Buddhacarita · Chapter 5
sa tathā viṣayair vilobhyamānaḥ (paramārhair Cparamohair )api śākyarājasūnuḥ
na jagāma (dhṛtiṃ Cratiṃ )na śarma lebhe hṛdaye siṃha ivātidigdhaviddhaḥ //
atha mantrisutaiḥ kṣamaiḥ kadācit sakhibhiś citrakathaiḥ kṛtānuyātraḥ
vanabhūmididṛkṣayā śamepsur naradevānumato (bahiḥ Cvahiḥ )pratasthe //
navarukmakhalīnakiṅkiṇīkaṃ pracalaccāmaracāruhemabhāṇḍam
abhiruhya sa (kanthakaṃ Ckaṇṭhakaṃ )sadaśvaṃ prayayau ketum iva drumābjaketuḥ //
sa (vikṛṣṭatarāṃ Cnikṛṣṭatarāṃ )vanāntabhūmiṃ vanalobhāc ca yayau mahī(guṇāc ca Cguṇecchuḥ )
salilourmivikārasīramārgāṃ vasudhāṃ caiva dadarśa kṛṣyamāṇām //
halabhinnavikīrṇaśaṣpadarbhāṃ hatasūkṣmakrimi(kīṭaCkāṇḍa)jantukīrṇām
samavekṣya rasāṃ tathāvidhāṃ tāṃ svajanasyeva (vadhe Cbadhe )bhṛśaṃ śuśoca //
kṛṣataḥ puruṣāṃś ca vīkṣamāṇaḥ pavanārkāṃśurajovibhinnavarṇān
vahanaklamaviklavāṃś ca dhuryān paramāryaḥ paramāṃ kṛpāṃ cakāra //
avatīrya tatas turaṃgapṛṣṭhāc chanakair gāṃ (vyacarac chucā Cvyacarat śucā )parītaḥ
jagato jananavyayaṃ vicinvan kṛpaṇaṃ khalv idam ity uvāca (cārtaḥ Ccārttaḥ ) //
manasā ca viviktatām abhīpsuḥ suhṛdas tān anuyāyino nivārya
(abhitaś calaCabhitārala)cāruparṇavatyā vijane mūlam upeyivān sa jambvāḥ //
niṣasāda (sa yatra śaucavatyāṃ Cca patrakhoravatyāṃ bhuvi (vaiḍūryaCvaidūrya)nikāśaśādvalāyām
jagataḥ prabhavavyayau (vicinvan Cvicintya manasaś ca sthitimārgam ālalambe //
samavāptamanaḥsthitiś ca sadyo viṣayecchādibhir ādhibhiś ca muktaḥ
savitarkavicāram āpa śāntaṃ prathamaṃ dhyānam an(āsravaCāśrava)prakāram //
adhigamya tato vivekajaṃ tu paramaprītisukhaṃ ((CmanaḥC))samādhim
idam eva tataḥ paraṃ pradadhyau manasā lokagatiṃ (niśāmya Cniśamya )samyak //
kṛpaṇaṃ (bata Cvata )yaj janaḥ svayaṃ sann a(vaśo Craso )vyādhijarāvināśa(dharmā Cdharmaḥ )
jarayārditam āturaṃ mṛtaṃ vā param ajño vijugupsate madāndhaḥ //
iha ced aham īdṛśaḥ svayaṃ san vijugupseya paraṃ tathāsvabhāvam
na bhavet sadṛśaṃ hi tat kṣamaṃ vā paramaṃ dharmam imaṃ vijānato me //
iti tasya vipaśyato yathāvaj jagato vyādhijarāvipattidoṣān
balayauvanajīvita(pravṛtto Cpravṛttau vijagāmātmagato madaḥ kṣaṇena //
na jaharṣa na cāpi cānutepe vicikitsāṃ na yayau na tandrinidre
na ca kāmaguṇeṣu saṃrarañje na (vididveṣa Cca didveṣa )paraṃ na cāvamene //
iti buddhir iyaṃ ca nīrajaskā vavṛdhe tasya mahātmano viśuddhā
puruṣair aparair adṛśyamānaḥ puruṣaś copasasarpa bhikṣu(veṣaḥ Cveśaḥ ) //
naradevasutas tam abhyapṛcchad vada ko 'sīti śaśaṃsa so 'tha tasmai
(narapuṃCsa ca puṃ)gava janmamṛtyubhītaḥ śramaṇaḥ pravrajito 'smi mokṣahetoḥ //
jagati kṣayadharmake mumukṣur mṛgaye 'haṃ śivam akṣayaṃ padaṃ tat
sva(jane 'nyajane ca tulyaCjano 'nyajanair atulya)buddhir viṣayebhyo vini.vrttarāgadoṣaḥ //
nivasan kvacid eva vṛkṣamūle vijane vāyatane girau vane vā
vicarāmy aparigraho nirāśaḥ paramārthāya yathopapanna(bhaikṣaḥ Cbhikṣuḥ ) //
iti paśyata eva rājasūnor idam uktvā sa nabhaḥ samutpapāta
sa hi tadvapur anya(buddhaCbuddhi)darśī smṛtaye tasya sameyivān divaukāḥ //
gaganaṃ khagavad gate ca tasmin nṛvaraḥ saṃjahṛṣe visismiye ca
upalabhya tataś ca dharmasaṃjñām abhiniryāṇavidhau matiṃ cakāra //
tata indrasamo (jitendriyāśvaḥ Cjitendriyaś ca pravivikṣuḥ (puram aśvam Cparamāśvam )āruroha
(parivārajanaṃ Cparivartya janaṃ )tv avekṣamāṇas tata evābhimataṃ vanaṃ na bheje //
sa jarāmaraṇakṣayaṃ cikīrṣur vanavāsāya matiṃ smṛtau nidhāya
praviveśa punaḥ puraṃ na kāmād vanabhūmer iva maṇḍalaṃ dvipendraḥ //
sukhitā (bata Cvata )nirvṛtā ca sā strī patir ī(dṛkṣa ihāyatākṣa Cdṛk tvam ivāyatākṣa )yasyāḥ
iti taṃ samudīkṣya rājakanyā praviśantaṃ pathi sāñjalir jagāda //
atha ghoṣam imaṃ mahābhraghoṣaḥ pariśuśrāva śamaṃ paraṃ ca lebhe
(śrutavān sa Cśrutavāṃś ca )hi nirvṛteti śabdaṃ parinirvāṇavidhau matiṃ cakāra //
atha kāñcanaśailaśṛṅgavarṣmā gajameghar1ṣabhabāhunisvanākṣaḥ
kṣayam akṣayadharmajātarāgaḥ śaśisiṃhānanavikramaḥ prapede //
mṛgarājagatis tato 'bhyagacchan nṛpatiṃ mantrigaṇair upāsyamānam
samitau marutām iva jvalantaṃ maghavantaṃ tridive sanatkumāraḥ //
praṇipatya ca sāñjalir babhāṣe diśa mahyaṃ naradeva sādhv anujñām
parivivrajiṣāmi mokṣahetor niyato hy asya janasya viprayogaḥ //
iti tasya vaco niśamya rājā kariṇevābhihato drumaś cacāla
kamalapratime 'ñjalau gṛhītvā vacanaṃ cedam uvāca (bāṣpaCvāṣpa)kaṇṭhaḥ //
pratisaṃhara tāta buddhim etāṃ na hi kālas tava dharmasaṃśrayasya
vayasi prathame matau calāyāṃ bahudoṣāṃ hi vadanti dharmacaryām //
viṣayeṣu kutūhalendriyasya vratakhedeṣv asamarthaniścayasya
taruṇasya manaś calaty araṇyād anabhijñasya viśeṣato (viveke Cavivekam ) //
mama tu priyadharma dharmakālas tvayi lakṣmīm avasṛjya (lakṣmaClakṣya)bhūte
sthiravikrama vikrameṇa dharmas tava hitvā tu guruṃ bhaved adharmaḥ //
tad imaṃ vyavasāyam utsṛja tvaṃ bhava tāvan nirato gṛhasthadharme
puruṣasya vayaḥsukhāni bhuktvā ramaṇīyo hi tapovanapraveśaḥ //
iti vākyam idaṃ niśamya rājñaḥ kalaviṅkasvara uttaraṃ babhāṣe
yadi me pratibhūś caturṣu rājan bhavasi tvaṃ na tapovanaṃ śrayiṣye //
na bhaven maraṇāya jīvitaṃ me viharet svāsthyam idam ca me na rogaḥ
na ca yauvanam ākṣipej jarā me na ca saṃpattim (imāṃ hared Capāhared )vipattiḥ //
iti durlabham artham ūcivāṃsaṃ tanay.am vākyam uvāca śākyarājaḥ
tyaja buddhim (imām atiCimāṃ gati)pravṛttām avahāsyo 'timano(ratho 'Cratha)kramaś ca //
atha merugurur guruṃ babhāṣe yadi nāsti krama eṣa (nāsmi Cnāsti )vāryaḥ
śaraṇāj jvalanena dahyamānān na hi (niścikramiṣuḥ Cniścikramiṣuṃ )kṣamaṃ grahītum //
jagataś ca (yadā Cyathā )dhruvo viyogo (nanu Cna tu )dharmāya varaṃ (svayaṃviyogaḥ Ctv ayaṃ viyogaḥ )
avaśaṃ nanu viprayojayen mām akṛtasvārtham atṛptam eva mṛtyuḥ //
iti bhūmipatir niśamya tasya vyavasāyaṃ tanayasya nirmumukṣoḥ
abhidhāya na yāsyatīti bhūyo vidadhe rakṣaṇam uttamāṃś ca kāmān //
sacivais tu nidarśito yathāvad bahumānāt praṇayāc ca śāstrapūrvam
guruṇā ca nivārito 'śrupātaiḥ praviveśāvasathaṃ tataḥ sa śocan //
calakuṇdalacumbitānanābhir ghananiśvāsavikampitastanībhiḥ
vanitābhir adhīralocanābhir mṛgaśāvābhir ivābhyudīkṣyamāṇaḥ //
sa hi kāñcanaparvatāvadāto hṛdayonmādakaro varāṅganānām
śravanāṅgavilocanātmabhāvān vacanasparśavapurguṇair jahāra //
vigate divase tato vimānaṃ vapuṣā sūrya iva pradīpyamānaḥ
timiraṃ vijighāṃsur ātmabhāsā ravir udyann iva merum āruroha //
kanakojjvaladīptadīpavṛkṣaṃ varakālāgurudhūpapūrṇagarbham
adhiruhya sa vajrabhakticitraṃ pravaraṃ kāñcanam āsanaṃ siṣeve //
tata uttamam (uttamāṅganās taṃ Cuttamāś ca nāryo niśi tūryair upatasthur indrakalpam
himavacchirasīva candragaure draviṇendrātmajam apsarogaṇaughāḥ //
paramair api divyatūryakalpaiḥ sa tu tair naiva ratiṃ yayau na harṣam
paramārthasukhāya tasya sādhor abhiniścikramiṣā yato na reme //
atha tatra surais tapovariṣṭhair akaniṣṭhair vyavasāyam asya buddhvā
yugapat pramadājanasya nidrā vihitāsīd vikṛtāś ca gātraceṣṭāḥ //
abhavac chayitā hi tatra kācid viniveśya pracale kare kapolam
dayitām api rukmapattracitrāṃ kupitevāṅkagatāṃ vihāya vīṇām //
vibabhau karalagnaveṇur anyā stanavisrastasitāṃśukā śayānā
ṛjuṣaṭpadapaṅktijuṣṭapadmā jalaphenaprahasattaṭā nadīva //
navapuṣkaragarbhakomalābhyāṃ tapanīyojjvalasaṃgatāṅgadābhyām
svapiti sma (tathāparā Ctathā purā )bhujābhyāṃ parirabhya priyavan mṛdaṅgam eva //
navahāṭakabhūṣaṇās tathānyā vasanaṃ pītam anuttamaṃ vasānāḥ
avaśā (ghananidrayā Cvata nidrayā )nipetur gajabhagnā iva karṇikāraśākhāḥ //
avalambya gavākṣapārśvam anyā śayitā cāpavibhugnagātrayaṣṭiḥ
virarāja vilambicāruhārā racitā toraṇaśālabhañjikeva //
maṇikuṇḍaladaṣṭapattralekhaṃ mukhapadmaṃ vinataṃ tathāparasyāḥ
śatapattram ivārdha(vakraCcakra)nāḍaṃ sthitakāraṇḍavaghaṭṭitaṃ cakāśe //
aparāḥ śayitā yathopaviṣṭāḥ stanabhārair avanamyamānagātrāḥ
upaguhya parasparaṃ virejur bhujapāśais tapanīyapārihāryaiḥ //
mahatīṃ parivādinīṃ ca kācid vanitāliṅgya sakhīm iva prasuptā
vijughūrṇa calatsuvarṇa(sūtrā Csūtrāṃ vadanenākula(yoktrakeṇa Ckarṇikojjvalena ) //
paṇavaṃ yuvatir bhujāṃsadeśād avavisraṃsitacārupāśam anyā
savilāsaratāntatāntam ūrvor vivare kāntam ivābhinīya śiśye //
aparā babhur nimīlitākṣyo vipulākṣyo 'pi śubhabhruvo 'pi satyaḥ
pratisaṃkucitāravindakośāḥ savitary astam ite yathā nalinyaḥ //
śithilākulamūrdhajā tathānyā jaghanasrastavibhūṣaṇāṃśukāntā
aśayiṣṭa vikīrṇakaṇṭhasūtrā gajabhagnā (pratiyātanāṅganeva Cpratipātitāṅganeva ) //
aparās tv avaśā hriyā viyuktā dhṛtimatyo 'pi vapurguṇair upetāḥ
viniśaśvasur (ulbaṇaṃ Culvaṇaṃ )śayānā (vikṛtāḥ kṣiptaCvikṛtākṣipta)bhujā jajṛmbhire ca //
vyapaviddhavibhūṣaṇasrajo 'nyā (visṛtāgranthanaCvisṛtāgranthana)vāsaso visaṃjñāḥ
animīlitaśuklaniścalākṣyo na virejuḥ śayitā gatāsukalpāḥ //
vivṛtāsyapuṭā vivṛddha(gātrī Cgātrā prapatadvaktrajalā prakāśaguhyā
aparā madaghūrṇiteva śiśye na (babhāse Cbabhāṣe )vikṛtaṃ vapuḥ pupoṣa //
iti sattva(kulānvayānurūpaṃ Ckulānurūparūpaṃ vividhaṃ sa pramadājanaḥ śayānaḥ
sarasaḥ sadṛśaṃ babhāra rūpaṃ pavanāvarjita(rugnaCrugṇa)puṣkarasya //
samavekṣya (tathā tathā Ctataś ca tāḥ )śayānā vikṛtās tā yuvatīr adhīraceṣṭāḥ
guṇavadvapuṣo 'pi valgu(bhāṣā Cbhāso nṛpasūnuḥ sa vigarhayāṃ babhūva //
aśucir vikṛtaś ca jīvaloke vanitānām ayam īdṛśaḥ svabhāvaḥ
vasanābharaṇais tu vañcyamānaḥ puruṣaḥ strīviṣayeṣu rāgam eti //
vimṛśed yadi yoṣitāṃ manuṣyaḥ prakṛtiṃ svapnavikāram īdṛśaṃ ca
dhruvam atra na vardhayet pramādaṃ guṇasaṃkalpahatas tu rāgam eti //
iti tasya tadantaraṃ viditvā niśi niścikramiṣā samudbabhūva
avagamya manas tato 'sya devair bhavanadvāram apāvṛtaṃ babhūva //
atha so 'vatatāra harmyapṛṣṭhād yuvatīs tāḥ śayitā vigarhamāṇaḥ
avatīrya tataś ca nirviśaṅko gṛhakakṣyāṃ (prathamāṃ Cprathamaṃ )vinirjagāma //
turagāvacaraṃ sa bodhayitvā javinaṃ chandakam ittham ity uvāca
hayam ānaya kanthakaṃ tvarāvān amṛtaṃ prāptum ito 'dya ma yiyāsā //
hṛdi yā mama tuṣṭir adya jātā vyavasāyaś ca yathā (matau Cdhṛtau )niviṣṭaḥ
vijane 'pi ca nāthavān ivāsmi dhruvam artho 'bhimukhaḥ (sameta Csa me ya )iṣṭaḥ //
hriyam eva ca saṃnatiṃ ca hitvā śayitā matpramukhe yathā yuvatyaḥ
vivṛte ca yathā svayaṃ kapāṭe niyataṃ yātum (ato mamādya Canāmayāya )kālaḥ //
pratigṛhya tataḥ sa bhartur ājñāṃ viditārtho 'pi narendraśāsanasya
manasīva pareṇa codyamānas turagasyānayane matiṃ cakāra //
atha hemakhalīnapūrṇavaktraṃ laghuśayyāstaraṇopagūḍhapṛṣṭham
balasattva(javānvayopapannaṃ Cjavatvaropapannaṃ sa varāśvaṃ tam upānināya bhartre //
pratatatrikapucchamūlapārṣṇiṃ (nibhṛtahrasvaCnibhṛtaṃ hrasva)tanūja(pucchaCpṛṣṭha)karṇam
vinatonnatapṛṣṭhakukṣipārśvaṃ vipulaprothalalāṭakaṭhyuraskam //
upaguhya sa taṃ viśālavakṣāḥ kamalābhena ca sāntvayan kareṇa
madhurākṣarayā girā śaśāsa dhvajinīmadhyam iva praveṣṭukāmaḥ //
bahuśaḥ (kila śatravo Ckaliśatravo )nirastāḥ samare tvām adhiruhya pārthivena
aham apy amṛtaṃ (padaṃ Cparaṃ )yathāvat turagaśreṣṭha labheya tat kuruṣva //
sulabhāḥ khalu saṃyuge sahāyā viṣayāvāptasukhe dhanārjane vā
puruṣasya tu durlabhāḥ sahāyāḥ patitasyāpadi dharmasaṃśraye vā //
iha caiva bhavanti ye sahāyāḥ kaluṣe (karmaṇi Cdharmaṇi )dharmasaṃśraye vā
avagacchati me yathāntarātmā niyataṃ te 'pi janās tadaṃśabhājaḥ //
tad idaṃ parigamya dharmayuktaṃ mama niryāṇam (ito Cato )jagaddhitāya
turagottama vegavikramābhyāṃ prayatasvātmahite jagaddhite ca //
iti suhṛdam ivānuśiṣya kṛtye turagavaraṃ nṛvaro vanaṃ yiyāsuḥ
sitam asitagatidyutir vapuṣmān ravir iva śāradam abhram āruroha //
atha sa pariharan niśīthacaṇḍaṃ parijanabodhakaraṃ dhvaniṃ sadaśvaḥ
vigatahanuravaḥ praśāntaheṣaś cakitavimuktapada(kramo Ckramā )jagāma //
kanakavalayabhūṣitaprakoṣṭhaiḥ kamalanibhaiḥ (kamalān iva Ckamalāni ca )pravidhya
avanatatanavas tato 'sya yakṣāś cakita(gatair Cgater )dadhire khurān karāgraiḥ //
guruparighakapāṭasaṃvṛtā yā na sukham api dviradair apāvriyante
vrajati nṛpasute gatasvanās tāḥ svayam abhavan vivṛtāḥ puraḥ pratolyaḥ //
pitaram abhimukhaṃ sutaṃ ca bālaṃ janam anuraktam anuttamāṃ ca lakṣmīm
kṛtamatir apahāya nirvyapekṣaḥ pitṛnagarāt sa tato vinirjagāma //
atha sa (vimalaCvikaca)paṅkajāyatākṣaḥ puram avalokya nanāda siṃhanādam
jananamaraṇayor adṛṣṭapāro na (puram Cpunar )ahaṃ kapilāhvayaṃ (praveṣṭā Cpraviṣṭā ) //
iti vacanam idaṃ niśamya tasya draviṇapateḥ pariṣadgaṇā nananduḥ
pramuditamanasaś ca devasaṅghā vyavasitapāraṇam āśaśaṃsire 'smai //
hutavahavapuṣo divaukaso 'nye vyavasitam asya (suduṣCca duṣ)karaṃ viditvā
(akṛṣata Cakuruta )tuhine pathi prakāśaṃ ghanavivarapraṣrtā ivendupādāḥ //
aruṇaparuṣa(tāram antarikṣaṃ Cbhāram antarīkṣaṃ (sa ca subahūni Csarasabahūni )jagāma yojanāni //
Original text: Buddhacarita · Data entry Peter Schreiner · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0