Buddhacarita · Chapter 4

tatas tasmāt purodyānāt kautūhalacalekṣaṇāḥ $
pratyujjagmur nṛpasutaṃ prāptaṃ varam iva striyaḥ //

abhigamya ca tās tasmai vismayotphullalocanāḥ
cakrire samudācāraṃ padmakośanibhaiḥ karaiḥ //

tasthuś ca parivāryainaṃ manmathākṣiptacetasaḥ
niścalaiḥ pritivikacaiḥ pibantya iva locanaiḥ //

taṃ hi tā menire nāryaḥ kāmo vigrahavān iti
śobhitaṃ lakṣaṇair dīptaiḥ sahajair bhūṣaṇair iva //

saumyatvāc caiva dhairyāc ca kāścid enaṃ prajajñire
avatīrṇo mahīṃ sākṣād (gūḍhāṃśuś Csudhāṃśuś )candramā (iti Civa ) //

tasya tā vapuṣākṣiptā (nigṛhītaṃ Cnirgrahītuṃ )jajṛmbhire
anyoanyaṃ dṛṣṭibhir (hatvā Cgatvā śanaiś ca viniśaśvasuḥ //

evaṃ tā dṛṣṭimātreṇa nāryo dadṛśur eva tam
na vyājahrur na jahasuḥ prabhāveṇāsya yantritāḥ //

tās tathā tu nirārambhā dṛṣṭvā praṇayaviklavāḥ
purohitasuto dhīmān udāyī vākyam abravīt //

sarvāḥ sarvakalājñāḥ stha bhāvagrahaṇapaṇḍitāḥ
rūpacāturyasaṃpannāḥ svaguṇair mukhyatāṃ gatāḥ //

(śobhayeta Cśobhayeta )guṇair ebhir api tān uttarān kurūn
kuverasyāpi (cākrīḍaṃ Cca krīḍaṃ prāg eva vasudhām imām //

śaktāś cālayituṃ yūyaṃ vītarāgān ṛṣīn api
apsarobhiś ca kalitān grahītuṃ vibudhān api //

bhāvajñānena hāvena (rūpacāturyaCcāturyā rūpa)saṃpadā
strīṇām eva ca śaktāḥ stha saṃrāge kiṃ punar nṛṇām //

tāsām evaṃvidhānāṃ vo (viyuktānāṃ Cniyuktānāṃ )svagocare
iyam evaṃvidhā ceṣṭā na tuṣṭo 'smy ārjavena vaḥ //

idaṃ navavadhūnāṃ vo hrīnikuñcitacakṣuṣām
sadṛśaṃ ceṣṭitaṃ hi syād api vā gopayoṣitām //

(yad Cyady )api syād ayaṃ (dhīraḥ Cvīraḥ śrīprabhāvān mahān iti
strīṇām api mahat teja itaḥ kāryo 'tra niścayaḥ //

purā hi kāśisundaryā veśavadhvā mahān ṛṣiḥ
tāḍito 'bhūt (padā vyāso Cpadanyāsād durdharṣo (devatair Cdaivatair )api //

manthālagautamo bhikṣur jaṅghayā (vāraCbāla)mukhyayā
piprīṣuś ca tadarthārthaṃ vyasūn niraharat purā //

gautamaṃ dīrghatapasaṃ mahar2ṣiṃ dīrghajīvinam
yoṣit saṃtoṣayām āsa varṇasthānāvarā satī //

ṛṣyaśṛṅgaṃ munisutaṃ tathaiva strīṣv apaṇḍitam
upāyair vividhaiḥ śāntā jagrāha ca jahāra ca //

viśvāmitro mahar2ṣiś ca vigāḍho 'pi (mahat tapaḥ Cmahattapāḥ )
(daśa varṣāṇy ahar mene Cdaśavarṣāṇy araṇyastho ghṛtācyāpsarasā hṛtaḥ //

evamādīn ṛṣīṃs tāṃs tān anayan vikriyāṃ striyaḥ
lalitaṃ pūrvavayasaṃ kiṃ punar nṛpateḥ sutam //

tad evaṃ sati viśrabdhaṃ prayatadhvaṃ tathā yathā
iyaṃ nṛpasya vaṃśaśrīr ito na syāt parāṅmukhī //

yā hi kāścid yuvatayo haranti sadṛśaṃ janam
nikṛṣṭotkṛṣṭayor bhāvaṃ yā gṛhṇanti (tā tu [Wrong sandhi in EHJ??] Ctu tāḥ )striyaḥ //

ity udāyivacaḥ śrutvā tā viddhā iva yoṣitaḥ
samāruruhur ātmānaṃ kumāragrahaṇaṃ prati //

tā bhrūbhiḥ prekṣitair (hāvair Cbhāvair hasitair (laḍitair Clalitair )gataiḥ
cakrur ākṣepikāś ceṣṭā bhītabhītā ivāṅganāḥ //

rājñas tu viniyogena kumārasya ca mārdavāt
(jahuḥ Cjahruḥ )kṣipram aviśrambhaṃ madena madanena ca //

atha nārījanavṛtaḥ kumāro vyacarad vanam
vāsitāyūthasahitah karīva himavad vanam //

sa tasmin kānane ramye jajvāla strīpuraḥsaraḥ
ākrīḍae iva (vibhrāje Cbabhrāje vivasvān apsarovṛtaḥ //

madenāvarjitā nāma taṃ kāścit tatra yoṣitaḥ
kaṭhinaiḥ paspṛśuḥ pīnaiḥ (saṃhatair Csaṃghaṭṭair )valgubhiḥ stanaiḥ //

srastāṃsakomalālamba mṛdubāhulatābalā
anṛtaṃ skhalitaṃ kācit kṛtvainaṃ sasvaje balāt //

kācit tāmrādharauṣṭhena mukhenāsavagandhinā
viniśaśvāsa karṇe 'sya rahasyaṃ śrūyatām iti //

kācid ājñāpayantīva provācārdrānulepanā
iha bhaktiṃ kuruṣveti (hastasaṃśleṣalipsayā Chastaṃ saṃśliṣya lipsayā ) //

muhur muhur madavyāja srastanīlāṃśukāparā
ālakṣyaraśanā reje sphuradvidyud iva kṣapā //

kāścit kanakakāñcībhir mukharābhir itas tataḥ
babhramur darśayantyo 'sya śroṇīs tanvaṃśukāvṛtāḥ //

cūtaśākhāṃ kusumitāṃ pragṛhyānyā lalambire
suvarṇakalaśaprakhyān darśayantyaḥ payodharān //

kācit padmavanād etya sapadmā padmalocanā
padmavaktrasya pārśve 'sya padmaśrīr iva tasthuṣī //

madhuraṃ gītam anvarthaṃ kācit sābhinayaṃ jagau
taṃ svasthaṃ codayantīva vañcito 'sīty avekṣitaiḥ //

śubhena vadanenānyā bhrūkārmukavikarṣiṇā
prāvṛtyānucakārāsya ceṣṭitaṃ (dhīraCvīra)līlayā //

pīnavalgustanī kācid (dhāsāghūrṇitaCvātāghūrṇita)kuṇḍalā
uccair avajahāsainaṃ samāpnotu bhavān iti //

apayāntaṃ tathaivānyā babandhur mālyadāmabhiḥ
kāścit sākṣepamadhurair jagṛhur vacanāṅkuśaiḥ //

pratiyogārthinī kācid gṛhītvā cūtavallarīm
idaṃ puṣpaṃ tu kasyeti papraccha madaviklavā //

kācit puruṣavat kṛtvā gatiṃ saṃsthānam eva ca
uvācainaṃ jitaḥ strībhir jaya bho pṛthivīm imām //

atha loleksaṇā kācij jighrantī nīlam utpalam
kiṃcinmadakalair vākyair nṛpātmajam abhāṣata //

paśya bhartaś citaṃ cūtaṃ kusumair madhugandhibhiḥ
hemapañjararuddho vā kokilo yatra kūjati //

aśoko dṛśyatām eṣa kāmiśokavivardhanaḥ
ruvanti bhramarā yatra dahyamānā ivāgninā //

cūtayaṣṭyā samāśliṣṭo dṛśyatāṃ tilakadrumaḥ
śuklavāsā iva naraḥ striyā pītāṅgarāgayā //

phullaṃ (kurubakaṃ Ckuruvakaṃ )paśya (nirbhuktālaktakaCnirmuktālaktaka)prabham
yo nakhaprabhayā strīṇāṃ nirbhartsita ivānataḥ //

bālāśokaś ca nicito dṛśyatām eṣa pallavaiḥ
yo 'smākaṃ hastaśobhābhir lajjamāna iva sthitaḥ //

dīrghikāṃ prāvṛtāṃ paśya tīrajaiḥ sinduvārakaiḥ
pāṇḍurāṃśukasaṃvītāṃ śayānāṃ pramadām iva //

dṛśyatāṃ strīṣu māhātmyaṃ cakravāko hy asau jale
pṛṣṭhataḥ preṣyavad bhāryām anuvarty anugacchati //

mattasya parapuṣṭasya ruvataḥ śrūyatāṃ dhvaniḥ
aparaḥ kokilo (anvakṣaṃ pratiśrutkeva Canutkaḥ pratiśrutyeva )kūjati //

api nāma vihaṃgānāṃ (vasantenāhṛto Cvasantenāhito )madaḥ
na tu (cintayato 'cintyaṃ Ccintayataś cittaṃ janasya prājñamāninaḥ //

ity evaṃ tā yuvatayo manmathoddāmacetasaḥ
kumāraṃ vividhais tais tair upacakramire nayaiḥ //

evam ākṣipyamāṇo 'pi sa tu dhairyāvṛtendriyaḥ
martavyam iti sodvego na jaharṣa na (vivyathe Csismiye ) //

tāsāṃ (tattve 'navasthānaṃ Ctattvena vasthānaṃ dṛṣṭvā sa puruṣottamaḥ
(samaṃ vignena Csasaṃvignena )dhīreṇa cintayām āsa cetasā //

kiṃ (v imā Cvinā )nāvagacchanti capalaṃ yauvanaṃ striyaḥ
yato rūpeṇa (saṃmattaṃ jarā yan Csaṃpannaṃ jareyaṃ )nāśayiṣyati //

nūnam etā na paśyanti kasyacid rogasaṃplavam
tathā hṛṣṭā bhayaṃ tyaktvā jagati vyādhidharmiṇi //

anabhijñāś ca suvyaktaṃ mṛtyoḥ sarvāpahāriṇaḥ
(tataḥ Ctathā )svasthā nir(udvignāḥ Cudvegāḥ krīḍanti ca hasanti ca //

jarāṃ (vyādhiṃ ca mṛtyuṃ Cmṛtyuṃ ca vyādhiṃ )ca ko hi jānan sacetanaḥ
svasthas tiṣṭhen niṣīded vā (śayed Csuped )vā kiṃ punar haset //

yas tu dṛṣṭvā paraṃ jīrṇaṃ vyādhitaṃ mṛtam eva ca
svastho bhavati nodvigno yathācetās tathaiva saḥ //

viyujyamāne (hi Capi )tarau puṣpair api phalair api
patati cchidyamāne vā tarur anyo na śocate //

iti dhyānaparaṃ dṛṣṭvā viṣayebhyo gataspṛham
udāyī nītiśāstrajñas tam uvāca suhṛttayā //

ahaṃ nṛpatinā dattaḥ sakhā tubhyaṃ kṣamaḥ kila
yasmāt tvayi vivakṣā me tayā praṇayavattayā //

ahitāt pratiṣedhaś ca hite cānupravartanam
vyasane cāparityāgas trividhaṃ mitralakṣaṇam //

so 'haṃ maitrīṃ pratijñāya puruṣārthāt parāṅ(mukhaḥ Cmukham )
yadi (tvā samupekṣeya Ctvāṃ samupekṣeyaṃ na bhaven mitratā mayi //

tad bravīmi suhṛd bhūtvā taruṇasya vapuṣmataḥ
idaṃ na pratirūpaṃ te strīṣv adākṣiṇyam īdṛśam //

anṛtenāpi nārīṇāṃ yuktaṃ samanuvartanam
tadvrīḍāparihārārtham ātmaratyartham eva ca //

saṃnatis cānuvṛttiś ca strīṇāṃ hṛdayabandhanam
snehasya hi guṇā yonir mānakāmāś ca yoṣitaḥ //

tad arhasi viśālākṣa hṛdaye 'pi parāṅmukhe
rūpasyāsyānurūpeṇa dākṣiṇyenānuvartitum //

dākṣiṇyam auṣadhaṃ strīṇāṃ dākṣiṇyaṃ bhūṣaṇaṃ param
dākṣiṇyarahitaṃ rūpaṃ niṣpuṣpam iva kānanam //

kiṃ vā dākṣiṇyamātreṇa bhāvenāstu parigrahaḥ
viṣayān durlabhāṃl labdhvā na hy avajñātum arhasi //

kāmaṃ param iti jñātvā devo 'pi hi puraṃdaraḥ
gautamasya muneḥ patnīm ahalyāṃ cakame purā //

agastyaḥ prārthayām āsa somabhāryāṃ ca rohiṇīm
tasmāt tatsa(dṛśīṃ Cdṛśaṃ )lebhe lopāmudrām iti śrutiḥ //

(utathyasya Cautathyasya )ca bhāryāyāṃ mamatāyāṃ mahā(tapaḥ Ctapāḥ )
mārutyāṃ janayām āsa bharadvājaṃ (bṛhasCvṛhas)patiḥ //

(bṛhasCvṛhas)pater mahiṣyāṃ ca juhvatyāṃ juhvatāṃ varaḥ
budhaṃ vibudha(karmāṇaṃ Cdharmāṇaṃ janayām āsa candramāḥ //

kālīm caiva purā kanyāṃ jalaprabhavasaṃbhavām
jagāma yamunātīre jātarāgaḥ parāśaraḥ //

mātaṅgyām akṣamālāyāṃ garhitāyāṃ riraṃsayā
kapiñjalādaṃ tanay.am vasiṣṭho 'janayan muniḥ //

yayātiś caiva rājar1ṣir vayasy api vinirgate
viśvācyāpsarasā sārdhaṃ reme caitrarathe vane //

strīsaṃsargaṃ vināśāntaṃ pāṇḍur jñātvāpi kauravaḥ
mādrīrūpaguṇākṣiptaḥ siṣeve kāmajam sukham //

karālajanakaś caiva hṛtvā brāhmaṇakanyakām
avāpa bhraṃśam apy (evaṃ Ceva na tu (seje na Ctyajec ca )manmatham //

evamādyā mahātmāno viṣayān garhitān api
ratihetor bubhujire prāg eva guṇasaṃhitān //

tvaṃ punar nyāyataḥ prāptān balavān rūpavān yuvā
viṣayān avajānāsi yatra saktam idaṃ jagat //

iti śrutvā vacas tasya ślakṣṇam āgamasaṃhitam
meghastanitanirghoṣaḥ kumāraḥ pratyabhāṣata //

upapannam idaṃ vākyaṃ sauhārdavyañjakaṃ tvayi
atra ca tvānuneṣyāmi yatra mā duṣṭhu manyase //

nāvajānāmi (viṣayān Cviṣayāñ jāne lokaṃ tadātmakam
anityaṃ tu jagan matvā nātra me ramate manaḥ //

jarā vyādhiś ca mṛtyuś ca yadi na syād idaṃ trayam
mamāpi hi manojñeṣu viṣayeṣu ratir bhavet //

nityaṃ yady api hi strīṇām etad eva vapur bhavet
(doṣavatsv api Csasaṃvitkasya )kāmeṣu (kāmaṃ rajyeta me manaḥ Ctathāpi na ratiḥ kṣamā ) //

yadā tu (jarayāpītaṃ Cjarayā pītaṃ rūpam āsāṃ bhaviṣyati
ātmano 'py anabhipretaṃ mohāt tatra ratir bhavet //

mṛtyuvyādhijarā(dharmā Cdharmo mṛtyuvyādhijarātmabhiḥ
ramamāṇo (hy Capy )asaṃvignaḥ samāno mṛgapakṣibhiḥ //

yad apy āttha mahātmānas te 'pi kāmātmakā iti
saṃvego (atraiva Catra na )kartavyo yadā teṣām api kṣayaḥ //

māhātmyaṃ na ca tan manye yatra sāmānyataḥ kṣayaḥ
viṣayeṣu prasaktir vā yuktir vā nātmavattayā //

yad apy ātthānṛtenāpi strījane vartyatām iti
anṛtaṃ nāvagacchāmi dākṣiṇyenāpi kiṃcana //

na cānuvartanaṃ tan me rucitaṃ yatra nārjavam
sarvabhāvena saṃparko yadi nāsti dhig astu tat //

(adhrṭeḥ Canṛte )śraddadhānasya saktasyādoṣadarśinaḥ
kiṃ hi vañcayitavyaṃ syāj jātarāgasya cetasaḥ //

vañcayanti ca yady (evaṃ Ceva jātarāgāḥ parasparam
nanu naiva kṣamaṃ draṣṭuṃ narāḥ strīṇāṃ nṛṇām striyaḥ //

tad evaṃ sati duḥkhārtaṃ jarāmaraṇa(bhāginam Cbhoginam )
na māṃ kāmeṣv anāryeṣu pratārayitum arhasi //

aho 'tidhīraṃ balavac ca te manaś caleṣu kāmeṣu ca sāradarśinaḥ
bhaye (atitīvre Capi tīvre )viṣayeṣu sajjase nirīkṣamāṇo maraṇādhvani prajāḥ //

ahaṃ punar bhīrur atīvaviklavo jarāvipadvyādhibhayaṃ vicintayan
labhe na śāntiṃ na dhṛtiṃ kuto ratiṃ niśāmayan dīptam ivāgninā jagat //

asaṃśayaṃ mṛtyur iti prajānato narasya rāgo hṛdi yasya jāyate
ayomayīṃ tasya paraimi cetanāṃ mahābhaye (rajyati Crakṣati )yo na roditi //

atho kumāraś ca viniścayātmikāṃ cakāra kāmāśrayaghātinīṃ kathām
janasya cakṣurgamanīyamaṇḍalo mahīdharaṃ cāstam iyāya bhāskaraḥ //

tato vṛthādhāritabhūṣaṇasrajaḥ kalāguṇaiś ca praṇayaiś ca niṣphalaiḥ
svae eva bhāve vinigṛhya manmathaṃ puraṃ yayur bhagnamanorathāḥ striyaḥ //

tataḥ purodyānagatāṃ janaśriyaṃ nirīkṣya sāyaṃ pratisaṃhṛtāṃ punaḥ
anityatāṃ sarvagatāṃ vicintayan viveśa dhiṣṇyaṃ kṣitipālakātmajaḥ //

tataḥ śrutvā rājā viṣayavimukhaṃ tasya tu mano na śiśye tāṃ rātriṃ hṛdayagataśalyo gaja iva
atha śrānto mantre bahuvividhamārge sasacivo na so 'nyat kāmebhyo niyamanam apaśyat sutamateḥ //