Language

ENहिગુ
Scripture Library

Buddhacarita · Chapter 5

5.1

sa tathā viṣayair vilobhyamānaḥ (paramārhair Cparamohair )api śākyarājasūnuḥ
na jagāma (dhṛtiṃ Cratiṃ )na śarma lebhe hṛdaye siṃha ivātidigdhaviddhaḥ //

5.2

atha mantrisutaiḥ kṣamaiḥ kadācit sakhibhiś citrakathaiḥ kṛtānuyātraḥ
vanabhūmididṛkṣayā śamepsur naradevānumato (bahiḥ Cvahiḥ )pratasthe //

5.3

navarukmakhalīnakiṅkiṇīkaṃ pracalaccāmaracāruhemabhāṇḍam
abhiruhya sa (kanthakaṃ Ckaṇṭhakaṃ )sadaśvaṃ prayayau ketum iva drumābjaketuḥ //

5.4

sa (vikṛṣṭatarāṃ Cnikṛṣṭatarāṃ )vanāntabhūmiṃ vanalobhāc ca yayau mahī(guṇāc ca Cguṇecchuḥ )
salilourmivikārasīramārgāṃ vasudhāṃ caiva dadarśa kṛṣyamāṇām //

5.5

halabhinnavikīrṇaśaṣpadarbhāṃ hatasūkṣmakrimi(kīṭaCkāṇḍa)jantukīrṇām
samavekṣya rasāṃ tathāvidhāṃ tāṃ svajanasyeva (vadhe Cbadhe )bhṛśaṃ śuśoca //

5.6

kṛṣataḥ puruṣāṃś ca vīkṣamāṇaḥ pavanārkāṃśurajovibhinnavarṇān
vahanaklamaviklavāṃś ca dhuryān paramāryaḥ paramāṃ kṛpāṃ cakāra //

5.7

avatīrya tatas turaṃgapṛṣṭhāc chanakair gāṃ (vyacarac chucā Cvyacarat śucā )parītaḥ
jagato jananavyayaṃ vicinvan kṛpaṇaṃ khalv idam ity uvāca (cārtaḥ Ccārttaḥ ) //

5.8

manasā ca viviktatām abhīpsuḥ suhṛdas tān anuyāyino nivārya
(abhitaś calaCabhitārala)cāruparṇavatyā vijane mūlam upeyivān sa jambvāḥ //

5.9

niṣasāda (sa yatra śaucavatyāṃ Cca patrakhoravatyāṃ bhuvi (vaiḍūryaCvaidūrya)nikāśaśādvalāyām
jagataḥ prabhavavyayau (vicinvan Cvicintya manasaś ca sthitimārgam ālalambe //

5.10

samavāptamanaḥsthitiś ca sadyo viṣayecchādibhir ādhibhiś ca muktaḥ
savitarkavicāram āpa śāntaṃ prathamaṃ dhyānam an(āsravaCāśrava)prakāram //

5.11

adhigamya tato vivekajaṃ tu paramaprītisukhaṃ ((CmanaḥC))samādhim
idam eva tataḥ paraṃ pradadhyau manasā lokagatiṃ (niśāmya Cniśamya )samyak //

5.12

kṛpaṇaṃ (bata Cvata )yaj janaḥ svayaṃ sann a(vaśo Craso )vyādhijarāvināśa(dharmā Cdharmaḥ )
jarayārditam āturaṃ mṛtaṃ vā param ajño vijugupsate madāndhaḥ //

5.13

iha ced aham īdṛśaḥ svayaṃ san vijugupseya paraṃ tathāsvabhāvam
na bhavet sadṛśaṃ hi tat kṣamaṃ vā paramaṃ dharmam imaṃ vijānato me //

5.14

iti tasya vipaśyato yathāvaj jagato vyādhijarāvipattidoṣān
balayauvanajīvita(pravṛtto Cpravṛttau vijagāmātmagato madaḥ kṣaṇena //

5.15

na jaharṣa na cāpi cānutepe vicikitsāṃ na yayau na tandrinidre
na ca kāmaguṇeṣu saṃrarañje na (vididveṣa Cca didveṣa )paraṃ na cāvamene //

5.16

iti buddhir iyaṃ ca nīrajaskā vavṛdhe tasya mahātmano viśuddhā
puruṣair aparair adṛśyamānaḥ puruṣaś copasasarpa bhikṣu(veṣaḥ Cveśaḥ ) //

5.17

naradevasutas tam abhyapṛcchad vada ko 'sīti śaśaṃsa so 'tha tasmai
(narapuṃCsa ca puṃ)gava janmamṛtyubhītaḥ śramaṇaḥ pravrajito 'smi mokṣahetoḥ //

5.18

jagati kṣayadharmake mumukṣur mṛgaye 'haṃ śivam akṣayaṃ padaṃ tat
sva(jane 'nyajane ca tulyaCjano 'nyajanair atulya)buddhir viṣayebhyo vini.vrttarāgadoṣaḥ //

5.19

nivasan kvacid eva vṛkṣamūle vijane vāyatane girau vane vā
vicarāmy aparigraho nirāśaḥ paramārthāya yathopapanna(bhaikṣaḥ Cbhikṣuḥ ) //

5.20

iti paśyata eva rājasūnor idam uktvā sa nabhaḥ samutpapāta
sa hi tadvapur anya(buddhaCbuddhi)darśī smṛtaye tasya sameyivān divaukāḥ //

5.21

gaganaṃ khagavad gate ca tasmin nṛvaraḥ saṃjahṛṣe visismiye ca
upalabhya tataś ca dharmasaṃjñām abhiniryāṇavidhau matiṃ cakāra //

5.22

tata indrasamo (jitendriyāśvaḥ Cjitendriyaś ca pravivikṣuḥ (puram aśvam Cparamāśvam )āruroha
(parivārajanaṃ Cparivartya janaṃ )tv avekṣamāṇas tata evābhimataṃ vanaṃ na bheje //

5.23

sa jarāmaraṇakṣayaṃ cikīrṣur vanavāsāya matiṃ smṛtau nidhāya
praviveśa punaḥ puraṃ na kāmād vanabhūmer iva maṇḍalaṃ dvipendraḥ //

5.24

sukhitā (bata Cvata )nirvṛtā ca sā strī patir ī(dṛkṣa ihāyatākṣa Cdṛk tvam ivāyatākṣa )yasyāḥ
iti taṃ samudīkṣya rājakanyā praviśantaṃ pathi sāñjalir jagāda //

5.25

atha ghoṣam imaṃ mahābhraghoṣaḥ pariśuśrāva śamaṃ paraṃ ca lebhe
(śrutavān sa Cśrutavāṃś ca )hi nirvṛteti śabdaṃ parinirvāṇavidhau matiṃ cakāra //

5.26

atha kāñcanaśailaśṛṅgavarṣmā gajameghar1ṣabhabāhunisvanākṣaḥ
kṣayam akṣayadharmajātarāgaḥ śaśisiṃhānanavikramaḥ prapede //

5.27

mṛgarājagatis tato 'bhyagacchan nṛpatiṃ mantrigaṇair upāsyamānam
samitau marutām iva jvalantaṃ maghavantaṃ tridive sanatkumāraḥ //

5.28

praṇipatya ca sāñjalir babhāṣe diśa mahyaṃ naradeva sādhv anujñām
parivivrajiṣāmi mokṣahetor niyato hy asya janasya viprayogaḥ //

5.29

iti tasya vaco niśamya rājā kariṇevābhihato drumaś cacāla
kamalapratime 'ñjalau gṛhītvā vacanaṃ cedam uvāca (bāṣpaCvāṣpa)kaṇṭhaḥ //

5.30

pratisaṃhara tāta buddhim etāṃ na hi kālas tava dharmasaṃśrayasya
vayasi prathame matau calāyāṃ bahudoṣāṃ hi vadanti dharmacaryām //

5.31

viṣayeṣu kutūhalendriyasya vratakhedeṣv asamarthaniścayasya
taruṇasya manaś calaty araṇyād anabhijñasya viśeṣato (viveke Cavivekam ) //

5.32

mama tu priyadharma dharmakālas tvayi lakṣmīm avasṛjya (lakṣmaClakṣya)bhūte
sthiravikrama vikrameṇa dharmas tava hitvā tu guruṃ bhaved adharmaḥ //

5.33

tad imaṃ vyavasāyam utsṛja tvaṃ bhava tāvan nirato gṛhasthadharme
puruṣasya vayaḥsukhāni bhuktvā ramaṇīyo hi tapovanapraveśaḥ //

5.34

iti vākyam idaṃ niśamya rājñaḥ kalaviṅkasvara uttaraṃ babhāṣe
yadi me pratibhūś caturṣu rājan bhavasi tvaṃ na tapovanaṃ śrayiṣye //

5.35

na bhaven maraṇāya jīvitaṃ me viharet svāsthyam idam ca me na rogaḥ
na ca yauvanam ākṣipej jarā me na ca saṃpattim (imāṃ hared Capāhared )vipattiḥ //

5.36

iti durlabham artham ūcivāṃsaṃ tanay.am vākyam uvāca śākyarājaḥ
tyaja buddhim (imām atiCimāṃ gati)pravṛttām avahāsyo 'timano(ratho 'Cratha)kramaś ca //

5.37

atha merugurur guruṃ babhāṣe yadi nāsti krama eṣa (nāsmi Cnāsti )vāryaḥ
śaraṇāj jvalanena dahyamānān na hi (niścikramiṣuḥ Cniścikramiṣuṃ )kṣamaṃ grahītum //

5.38

jagataś ca (yadā Cyathā )dhruvo viyogo (nanu Cna tu )dharmāya varaṃ (svayaṃviyogaḥ Ctv ayaṃ viyogaḥ )
avaśaṃ nanu viprayojayen mām akṛtasvārtham atṛptam eva mṛtyuḥ //

5.39

iti bhūmipatir niśamya tasya vyavasāyaṃ tanayasya nirmumukṣoḥ
abhidhāya na yāsyatīti bhūyo vidadhe rakṣaṇam uttamāṃś ca kāmān //

5.40

sacivais tu nidarśito yathāvad bahumānāt praṇayāc ca śāstrapūrvam
guruṇā ca nivārito 'śrupātaiḥ praviveśāvasathaṃ tataḥ sa śocan //

5.41

calakuṇdalacumbitānanābhir ghananiśvāsavikampitastanībhiḥ
vanitābhir adhīralocanābhir mṛgaśāvābhir ivābhyudīkṣyamāṇaḥ //

5.42

sa hi kāñcanaparvatāvadāto hṛdayonmādakaro varāṅganānām
śravanāṅgavilocanātmabhāvān vacanasparśavapurguṇair jahāra //

5.43

vigate divase tato vimānaṃ vapuṣā sūrya iva pradīpyamānaḥ
timiraṃ vijighāṃsur ātmabhāsā ravir udyann iva merum āruroha //

5.44

kanakojjvaladīptadīpavṛkṣaṃ varakālāgurudhūpapūrṇagarbham
adhiruhya sa vajrabhakticitraṃ pravaraṃ kāñcanam āsanaṃ siṣeve //

5.45

tata uttamam (uttamāṅganās taṃ Cuttamāś ca nāryo niśi tūryair upatasthur indrakalpam
himavacchirasīva candragaure draviṇendrātmajam apsarogaṇaughāḥ //

5.46

paramair api divyatūryakalpaiḥ sa tu tair naiva ratiṃ yayau na harṣam
paramārthasukhāya tasya sādhor abhiniścikramiṣā yato na reme //

5.47

atha tatra surais tapovariṣṭhair akaniṣṭhair vyavasāyam asya buddhvā
yugapat pramadājanasya nidrā vihitāsīd vikṛtāś ca gātraceṣṭāḥ //

5.48

abhavac chayitā hi tatra kācid viniveśya pracale kare kapolam
dayitām api rukmapattracitrāṃ kupitevāṅkagatāṃ vihāya vīṇām //

5.49

vibabhau karalagnaveṇur anyā stanavisrastasitāṃśukā śayānā
ṛjuṣaṭpadapaṅktijuṣṭapadmā jalaphenaprahasattaṭā nadīva //

5.50

navapuṣkaragarbhakomalābhyāṃ tapanīyojjvalasaṃgatāṅgadābhyām
svapiti sma (tathāparā Ctathā purā )bhujābhyāṃ parirabhya priyavan mṛdaṅgam eva //

5.51

navahāṭakabhūṣaṇās tathānyā vasanaṃ pītam anuttamaṃ vasānāḥ
avaśā (ghananidrayā Cvata nidrayā )nipetur gajabhagnā iva karṇikāraśākhāḥ //

5.52

avalambya gavākṣapārśvam anyā śayitā cāpavibhugnagātrayaṣṭiḥ
virarāja vilambicāruhārā racitā toraṇaśālabhañjikeva //

5.53

maṇikuṇḍaladaṣṭapattralekhaṃ mukhapadmaṃ vinataṃ tathāparasyāḥ
śatapattram ivārdha(vakraCcakra)nāḍaṃ sthitakāraṇḍavaghaṭṭitaṃ cakāśe //

5.54

aparāḥ śayitā yathopaviṣṭāḥ stanabhārair avanamyamānagātrāḥ
upaguhya parasparaṃ virejur bhujapāśais tapanīyapārihāryaiḥ //

5.55

mahatīṃ parivādinīṃ ca kācid vanitāliṅgya sakhīm iva prasuptā
vijughūrṇa calatsuvarṇa(sūtrā Csūtrāṃ vadanenākula(yoktrakeṇa Ckarṇikojjvalena ) //

5.56

paṇavaṃ yuvatir bhujāṃsadeśād avavisraṃsitacārupāśam anyā
savilāsaratāntatāntam ūrvor vivare kāntam ivābhinīya śiśye //

5.57

aparā babhur nimīlitākṣyo vipulākṣyo 'pi śubhabhruvo 'pi satyaḥ
pratisaṃkucitāravindakośāḥ savitary astam ite yathā nalinyaḥ //

5.58

śithilākulamūrdhajā tathānyā jaghanasrastavibhūṣaṇāṃśukāntā
aśayiṣṭa vikīrṇakaṇṭhasūtrā gajabhagnā (pratiyātanāṅganeva Cpratipātitāṅganeva ) //

5.59

aparās tv avaśā hriyā viyuktā dhṛtimatyo 'pi vapurguṇair upetāḥ
viniśaśvasur (ulbaṇaṃ Culvaṇaṃ )śayānā (vikṛtāḥ kṣiptaCvikṛtākṣipta)bhujā jajṛmbhire ca //

5.60

vyapaviddhavibhūṣaṇasrajo 'nyā (visṛtāgranthanaCvisṛtāgranthana)vāsaso visaṃjñāḥ
animīlitaśuklaniścalākṣyo na virejuḥ śayitā gatāsukalpāḥ //

5.61

vivṛtāsyapuṭā vivṛddha(gātrī Cgātrā prapatadvaktrajalā prakāśaguhyā
aparā madaghūrṇiteva śiśye na (babhāse Cbabhāṣe )vikṛtaṃ vapuḥ pupoṣa //

5.62

iti sattva(kulānvayānurūpaṃ Ckulānurūparūpaṃ vividhaṃ sa pramadājanaḥ śayānaḥ
sarasaḥ sadṛśaṃ babhāra rūpaṃ pavanāvarjita(rugnaCrugṇa)puṣkarasya //

5.63

samavekṣya (tathā tathā Ctataś ca tāḥ )śayānā vikṛtās tā yuvatīr adhīraceṣṭāḥ
guṇavadvapuṣo 'pi valgu(bhāṣā Cbhāso nṛpasūnuḥ sa vigarhayāṃ babhūva //

5.64

aśucir vikṛtaś ca jīvaloke vanitānām ayam īdṛśaḥ svabhāvaḥ
vasanābharaṇais tu vañcyamānaḥ puruṣaḥ strīviṣayeṣu rāgam eti //

5.65

vimṛśed yadi yoṣitāṃ manuṣyaḥ prakṛtiṃ svapnavikāram īdṛśaṃ ca
dhruvam atra na vardhayet pramādaṃ guṇasaṃkalpahatas tu rāgam eti //

5.66

iti tasya tadantaraṃ viditvā niśi niścikramiṣā samudbabhūva
avagamya manas tato 'sya devair bhavanadvāram apāvṛtaṃ babhūva //

5.67

atha so 'vatatāra harmyapṛṣṭhād yuvatīs tāḥ śayitā vigarhamāṇaḥ
avatīrya tataś ca nirviśaṅko gṛhakakṣyāṃ (prathamāṃ Cprathamaṃ )vinirjagāma //

5.68

turagāvacaraṃ sa bodhayitvā javinaṃ chandakam ittham ity uvāca
hayam ānaya kanthakaṃ tvarāvān amṛtaṃ prāptum ito 'dya ma yiyāsā //

5.69

hṛdi yā mama tuṣṭir adya jātā vyavasāyaś ca yathā (matau Cdhṛtau )niviṣṭaḥ
vijane 'pi ca nāthavān ivāsmi dhruvam artho 'bhimukhaḥ (sameta Csa me ya )iṣṭaḥ //

5.70

hriyam eva ca saṃnatiṃ ca hitvā śayitā matpramukhe yathā yuvatyaḥ
vivṛte ca yathā svayaṃ kapāṭe niyataṃ yātum (ato mamādya Canāmayāya )kālaḥ //

5.71

pratigṛhya tataḥ sa bhartur ājñāṃ viditārtho 'pi narendraśāsanasya
manasīva pareṇa codyamānas turagasyānayane matiṃ cakāra //

5.72

atha hemakhalīnapūrṇavaktraṃ laghuśayyāstaraṇopagūḍhapṛṣṭham
balasattva(javānvayopapannaṃ Cjavatvaropapannaṃ sa varāśvaṃ tam upānināya bhartre //

5.73

pratatatrikapucchamūlapārṣṇiṃ (nibhṛtahrasvaCnibhṛtaṃ hrasva)tanūja(pucchaCpṛṣṭha)karṇam
vinatonnatapṛṣṭhakukṣipārśvaṃ vipulaprothalalāṭakaṭhyuraskam //

5.74

upaguhya sa taṃ viśālavakṣāḥ kamalābhena ca sāntvayan kareṇa
madhurākṣarayā girā śaśāsa dhvajinīmadhyam iva praveṣṭukāmaḥ //

5.75

bahuśaḥ (kila śatravo Ckaliśatravo )nirastāḥ samare tvām adhiruhya pārthivena
aham apy amṛtaṃ (padaṃ Cparaṃ )yathāvat turagaśreṣṭha labheya tat kuruṣva //

5.76

sulabhāḥ khalu saṃyuge sahāyā viṣayāvāptasukhe dhanārjane vā
puruṣasya tu durlabhāḥ sahāyāḥ patitasyāpadi dharmasaṃśraye vā //

5.77

iha caiva bhavanti ye sahāyāḥ kaluṣe (karmaṇi Cdharmaṇi )dharmasaṃśraye vā
avagacchati me yathāntarātmā niyataṃ te 'pi janās tadaṃśabhājaḥ //

5.78

tad idaṃ parigamya dharmayuktaṃ mama niryāṇam (ito Cato )jagaddhitāya
turagottama vegavikramābhyāṃ prayatasvātmahite jagaddhite ca //

5.79

iti suhṛdam ivānuśiṣya kṛtye turagavaraṃ nṛvaro vanaṃ yiyāsuḥ
sitam asitagatidyutir vapuṣmān ravir iva śāradam abhram āruroha //

5.80

atha sa pariharan niśīthacaṇḍaṃ parijanabodhakaraṃ dhvaniṃ sadaśvaḥ
vigatahanuravaḥ praśāntaheṣaś cakitavimuktapada(kramo Ckramā )jagāma //

5.81

kanakavalayabhūṣitaprakoṣṭhaiḥ kamalanibhaiḥ (kamalān iva Ckamalāni ca )pravidhya
avanatatanavas tato 'sya yakṣāś cakita(gatair Cgater )dadhire khurān karāgraiḥ //

5.82

guruparighakapāṭasaṃvṛtā yā na sukham api dviradair apāvriyante
vrajati nṛpasute gatasvanās tāḥ svayam abhavan vivṛtāḥ puraḥ pratolyaḥ //

5.83

pitaram abhimukhaṃ sutaṃ ca bālaṃ janam anuraktam anuttamāṃ ca lakṣmīm
kṛtamatir apahāya nirvyapekṣaḥ pitṛnagarāt sa tato vinirjagāma //

5.84

atha sa (vimalaCvikaca)paṅkajāyatākṣaḥ puram avalokya nanāda siṃhanādam
jananamaraṇayor adṛṣṭapāro na (puram Cpunar )ahaṃ kapilāhvayaṃ (praveṣṭā Cpraviṣṭā ) //

5.85

iti vacanam idaṃ niśamya tasya draviṇapateḥ pariṣadgaṇā nananduḥ
pramuditamanasaś ca devasaṅghā vyavasitapāraṇam āśaśaṃsire 'smai //

5.86

hutavahavapuṣo divaukaso 'nye vyavasitam asya (suduṣCca duṣ)karaṃ viditvā
(akṛṣata Cakuruta )tuhine pathi prakāśaṃ ghanavivarapraṣrtā ivendupādāḥ //

5.87

aruṇaparuṣa(tāram antarikṣaṃ Cbhāram antarīkṣaṃ (sa ca subahūni Csarasabahūni )jagāma yojanāni //

Original text: Buddhacarita · Data entry Peter Schreiner · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc