariṇaṃ svasthasthitavihaṃgamam
viśrānta iva yad (dṛṣṭvā Cdṛṣṭā [sic] kṛtārtha iva cābhavat //

sa vismayanivṛttyarthaṃ tapaḥpūjārtham eva ca
svāṃ cānuvartitāṃ rakṣaṇn aśvapṛṣṭhād avātarat //

avatīrya ca pasparśa nistīrṇam iti vājinam
chandakaṃ cābravīt prītaḥ snāpayann iva cakṣuṣā //

imaṃ tārkṣyopamajavaṃ turaṃgam anugacchatā
darśitā saumya madbhaktir vikramaś cāyam ātmanaḥ //

sarvathāsmy anyakāryo 'pi gṛhīto bhavatā hṛdi
bhartṛsnehaś ca yasyāyam īdṛśaḥ (śaktir Cśakta )eva ca //

asnigdho 'pi samartho 'sti niḥsāmarthyo 'pi bhaktimān
bhaktimāṃs caiva śaktaś ca durlabhas tvadvidho bhuvi //

tat prīto 'smi tavānena mahābhāgena karmaṇā
(yasya te Cdṛśyate )mayi bhāvo 'yaṃ phalebhyo 'pi parāṅ(mukhaḥ Cmukhe ) //

ko janasya phalasthasya na syād abhimukho janaḥ
janībhavati bhūyiṣṭhaṃ svajano 'pi viparyaye //

kulārthaṃ dhāryate putraḥ poṣārthaṃ sevyate pitā
(āśayāc chliṣyati Cāśayāśliṣyati )jagan nāsti niṣ(kāraṇā svatā Ckāraṇāsvatā ) //

kim uktvā bahu saṃkṣepāt kṛtaṃ me sumahat priyam
nivartasvāśvam ādāya saṃprāpto 'smīpsitaṃ (padam Cvanam ) //

ity uktvā sa mahābāhur anuśaṃsacikīrṣayā
bhūṣaṇāny avamucyāsmai saṃtaptamanase dadau //

(mukuṭād dīpaCmukuṭoddīpta)karmāṇaṃ maṇim ādāya bhāsvaram
bruvan vākyam idaṃ tasthau sāditya iva mandaraḥ //

anena maṇinā chanda praṇamya bahuśo nṛpaḥ
vijñāpyo 'muktaviśrambhaṃ saṃtāpavinivṛttaye //

(janmaCjarā)maraṇanāśārthaṃ praviṣṭo 'smi tapovanam
na khalu svargatarṣeṇa nāsnehena na manyunā //

tad evam abhiniṣkrāntaṃ na māṃ śocitum arhasi
bhūtvāpi hi ciraṃ śleṣaḥ kālena na bhaviṣyati //

dhruvo yasmāc ca viśleṣas tasmān mokṣāya me matiḥ
viprayogaḥ kathaṃ na syād bhūyo 'pi sva(janād iti Cjanādibhiḥ ) //

śokatyāgāya niṣkrāntaṃ na māṃ śocitum arhasi
śokahetuṣu kāmeṣu saktāḥ śocyās tu rāgiṇaḥ //

ayaṃ ca kila pūrveṣām asmākaṃ niścayaḥ sthiraḥ
iti (dāyādyaCdāyāda)bhūtena na śocyo 'smi pathā vrajan //

bhavanti hy arthadāyādāḥ puruṣasya viparyaye
pṛthivyāṃ dharmadāyādāḥ durlabhās tu na santi vā //

yad api syād asamaye yāto vanam asāv iti
akālo nāsti dharmasya jīvite cañcale sati //

tasmād adyaiva me śreyaś cetavyam iti niścayaḥ
jīvite ko hi viśrambho mṛtyau pratyarthini sthite //

evamādi tvayā saumya vijñāpyo vasudhādhipaḥ
prayatethās tathā caiva yathā māṃ na smared api //

api nairguṇyam asmākaṃ vācyaṃ narapatau tvayā
nairguṇyāt tyajyate snehaḥ snehatyāgān na śocyate //

iti vākyam idaṃ śrutvā chandaḥ saṃtāpaviklavaḥ
(bāṣpaCvāṣpa)grathitayā vācā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ //

anena tava bhāvena bāndhavāyāsadāyinā
bhartaḥ sīdati me ceto nadīpaṅkae iva dvipaḥ //

kasya notpādayed (bāṣpaṃ Cvāṣpaṃ niścayas te 'yam īdṛśaḥ
ayomaye 'pi hṛdaye kiṃ punaḥ snehaviklave //

vimānaśayanārhaṃ hi saukumāryam idaṃ kva ca
kharadarbhāṅkuravatī tapovanamahī kva ca //

śrutvā tu vyavasāyaṃ te yad aśvo 'yaṃ (mayāhṛtaḥ Cmayā hṛtaḥ )
balātkāreṇa tan nātha daivenaivāsmi kāritaḥ //

kathaṃ hy ātmavaśo jānan vyavasāyam imaṃ tava
upānayeyaṃ turagaṃ śokaṃ kapila(vāstunaḥ Cvastunaḥ ) //

tan nārhasi mahābāho vihātuṃ putralālasam
snigdhaṃ vṛddhaṃ ca rājānaṃ saddharmam iva nāstikaḥ //

saṃvardhanapariśrāntāṃ dvitīyāṃ tāṃ ca mātaram
(devīṃ Cdeva )nārhasi vismartuṃ kṛtaghna iva satkriyām //

bālaputrāṃ guṇavatīṃ kulaślāghyāṃ pativratām
devīm arhasi na tyaktuṃ (klībaḥ Cklīvaḥ )prāptām iva śriyam //

putraṃ yāśodharaṃ ślāghyaṃ yaśodharmabhṛtāṃ (varam Cvaraḥ )
bālam arhasi na tyaktuṃ vyasanīvottamaṃ yaśaḥ //

atha bandhuṃ ca rājyaṃ ca tyaktum eva kṛtā matiḥ
māṃ nārhasi vibho tyaktuṃ tvatpādau hi gatir mama //

nāsmi yātuṃ puraṃ śakto dahyamānena cetasā
tvām araṇye parityajya su(mantra Cmitra )iva rāghavam //

kiṃ hi vakṣyati (māṃ rājā Crājā māṃ tvadṛte nagaraṃ gatam
vakṣyāmy ucitadarśitvāt kiṃ tavāntaḥpurāṇi vā //

yad apy ātthāpi nairguṇyaṃ vācyaṃ narapatāv iti
kiṃ tad vakṣyāmy abhūtaṃ te nirdoṣasya muner iva //

hṛdayena salajjena jihvayā sajjamānayā
ahaṃ yadyapi vā brūyāṃ kas tac chraddhātum arhati //

yo hi candramasas (taikṣṇyaṃ Ctaikṣṇya [sic] kathayec chraddadhīta vā
sa doṣāṃs tava doṣajña kathayec chraddadhīta vā //

sānukrośasya satataṃ nityaṃ karuṇavedinaḥ
snigdhatyāgo na sadṛśo nivartasva prasīda me //

iti śokābhibhūtasya śrutvā chandasya bhāṣitam
svasthaḥ paramayā dhṛtyā jagāda vadatāṃ varaḥ //

madviyogaṃ prati cchanda saṃtāpas tyajyatām ayam
nānābhāvo hi niyataṃ pṛthagjātiṣu dehiṣu //

svajanaṃ yadyapi snehān na (tyajeyam ahaṃ svayam Ctyajeyaṃ mumukṣayā )
mṛtyur anyoanyam avaśān asmān saṃtyājayiṣyati //

mahatyā tṛṣṇayā duḥkhair garbheṇāsmi yayā dhṛtaḥ
tasyā niṣphalayatnāyāḥ kvāhaṃ mātuḥ kva sā mama //

vāsavṛkṣe samāgamya vigacchanti yathāṇḍajāḥ
niyataṃ viprayogāntas tathā bhūtasamāgamaḥ //

sametya ca yathā bhūyo vyapayānti (balāhakāḥ Cvalāhakāḥ )
saṃyogo viprayogaś ca tathā me prāṇināṃ mataḥ //

yasmād yāti ca loko 'yaṃ vipralabhya paraṃparam
mamatvaṃ na kṣamaṃ tasmāt svapnabhūte samāgame //

sahajena viyujyante parṇarāgeṇa pādapāḥ
anyenānyasya viśleṣaḥ kiṃ punar na bhaviṣyati //

tad evaṃ sati saṃtāpaṃ mā kārṣīḥ saumya gamyatām
lambate yadi tu sneho gatvāpi punar āvraja //

brūyāś (cāsmatkṛtāpekṣaṃ Ccāsmāsv anākṣepaṃ janaṃ kapila(vāstuni Cvastuni )
tyajyatāṃ tadgataḥ snehaḥ śrūyatāṃ cāsya niścayaḥ //

kṣipram eṣyati vā kṛtvā janmamṛtyukṣayaṃ kila
akṛtārtho nir(ārambho Cālambo nidhanaṃ yāsyatīti vā //

iti tasya vacaḥ śrutvā kanthakas turagottamaḥ
jihvayā lilihe pādau (bāṣpam Cvāṣpam )uṣṇaṃ mumoca ca //

jālinā svastikāṅkena (cakraCvakra)madhyena pāṇinā
āmamarśa kumāras taṃ babhāṣe ca vayasyavat //

muñca kanthaka mā (bāṣpaṃ Cvāṣpaṃ darśiteyaṃ sadaśvatā
mṛṣyatāṃ saphalaḥ śīghraṃ śramas te 'yaṃ bhaviṣyati //

maṇitsaruṃ chandakahastasaṃsthaṃ tataḥ sa dhīro niśitaṃ gṛhītvā
kośād asiṃ kāñcanabhakticitraṃ (bilād Cvilād )ivāśīviṣam udbabarha //

niṣkāsya taṃ cadutpalapattranīlaṃ ciccheda citraṃ mukuṭaṃ sakeśam
vikīryamāṇāṃśukam antarīkṣe cikṣepa cainaṃ sarasīva haṃsam //

pūjābhilāṣeṇa ca bāhumānyād divaukasas taṃ jagṛhuḥ praviddham
yathāvad enaṃ divi devasaṅghā divyair viśeṣair mahayāṃ ca cakruḥ //

muktvā tv alaṃkārakalatravattāṃ śrīvipravāsaṃ śirasaś ca kṛtvā
dṛṣṭvāṃśukaṃ kāñcanahaṃsa(cihnaṃ Ccitram vanyaṃ sa dhīro 'bhicakāṅkṣa vāsaḥ //

tato mṛgavyādhavapur divaukā bhāvaṃ viditvāsya viśuddhabhāvaḥ
kāṣāyavastro 'bhiyayau samīpaṃ taṃ śākyarājaprabhavo 'bhyuvāca //

śivaṃ ca kāṣāyam ṛṣidhvajas te na yujyate hiṃsram idaṃ dhanuś ca
tat saumya yady asti na saktir atra mahyaṃ prayacchedam idaṃ gṛhāṇa //

vyādho 'bravīt kāmada kāmam ārād anena viśvāsya mṛgān (nihanmi Cnihatya )
arthas tu śakropama yady anena hanta pratīcchānaya śuklam etat //

pareṇa harṣeṇa tataḥ sa vanyaṃ jagrāha vāso 'ṃśukam utsasarja
vyādhas tu divyaṃ vapur eva bibhrat tac chuklam ādāya divaṃ jagāma //

tataḥ kumāraś ca sa cāśvagopas tasmiṃs tathā yāti visismiyāte
āraṇyake vāsasi caiva bhūyas tasminn akārṣṭāṃ bahumānam āśu //

chandaṃ tataḥ sāśrumukhaṃ visṛjya kāṣāya(saṃbhṛd dhṛtiCsaṃvid vṛta)kīrtibhṛt saḥ
yenāśramas tena yayau mahātmā saṃdhyābhrasaṃvīta (ivoḍuCivādri)rājaḥ //

tatas tathā bhartari rājyaniḥspṛhe tapovanaṃ yāti vivarṇavāsasi
bhujau samutkṣipya tataḥ sa vājibhṛd bhṛśaṃ vicukrośa papāta ca kṣitau //

vilokya bhūyaś ca ruroda sasvaraṃ hayaṃ bhujābhyām upaguhya kanthakam
tato nirāśo vilapan muhur muhur yayau śarīreṇa puraṃ na cetasā //

kvacit pradadhyau vilalāpa ca kvacit kvacit pracaskhāla papāta ca kvacit
ato vrajan bhaktivaśena duḥkhitaś cacāra bahvīr (avasaḥ Cavaśaḥ )pathi kriyāḥ //