Buddhacarita · Chapter 3

tataḥ kadācin mṛduśādvalāni puṃskokilonnāditapādapāni
śuśrāva padmākaramaṇḍitāni (gītair Cśīte )nibaddhāni sa kānanāni //

śrutvā tataḥ strījanavallabhānāṃ manojñabhāvaṃ purakānanānām
bahiḥprayāṇāya cakāra buddhim antargṛhe nāga ivāvaruddhaḥ //

tato nṛpas tasya niśamya bhāvaṃ putrābhidhānasya manorathasya
snehasya lakṣmyā vayasaś ca yogyām ājñāpayām āsa vihārayātrām //

nivartayām āsa ca rājamārge saṃpātam ārtasya pṛthagjanasya
mā bhūt kumāraḥ sukumāracittaḥ saṃvignacetā (iti Civa )manyamānaḥ //

pratyaṅgahīnān vikalendriyāṃś ca jīrṇāturādīn kṛpaṇāṃś ca (dikṣu Cbhikṣūn )
tataḥ samutsārya pareṇa sāmnā śobhāṃ (parāṃ Cparā )rājapathasya cakruḥ //

tataḥ kṛte śrīmati rājamārge śrīmān vinītānucaraḥ kumāraḥ
prāsādapṛṣṭhād avatīrya kāle kṛtābhyanujño nṛpam abhyagacchat //

atho narendraḥ sutam āgatāśruḥ śirasy upāghrāya ciraṃ nirīkṣya
gaccheti cājñāpayati sma vācā snehān na cainaṃ manasā mumoca //

tataḥ sa jāmbūnadabhāṇḍabhṛdbhir yuktaṃ caturbhir nibhṛtais turaṃgaiḥ
aklība(vidvacCvidyuc)chuciraśmidhāraṃ hiraṇmayaṃ syandanam āruroha //

tataḥ prakīrṇojjvalapuṣpajālaṃ viṣaktamālyaṃ pracalatpatākam
mārgaṃ prapede sadṛśānuyātraś candraḥ sanakṣatra ivāntarīkṣam //

kautūhalāt sphītataraiś ca netrair (nīlotpalārdhair Cnīlotpalābhair )iva (kīryamāṇam Ckīryamāṇaḥ )
śanaiḥ śanai rājapathaṃ jagāhe pauraiḥ samantād abhivīkṣyamāṇaḥ //

taṃ tuṣṭuvuḥ saumyaguṇena kecid vavandire dīptatayā tathānye
saumukhyatas tu śriyam asya kecid vaipulyam āśaṃsiṣur āyuṣaś ca //

niḥsṛtya kubjāś ca mahākulebhyo vyūhāś ca kairātakavāmanānām
nāryaḥ kṛśebhyaś ca niveśanebhyo devānuyānadhvajavat praṇemuḥ //

tataḥ kumāraḥ khalu gacchatīti śrutvā striyaḥ preṣyajanāt pravṛttim
didṛkṣayā harmyatalāni jagmur janena mānyena kṛtābhyanujñāḥ //

tāḥ srastakāñcīguṇavighnitāś ca suptaprabuddhākulalocanāś ca
vṛttāntavinyastavibhūṣaṇāś ca (kautūhalenānibhṛtāḥ Ckautūhalenāpi bhṛtāḥ )parīyuḥ //

prāsādasopānatalapraṇādaiḥ kāñcīravair nūpuranisvanaiś ca
(vitrāsayantyo Cvibhrāmayantyo )gṛhapakṣisaṃghān anyoanyavegāṃś ca samākṣipantyaḥ //

kāsāṃcid āsāṃ tu varāṅganānāṃ jātatvarāṇām api sotsukānām
gatiṃ gurutvāj jagṛhur viśālāḥ śroṇīrathāḥ pīnapayodharāś ca //

śīghraṃ samarthāpi tu gantum anyā gatiṃ nijagrāha yayau na tūrṇam
(hriyāpragalbhā vinigūhamānā Chriyā pragalbhāni nigūhamānā (rahaḥprayuktāni Crahaḥ prayuktāni )vibhūṣaṇāni //

parasparotpīḍanapiṇḍitānāṃ saṃmarda(saṃkṣobhitaCsaṃśobhita)kuṇḍalānām
tāsāṃ tadā sasvanabhūṣaṇānāṃ vātāyaneṣv apraśamo babhūva //

vātāyanebhyas tu viniḥsṛtāni paras(parāyāsitaCparopāsita)kuṇḍalāni
strīṇāṃ virejur mukhapaṅkajāni saktāni harmyeṣv iva paṅkajāni //

tato vimānair yuvatī(karālaiḥ Ckalāpaiḥ kautūhalodghāṭitavātayānaiḥ
śrīmat samantān nagaraṃ babhāse viyadvimānair iva sāpsarobhiḥ //

vātāyanānām aviśālabhāvād anyoanyagaṇḍārpitakuṇḍalānām
mukhāni rejuḥ pramadottamānāṃ baddhāḥ kalāpā iva paṅkajānām //

(taṃ tāḥ Ctasmin )kumāraṃ pathi vīkṣamāṇāḥ striyo babhur gām iva gantukāmāḥ
ūrdhvonmukhāś cainam udīkṣamāṇā narā babhur dyām iva gantukāmāḥ //

dṛṣṭvā ca taṃ rājasutaṃ striyas tā jājvalyamānaṃ vapuṣā śriyā ca
dhanyāsya bhāryeti śanair avocañ śuddhair manobhiḥ khalu nānyabhāvāt //

ayaṃ kila vyāyatapīnabāhū rūpeṇa sākṣād iva puṣpaketuḥ
tyaktvā śriyaṃ dharmam upaiṣyatīti tasmin (hi tā Chitā )gauravam eva cakruḥ //

kīrṇaṃ tathā rājapathaṃ kumāraḥ paurair vinītaiḥ śucidhīraveṣaiḥ
tat pūrvam ālokya jaharṣa kiṃcin mene punarbhāvam ivātmanaś ca //

puraṃ tu tat svargam iva prahṛṣṭaṃ śuddhādhivāsāḥ samavekṣya devāḥ
jīrṇaṃ naraṃ nirmamire prayātuṃ saṃcodanārthaṃ kṣitipātmajasya //

tataḥ kumāro jarayābhibhūtaṃ dṛṣṭvā narebhyaḥ pṛthagākṛtiṃ tam
uvāca saṃgrāhakam āgatāsthas tatraiva niṣkampaniviṣṭadṛṣṭiḥ //

ka eṣa bhoḥ sūta naro 'bhyupetaḥ keśaiḥ sitair yaṣṭiviṣaktahastaḥ
bhrūsaṃvṛtākṣaḥ śithilānatāṅgaḥ kiṃ vikriyaiṣā prakṛtir yadṛcchā //

ity evam uktaḥ sa rathapraṇetā nivedayām āsa nṛpātmajāya
saṃrakṣyam apy artham adoṣadarśī tair eva devaiḥ kṛtabuddhimohaḥ //

rūpasya (hantrī Chartrī )vyasanaṃ balasya śokasya yonir nidhanaṃ ratīnām
nāśaḥ smṛtīnāṃ ripur indriyāṇām eṣā jarā nāma yayaiṣa bhagnaḥ //

pītaṃ hy anenāpi payaḥ śiśutve kālena bhūyaḥ (parisṛptam Cparimṛṣṭam )urvyām
krameṇa bhūtvā ca yuvā vapuṣmān krameṇa tenaiva jarām upetaḥ //

ity evam ukte calitaḥ sa kiṃcid rājātmajaḥ sūtam idaṃ babhāṣe
kim eṣa doṣo bhavitā mamāpīty asmai tataḥ sārathir abhyuvāca //

āyuṣmato 'py eṣa vayaḥ(prakarṣo Cprakarṣān niḥsaṃśayaṃ kālavaśena bhāvī
evaṃ jarāṃ rūpavināśayitrīṃ jānāti caivecchati (caiva Ccaiṣa )lokaḥ //

tataḥ sa pūrvāśayaśuddhabuddhir vistīrṇakalpācitapuṇyakarmā
śrutvā jarāṃ saṃvivije mahātmā mahāśaner ghoṣam ivāntike gauḥ //

niḥśvasya dīrghaṃ (svaśiraḥ Csa śiraḥ )prakampya tamiṃś ca jīrṇe viniveśya cakṣuḥ
tāṃ caiva dṛṣṭvā janatāṃ saharṣāṃ vākyaṃ sa (saṃvigna Csaṃvignam )idaṃ jagāda //

evaṃ jarā hanti ca nirviśeṣaṃ smṛtiṃ ca rūpaṃ ca parākramaṃ ca
na caiva saṃvegam upaiti lokaḥ pratyakṣato 'pīdṛśam īkṣamāṇaḥ //

evaṃ gate sūta nivartayāśvān śīghraṃ gṛhāṇy eva bhavān prayātu
udyānabhūmau hi kuto ratir me jarā(bhaye Cbhave )cetasi vartamāne //

athājñayā bhartṛsutasya tasya nivartayām āsa rathaṃ niyantā
tataḥ kumāro bhavanaṃ tad eva cintāvaśaḥ śūnyam iva prapede //

yadā tu tatraiva na śarma lebhe jarā jareti praparīkṣamāṇaḥ
tato narendrānumataḥ sa bhūyaḥ krameṇa tenaiva bahir jagāma //

athāparaṃ vyādhiparītadehaṃ tae eva devāḥ sasṛjur manuṣyam
dṛṣṭvā ca taṃ sārathim ābabhāṣe śauddhodanis tadgatadṛṣṭir eva //

sthūlodaraḥ śvāsacalaccharīraḥ srastāṃsabāhuḥ kṛśapāṇdugātraḥ
ambeti vācaṃ karuṇaṃ bruvāṇaḥ paraṃ (samāśritya Csamāśliṣya )naraḥ ka eṣaḥ //

tato 'bravīt sārathir asya saumya dhātuprakopaprabhavaḥ pravṛddhaḥ
rogābhidhānaḥ sumahān anarthaḥ (śakto Cśakro )api yenaiṣa kṛto 'svatantraḥ //

ity ūcivān rājasutaḥ sa bhūyas taṃ sānukampo naram īkṣamāṇaḥ
asyaiva (jāto Cjātaḥ [sic; wrong sandhi in EHJ])pṛthag eṣa doṣaḥ sāmānyato rogabhayaṃ prajānām //

tato babhāṣe sa rathapraṇetā kumāra sādhāraṇa eṣa doṣaḥ
evaṃ hi rogaih paripīḍyamāno rujāturo harṣam upaiti lokaḥ //

iti śrutārthaḥ sa viṣaṇṇacetāḥ prāvepatāmbūrmigataḥ śaśīva
idaṃ ca vākyaṃ karuṇāyamānaḥ provāca kiṃcinmṛdunā svareṇa //

idaṃ ca rogavyasanaṃ prajānāṃ paśyaṃś ca viśrambham upaiti lokaḥ
(vistīrṇam ajñānam Cvistīrṇavijñānam )aho narāṇāṃ hasanti ye rogabhayair amuktāḥ //

nivartyatāṃ sūta (bahiḥCvahiḥ)prayāṇān narendrasadmaiva rathaḥ prayātu
śrutvā ca me rogabhayaṃ ratibhyaḥ pratyāhataṃ saṃkucatīva cetaḥ //

tato nivṛttaḥ sa nivṛttaharṣaḥ pradhyānayuktaḥ praviveśa (veśma Csadma )
taṃ dvis tathā prekṣya ca saṃnivṛttaṃ (paryeṣaṇaṃ Cpury āgamaṃ )bhūmipatiś cakāra //

śrutvā nimittaṃ tu nivartanasya saṃtyaktam ātmānam anena mene
mārgasya śaucādhikṛtāya caiva cukrośa ruṣṭo 'pi ca nogradaṇḍaḥ //

bhūyaś ca tasmai vidadhe sutāya viśeṣayuktaṃ viṣaya(pracāram Cprakāram )
calendriyatvād api (nāma sakto Cnāpi śakto nāsmān vijahyād iti nāthamānaḥ //

yadā ca śabdādibhir indriyārthair antaḥpure naiva suto 'sya reme
tato (bahir Cvahir )vyādiśati sma yātrāṃ rasāntaraṃ syād iti manyamānaḥ //

snehāc ca bhāvaṃ tanayasya buddhvā (sa rāgaCsaṃvega)doṣān avicintya kāṃścit
yogyāḥ samājñāpayati sma tatra kalāsv abhijñā iti vāramukhyāḥ //

tato viśeṣeṇa narendramārge svalaṃkṛte caiva parīkṣite ca
(vyatyasya Cvyatyāsya )sūtaṃ ca rathaṃ ca rājā prasthāpayām āsa bahiḥ kumāram //

tatas tathā gacchati rājaputre tair eva devair vihito gatāsuḥ
taṃ caiva mārge mṛtam uhyamānaṃ sūtaḥ kumāraś ca dadarśa nānyaḥ //

athābravīd rājasutaḥ sa sūtaṃ naraiś caturbhir hriyate ka eṣaḥ
dīnair manuṣyair anugamyamāno ( x bhūṣitaś cāpy Cyo bhūṣito 'śvāsy )avarudyate ca //

tataḥ sa śuddhātmabhir eva devaiḥ śuddhādhivāsair abhibhūtacetāḥ
avācyam apy artham imaṃ niyantā (pravyājahārārthavadīśvarāya Cpravyājahārārthavid īśvarāya ) //

buddhīndriyaprāṇaguṇair viyuktaḥ supto visaṃjñas tṛṇakāṣṭhabhūtaḥ
(saṃvardhya Csaṃbadhya )saṃrakṣya ca yatnavadbhiḥ (priyapriyais Cpriyāpriyais )tyajyatae eṣa ko 'pi //

iti praṇetuḥ sa niśamya vākyaṃ saṃcukṣubhe kiṃcid uvāca cainam
kiṃ (kevalo 'syaiva Ckevalasyaiva )janasya dharmaḥ sarvaprajānām ayam īdṛśo 'ntaḥ //

tataḥ praṇetā vadati sma tasmai sarvaprajānām (idam Cayam )anta(karma Ckarmā )
hīnasya madhyasya mahātmano vā sarvasya loke niyato vināśaḥ //

tataḥ sa dhīro 'pi narendrasūnuḥ śrutvaiva mṛtyuṃ viṣasāda sadyaḥ
aṃsena saṃśliṣya ca kūbarāgraṃ provāca nihrādavatā svareṇa //

iyaṃ ca niṣṭhā (niyatā Cniyataṃ )prajānāṃ pramādyati tyaktabhayaś ca lokaḥ
manāṃsi śaṅke kaṭhināni nṝṇāṃ svasthās tathā hy adhvani vartamānāḥ //

tasmād (rathaḥ Crathaṃ )sūta nivartyatāṃ no vihāra(bhūmer Cbhūmau )na hi deśakālaḥ
jānan vināśaṃ katham (ārtiCārtti)kāle sacetanaḥ syād iha hi pramattaḥ //

iti bruvāṇe 'pi narādhipātmaje nivartayām āsa sa naiva taṃ ratham
viśeṣayuktaṃ tu narendraśāsanāt sa padmaṣaṇḍaṃ vanam eva niryayau //

tataḥ śivaṃ kusumitabālapādapaṃ paribhramatpramuditamattakokilam
vimānavat (sa kamalaCsakamala)cārudīrghikaṃ dadarśa tad vanam iva nandanaṃ vanam //

varāṅganāgaṇakalilaṃ nṛpātmajas tato balād vanam (atinīyate Cabhinīyate )sma tat
varāpsaro(vṛtam Cnṛtyam )alakādhipālayaṃ navavrato munir iva vighnakātaraḥ //