Buddhacarita · અધ્યાય 6

તતો (મુહૂર્તાભ્યુદિતે ચ્મુહૂર્તે ઽભ્યુદિતે જગચ્ચક્ષુષિ ભાસ્કરે
ભાર્ગવસ્યાશ્રમપદં સ દદર્શ નૃણાં વરઃ ॥

સુપ્તવિશ્વસ્તહરિણં સ્વસ્થસ્થિતવિહંગમમ્
વિશ્રાન્ત ઇવ યદ્ (દૃષ્ટ્વા ચ્દૃષ્ટા [સિચ્] કૃતાર્થ ઇવ ચાભવત્ ॥

સ વિસ્મયનિવૃત્ત્યર્થં તપઃપૂજાર્થમ્ એવ ચ
સ્વાં ચાનુવર્તિતાં રક્ષણ્ન્ અશ્વપૃષ્ઠાદ્ અવાતરત્ ॥

અવતીર્ય ચ પસ્પર્શ નિસ્તીર્ણમ્ ઇતિ વાજિનમ્
છન્દકં ચાબ્રવીત્ પ્રીતઃ સ્નાપયન્ન્ ઇવ ચક્ષુષા ॥

ઇમં તાર્ક્ષ્યોપમજવં તુરંગમ્ અનુગચ્છતા
દર્શિતા સૌમ્ય મદ્ભક્તિર્ વિક્રમશ્ ચાયમ્ આત્મનઃ ॥

સર્વથાસ્મ્ય્ અન્યકાર્યો ઽપિ ગૃહીતો ભવતા હૃદિ
ભર્તૃસ્નેહશ્ ચ યસ્યાયમ્ ઈદૃશઃ (શક્તિર્ ચ્શક્ત )એવ ચ ॥

અસ્નિગ્ધો ઽપિ સમર્થો ઽસ્તિ નિઃસામર્થ્યો ઽપિ ભક્તિમાન્
ભક્તિમાંસ્ ચૈવ શક્તશ્ ચ દુર્લભસ્ ત્વદ્વિધો ભુવિ ॥

તત્ પ્રીતો ઽસ્મિ તવાનેન મહાભાગેન કર્મણા
(યસ્ય તે ચ્દૃશ્યતે )મયિ ભાવો ઽયં ફલેભ્યો ઽપિ પરાઙ્(મુખઃ ચ્મુખે ) ॥

કો જનસ્ય ફલસ્થસ્ય ન સ્યાદ્ અભિમુખો જનઃ
જનીભવતિ ભૂયિષ્ઠં સ્વજનો ઽપિ વિપર્યયે ॥

કુલાર્થં ધાર્યતે પુત્રઃ પોષાર્થં સેવ્યતે પિતા
(આશયાચ્ છ્લિષ્યતિ ચાશયાશ્લિષ્યતિ )જગન્ નાસ્તિ નિષ્(કારણા સ્વતા ચ્કારણાસ્વતા ) ॥

કિમ્ ઉક્ત્વા બહુ સંક્ષેપાત્ કૃતં મે સુમહત્ પ્રિયમ્
નિવર્તસ્વાશ્વમ્ આદાય સંપ્રાપ્તો ઽસ્મીપ્સિતં (પદમ્ ચ્વનમ્ ) ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ મહાબાહુર્ અનુશંસચિકીર્ષયા
ભૂષણાન્ય્ અવમુચ્યાસ્મૈ સંતપ્તમનસે દદૌ ॥

(મુકુટાદ્ દીપચ્મુકુટોદ્દીપ્ત)કર્માણં મણિમ્ આદાય ભાસ્વરમ્
બ્રુવન્ વાક્યમ્ ઇદં તસ્થૌ સાદિત્ય ઇવ મન્દરઃ ॥

અનેન મણિના છન્દ પ્રણમ્ય બહુશો નૃપઃ
વિજ્ઞાપ્યો ઽમુક્તવિશ્રમ્ભં સંતાપવિનિવૃત્તયે ॥

(જન્મચ્જરા)મરણનાશાર્થં પ્રવિષ્ટો ઽસ્મિ તપોવનમ્
ન ખલુ સ્વર્ગતર્ષેણ નાસ્નેહેન ન મન્યુના ॥

તદ્ એવમ્ અભિનિષ્ક્રાન્તં ન માં શોચિતુમ્ અર્હસિ
ભૂત્વાપિ હિ ચિરં શ્લેષઃ કાલેન ન ભવિષ્યતિ ॥

ધ્રુવો યસ્માચ્ ચ વિશ્લેષસ્ તસ્માન્ મોક્ષાય મે મતિઃ
વિપ્રયોગઃ કથં ન સ્યાદ્ ભૂયો ઽપિ સ્વ(જનાદ્ ઇતિ ચ્જનાદિભિઃ ) ॥

શોકત્યાગાય નિષ્ક્રાન્તં ન માં શોચિતુમ્ અર્હસિ
શોકહેતુષુ કામેષુ સક્તાઃ શોચ્યાસ્ તુ રાગિણઃ ॥

અયં ચ કિલ પૂર્વેષામ્ અસ્માકં નિશ્ચયઃ સ્થિરઃ
ઇતિ (દાયાદ્યચ્દાયાદ)ભૂતેન ન શોચ્યો ઽસ્મિ પથા વ્રજન્ ॥

ભવન્તિ હ્ય્ અર્થદાયાદાઃ પુરુષસ્ય વિપર્યયે
પૃથિવ્યાં ધર્મદાયાદાઃ દુર્લભાસ્ તુ ન સન્તિ વા ॥

યદ્ અપિ સ્યાદ્ અસમયે યાતો વનમ્ અસાવ્ ઇતિ
અકાલો નાસ્તિ ધર્મસ્ય જીવિતે ચઞ્ચલે સતિ ॥

તસ્માદ્ અદ્યૈવ મે શ્રેયશ્ ચેતવ્યમ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ
જીવિતે કો હિ વિશ્રમ્ભો મૃત્યૌ પ્રત્યર્થિનિ સ્થિતે ॥

એવમાદિ ત્વયા સૌમ્ય વિજ્ઞાપ્યો વસુધાધિપઃ
પ્રયતેથાસ્ તથા ચૈવ યથા માં ન સ્મરેદ્ અપિ ॥

અપિ નૈર્ગુણ્યમ્ અસ્માકં વાચ્યં નરપતૌ ત્વયા
નૈર્ગુણ્યાત્ ત્યજ્યતે સ્નેહઃ સ્નેહત્યાગાન્ ન શોચ્યતે ॥

ઇતિ વાક્યમ્ ઇદં શ્રુત્વા છન્દઃ સંતાપવિક્લવઃ
(બાષ્પચ્વાષ્પ)ગ્રથિતયા વાચા પ્રત્યુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ ॥

અનેન તવ ભાવેન બાન્ધવાયાસદાયિના
ભર્તઃ સીદતિ મે ચેતો નદીપઙ્કએ ઇવ દ્વિપઃ ॥

કસ્ય નોત્પાદયેદ્ (બાષ્પં ચ્વાષ્પં નિશ્ચયસ્ તે ઽયમ્ ઈદૃશઃ
અયોમયે ઽપિ હૃદયે કિં પુનઃ સ્નેહવિક્લવે ॥

વિમાનશયનાર્હં હિ સૌકુમાર્યમ્ ઇદં ક્વ ચ
ખરદર્ભાઙ્કુરવતી તપોવનમહી ક્વ ચ ॥

શ્રુત્વા તુ વ્યવસાયં તે યદ્ અશ્વો ઽયં (મયાહૃતઃ ચ્મયા હૃતઃ )
બલાત્કારેણ તન્ નાથ દૈવેનૈવાસ્મિ કારિતઃ ॥

કથં હ્ય્ આત્મવશો જાનન્ વ્યવસાયમ્ ઇમં તવ
ઉપાનયેયં તુરગં શોકં કપિલ(વાસ્તુનઃ ચ્વસ્તુનઃ ) ॥

તન્ નાર્હસિ મહાબાહો વિહાતું પુત્રલાલસમ્
સ્નિગ્ધં વૃદ્ધં ચ રાજાનં સદ્ધર્મમ્ ઇવ નાસ્તિકઃ ॥

સંવર્ધનપરિશ્રાન્તાં દ્વિતીયાં તાં ચ માતરમ્
(દેવીં ચ્દેવ )નાર્હસિ વિસ્મર્તું કૃતઘ્ન ઇવ સત્ક્રિયામ્ ॥

બાલપુત્રાં ગુણવતીં કુલશ્લાઘ્યાં પતિવ્રતામ્
દેવીમ્ અર્હસિ ન ત્યક્તું (ક્લીબઃ ચ્ક્લીવઃ )પ્રાપ્તામ્ ઇવ શ્રિયમ્ ॥

પુત્રં યાશોધરં શ્લાઘ્યં યશોધર્મભૃતાં (વરમ્ ચ્વરઃ )
બાલમ્ અર્હસિ ન ત્યક્તું વ્યસનીવોત્તમં યશઃ ॥

અથ બન્ધું ચ રાજ્યં ચ ત્યક્તુમ્ એવ કૃતા મતિઃ
માં નાર્હસિ વિભો ત્યક્તું ત્વત્પાદૌ હિ ગતિર્ મમ ॥

નાસ્મિ યાતું પુરં શક્તો દહ્યમાનેન ચેતસા
ત્વામ્ અરણ્યે પરિત્યજ્ય સુ(મન્ત્ર ચ્મિત્ર )ઇવ રાઘવમ્ ॥

કિં હિ વક્ષ્યતિ (માં રાજા ચ્રાજા માં ત્વદૃતે નગરં ગતમ્
વક્ષ્યામ્ય્ ઉચિતદર્શિત્વાત્ કિં તવાન્તઃપુરાણિ વા ॥

યદ્ અપ્ય્ આત્થાપિ નૈર્ગુણ્યં વાચ્યં નરપતાવ્ ઇતિ
કિં તદ્ વક્ષ્યામ્ય્ અભૂતં તે નિર્દોષસ્ય મુનેર્ ઇવ ॥

હૃદયેન સલજ્જેન જિહ્વયા સજ્જમાનયા
અહં યદ્યપિ વા બ્રૂયાં કસ્ તચ્ છ્રદ્ધાતુમ્ અર્હતિ ॥

યો હિ ચન્દ્રમસસ્ (તૈક્ષ્ણ્યં ચ્તૈક્ષ્ણ્ય [સિચ્] કથયેચ્ છ્રદ્દધીત વા
સ દોષાંસ્ તવ દોષજ્ઞ કથયેચ્ છ્રદ્દધીત વા ॥

સાનુક્રોશસ્ય સતતં નિત્યં કરુણવેદિનઃ
સ્નિગ્ધત્યાગો ન સદૃશો નિવર્તસ્વ પ્રસીદ મે ॥

ઇતિ શોકાભિભૂતસ્ય શ્રુત્વા છન્દસ્ય ભાષિતમ્
સ્વસ્થઃ પરમયા ધૃત્યા જગાદ વદતાં વરઃ ॥

મદ્વિયોગં પ્રતિ ચ્છન્દ સંતાપસ્ ત્યજ્યતામ્ અયમ્
નાનાભાવો હિ નિયતં પૃથગ્જાતિષુ દેહિષુ ॥

સ્વજનં યદ્યપિ સ્નેહાન્ ન (ત્યજેયમ્ અહં સ્વયમ્ ચ્ત્યજેયં મુમુક્ષયા )
મૃત્યુર્ અન્યોઅન્યમ્ અવશાન્ અસ્માન્ સંત્યાજયિષ્યતિ ॥

મહત્યા તૃષ્ણયા દુઃખૈર્ ગર્ભેણાસ્મિ યયા ધૃતઃ
તસ્યા નિષ્ફલયત્નાયાઃ ક્વાહં માતુઃ ક્વ સા મમ ॥

વાસવૃક્ષે સમાગમ્ય વિગચ્છન્તિ યથાણ્ડજાઃ
નિયતં વિપ્રયોગાન્તસ્ તથા ભૂતસમાગમઃ ॥

સમેત્ય ચ યથા ભૂયો વ્યપયાન્તિ (બલાહકાઃ ચ્વલાહકાઃ )
સંયોગો વિપ્રયોગશ્ ચ તથા મે પ્રાણિનાં મતઃ ॥

યસ્માદ્ યાતિ ચ લોકો ઽયં વિપ્રલભ્ય પરંપરમ્
મમત્વં ન ક્ષમં તસ્માત્ સ્વપ્નભૂતે સમાગમે ॥

સહજેન વિયુજ્યન્તે પર્ણરાગેણ પાદપાઃ
અન્યેનાન્યસ્ય વિશ્લેષઃ કિં પુનર્ ન ભવિષ્યતિ ॥

તદ્ એવં સતિ સંતાપં મા કાર્ષીઃ સૌમ્ય ગમ્યતામ્
લમ્બતે યદિ તુ સ્નેહો ગત્વાપિ પુનર્ આવ્રજ ॥

બ્રૂયાશ્ (ચાસ્મત્કૃતાપેક્ષં ચ્ચાસ્માસ્વ્ અનાક્ષેપં જનં કપિલ(વાસ્તુનિ ચ્વસ્તુનિ )
ત્યજ્યતાં તદ્ગતઃ સ્નેહઃ શ્રૂયતાં ચાસ્ય નિશ્ચયઃ ॥

ક્ષિપ્રમ્ એષ્યતિ વા કૃત્વા જન્મમૃત્યુક્ષયં કિલ
અકૃતાર્થો નિર્(આરમ્ભો ચાલમ્બો નિધનં યાસ્યતીતિ વા ॥

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કન્થકસ્ તુરગોત્તમઃ
જિહ્વયા લિલિહે પાદૌ (બાષ્પમ્ ચ્વાષ્પમ્ )ઉષ્ણં મુમોચ ચ ॥

જાલિના સ્વસ્તિકાઙ્કેન (ચક્રચ્વક્ર)મધ્યેન પાણિના
આમમર્શ કુમારસ્ તં બભાષે ચ વયસ્યવત્ ॥

મુઞ્ચ કન્થક મા (બાષ્પં ચ્વાષ્પં દર્શિતેયં સદશ્વતા
મૃષ્યતાં સફલઃ શીઘ્રં શ્રમસ્ તે ઽયં ભવિષ્યતિ ॥

મણિત્સરું છન્દકહસ્તસંસ્થં તતઃ સ ધીરો નિશિતં ગૃહીત્વા
કોશાદ્ અસિં કાઞ્ચનભક્તિચિત્રં (બિલાદ્ ચ્વિલાદ્ )ઇવાશીવિષમ્ ઉદ્બબર્હ ॥

નિષ્કાસ્ય તં ચદુત્પલપત્ત્રનીલં ચિચ્છેદ ચિત્રં મુકુટં સકેશમ્
વિકીર્યમાણાંશુકમ્ અન્તરીક્ષે ચિક્ષેપ ચૈનં સરસીવ હંસમ્ ॥

પૂજાભિલાષેણ ચ બાહુમાન્યાદ્ દિવૌકસસ્ તં જગૃહુઃ પ્રવિદ્ધમ્
યથાવદ્ એનં દિવિ દેવસઙ્ઘા દિવ્યૈર્ વિશેષૈર્ મહયાં ચ ચક્રુઃ ॥

મુક્ત્વા ત્વ્ અલંકારકલત્રવત્તાં શ્રીવિપ્રવાસં શિરસશ્ ચ કૃત્વા
દૃષ્ટ્વાંશુકં કાઞ્ચનહંસ(ચિહ્નં ચ્ચિત્રમ્ વન્યં સ ધીરો ઽભિચકાઙ્ક્ષ વાસઃ ॥

તતો મૃગવ્યાધવપુર્ દિવૌકા ભાવં વિદિત્વાસ્ય વિશુદ્ધભાવઃ
કાષાયવસ્ત્રો ઽભિયયૌ સમીપં તં શાક્યરાજપ્રભવો ઽભ્યુવાચ ॥

શિવં ચ કાષાયમ્ ઋષિધ્વજસ્ તે ન યુજ્યતે હિંસ્રમ્ ઇદં ધનુશ્ ચ
તત્ સૌમ્ય યદ્ય્ અસ્તિ ન સક્તિર્ અત્ર મહ્યં પ્રયચ્છેદમ્ ઇદં ગૃહાણ ॥

વ્યાધો ઽબ્રવીત્ કામદ કામમ્ આરાદ્ અનેન વિશ્વાસ્ય મૃગાન્ (નિહન્મિ ચ્નિહત્ય )
અર્થસ્ તુ શક્રોપમ યદ્ય્ અનેન હન્ત પ્રતીચ્છાનય શુક્લમ્ એતત્ ॥

પરેણ હર્ષેણ તતઃ સ વન્યં જગ્રાહ વાસો ઽંશુકમ્ ઉત્સસર્જ
વ્યાધસ્ તુ દિવ્યં વપુર્ એવ બિભ્રત્ તચ્ છુક્લમ્ આદાય દિવં જગામ ॥

તતઃ કુમારશ્ ચ સ ચાશ્વગોપસ્ તસ્મિંસ્ તથા યાતિ વિસિસ્મિયાતે
આરણ્યકે વાસસિ ચૈવ ભૂયસ્ તસ્મિન્ન્ અકાર્ષ્ટાં બહુમાનમ્ આશુ ॥

છન્દં તતઃ સાશ્રુમુખં વિસૃજ્ય કાષાય(સંભૃદ્ ધૃતિચ્સંવિદ્ વૃત)કીર્તિભૃત્ સઃ
યેનાશ્રમસ્ તેન યયૌ મહાત્મા સંધ્યાભ્રસંવીત (ઇવોડુચિવાદ્રિ)રાજઃ ॥

તતસ્ તથા ભર્તરિ રાજ્યનિઃસ્પૃહે તપોવનં યાતિ વિવર્ણવાસસિ
ભુજૌ સમુત્ક્ષિપ્ય તતઃ સ વાજિભૃદ્ ભૃશં વિચુક્રોશ પપાત ચ ક્ષિતૌ ॥

વિલોક્ય ભૂયશ્ ચ રુરોદ સસ્વરં હયં ભુજાભ્યામ્ ઉપગુહ્ય કન્થકમ્
તતો નિરાશો વિલપન્ મુહુર્ મુહુર્ યયૌ શરીરેણ પુરં ન ચેતસા ॥

ક્વચિત્ પ્રદધ્યૌ વિલલાપ ચ ક્વચિત્ ક્વચિત્ પ્રચસ્ખાલ પપાત ચ ક્વચિત્
અતો વ્રજન્ ભક્તિવશેન દુઃખિતશ્ ચચાર બહ્વીર્ (અવસઃ ચવશઃ )પથિ ક્રિયાઃ ॥