Buddhacarita · અધ્યાય 3

તતઃ કદાચિન્ મૃદુશાદ્વલાનિ પુંસ્કોકિલોન્નાદિતપાદપાનિ
શુશ્રાવ પદ્માકરમણ્ડિતાનિ (ગીતૈર્ ચ્શીતે )નિબદ્ધાનિ સ કાનનાનિ ॥

શ્રુત્વા તતઃ સ્ત્રીજનવલ્લભાનાં મનોજ્ઞભાવં પુરકાનનાનામ્
બહિઃપ્રયાણાય ચકાર બુદ્ધિમ્ અન્તર્ગૃહે નાગ ઇવાવરુદ્ધઃ ॥

તતો નૃપસ્ તસ્ય નિશમ્ય ભાવં પુત્રાભિધાનસ્ય મનોરથસ્ય
સ્નેહસ્ય લક્ષ્મ્યા વયસશ્ ચ યોગ્યામ્ આજ્ઞાપયામ્ આસ વિહારયાત્રામ્ ॥

નિવર્તયામ્ આસ ચ રાજમાર્ગે સંપાતમ્ આર્તસ્ય પૃથગ્જનસ્ય
મા ભૂત્ કુમારઃ સુકુમારચિત્તઃ સંવિગ્નચેતા (ઇતિ ચિવ )મન્યમાનઃ ॥

પ્રત્યઙ્ગહીનાન્ વિકલેન્દ્રિયાંશ્ ચ જીર્ણાતુરાદીન્ કૃપણાંશ્ ચ (દિક્ષુ ચ્ભિક્ષૂન્ )
તતઃ સમુત્સાર્ય પરેણ સામ્ના શોભાં (પરાં ચ્પરા )રાજપથસ્ય ચક્રુઃ ॥

તતઃ કૃતે શ્રીમતિ રાજમાર્ગે શ્રીમાન્ વિનીતાનુચરઃ કુમારઃ
પ્રાસાદપૃષ્ઠાદ્ અવતીર્ય કાલે કૃતાભ્યનુજ્ઞો નૃપમ્ અભ્યગચ્છત્ ॥

અથો નરેન્દ્રઃ સુતમ્ આગતાશ્રુઃ શિરસ્ય્ ઉપાઘ્રાય ચિરં નિરીક્ષ્ય
ગચ્છેતિ ચાજ્ઞાપયતિ સ્મ વાચા સ્નેહાન્ ન ચૈનં મનસા મુમોચ ॥

તતઃ સ જામ્બૂનદભાણ્ડભૃદ્ભિર્ યુક્તં ચતુર્ભિર્ નિભૃતૈસ્ તુરંગૈઃ
અક્લીબ(વિદ્વચ્ચ્વિદ્યુચ્)છુચિરશ્મિધારં હિરણ્મયં સ્યન્દનમ્ આરુરોહ ॥

તતઃ પ્રકીર્ણોજ્જ્વલપુષ્પજાલં વિષક્તમાલ્યં પ્રચલત્પતાકમ્
માર્ગં પ્રપેદે સદૃશાનુયાત્રશ્ ચન્દ્રઃ સનક્ષત્ર ઇવાન્તરીક્ષમ્ ॥

કૌતૂહલાત્ સ્ફીતતરૈશ્ ચ નેત્રૈર્ (નીલોત્પલાર્ધૈર્ ચ્નીલોત્પલાભૈર્ )ઇવ (કીર્યમાણમ્ ચ્કીર્યમાણઃ )
શનૈઃ શનૈ રાજપથં જગાહે પૌરૈઃ સમન્તાદ્ અભિવીક્ષ્યમાણઃ ॥

તં તુષ્ટુવુઃ સૌમ્યગુણેન કેચિદ્ વવન્દિરે દીપ્તતયા તથાન્યે
સૌમુખ્યતસ્ તુ શ્રિયમ્ અસ્ય કેચિદ્ વૈપુલ્યમ્ આશંસિષુર્ આયુષશ્ ચ ॥

નિઃસૃત્ય કુબ્જાશ્ ચ મહાકુલેભ્યો વ્યૂહાશ્ ચ કૈરાતકવામનાનામ્
નાર્યઃ કૃશેભ્યશ્ ચ નિવેશનેભ્યો દેવાનુયાનધ્વજવત્ પ્રણેમુઃ ॥

તતઃ કુમારઃ ખલુ ગચ્છતીતિ શ્રુત્વા સ્ત્રિયઃ પ્રેષ્યજનાત્ પ્રવૃત્તિમ્
દિદૃક્ષયા હર્મ્યતલાનિ જગ્મુર્ જનેન માન્યેન કૃતાભ્યનુજ્ઞાઃ ॥

તાઃ સ્રસ્તકાઞ્ચીગુણવિઘ્નિતાશ્ ચ સુપ્તપ્રબુદ્ધાકુલલોચનાશ્ ચ
વૃત્તાન્તવિન્યસ્તવિભૂષણાશ્ ચ (કૌતૂહલેનાનિભૃતાઃ ચ્કૌતૂહલેનાપિ ભૃતાઃ )પરીયુઃ ॥

પ્રાસાદસોપાનતલપ્રણાદૈઃ કાઞ્ચીરવૈર્ નૂપુરનિસ્વનૈશ્ ચ
(વિત્રાસયન્ત્યો ચ્વિભ્રામયન્ત્યો )ગૃહપક્ષિસંઘાન્ અન્યોઅન્યવેગાંશ્ ચ સમાક્ષિપન્ત્યઃ ॥

કાસાંચિદ્ આસાં તુ વરાઙ્ગનાનાં જાતત્વરાણામ્ અપિ સોત્સુકાનામ્
ગતિં ગુરુત્વાજ્ જગૃહુર્ વિશાલાઃ શ્રોણીરથાઃ પીનપયોધરાશ્ ચ ॥

શીઘ્રં સમર્થાપિ તુ ગન્તુમ્ અન્યા ગતિં નિજગ્રાહ યયૌ ન તૂર્ણમ્
(હ્રિયાપ્રગલ્ભા વિનિગૂહમાના છ્રિયા પ્રગલ્ભાનિ નિગૂહમાના (રહઃપ્રયુક્તાનિ ચ્રહઃ પ્રયુક્તાનિ )વિભૂષણાનિ ॥

પરસ્પરોત્પીડનપિણ્ડિતાનાં સંમર્દ(સંક્ષોભિતચ્સંશોભિત)કુણ્ડલાનામ્
તાસાં તદા સસ્વનભૂષણાનાં વાતાયનેષ્વ્ અપ્રશમો બભૂવ ॥

વાતાયનેભ્યસ્ તુ વિનિઃસૃતાનિ પરસ્(પરાયાસિતચ્પરોપાસિત)કુણ્ડલાનિ
સ્ત્રીણાં વિરેજુર્ મુખપઙ્કજાનિ સક્તાનિ હર્મ્યેષ્વ્ ઇવ પઙ્કજાનિ ॥

તતો વિમાનૈર્ યુવતી(કરાલૈઃ ચ્કલાપૈઃ કૌતૂહલોદ્ઘાટિતવાતયાનૈઃ
શ્રીમત્ સમન્તાન્ નગરં બભાસે વિયદ્વિમાનૈર્ ઇવ સાપ્સરોભિઃ ॥

વાતાયનાનામ્ અવિશાલભાવાદ્ અન્યોઅન્યગણ્ડાર્પિતકુણ્ડલાનામ્
મુખાનિ રેજુઃ પ્રમદોત્તમાનાં બદ્ધાઃ કલાપા ઇવ પઙ્કજાનામ્ ॥

(તં તાઃ ચ્તસ્મિન્ )કુમારં પથિ વીક્ષમાણાઃ સ્ત્રિયો બભુર્ ગામ્ ઇવ ગન્તુકામાઃ
ઊર્ધ્વોન્મુખાશ્ ચૈનમ્ ઉદીક્ષમાણા નરા બભુર્ દ્યામ્ ઇવ ગન્તુકામાઃ ॥

દૃષ્ટ્વા ચ તં રાજસુતં સ્ત્રિયસ્ તા જાજ્વલ્યમાનં વપુષા શ્રિયા ચ
ધન્યાસ્ય ભાર્યેતિ શનૈર્ અવોચઞ્ શુદ્ધૈર્ મનોભિઃ ખલુ નાન્યભાવાત્ ॥

અયં કિલ વ્યાયતપીનબાહૂ રૂપેણ સાક્ષાદ્ ઇવ પુષ્પકેતુઃ
ત્યક્ત્વા શ્રિયં ધર્મમ્ ઉપૈષ્યતીતિ તસ્મિન્ (હિ તા છિતા )ગૌરવમ્ એવ ચક્રુઃ ॥

કીર્ણં તથા રાજપથં કુમારઃ પૌરૈર્ વિનીતૈઃ શુચિધીરવેષૈઃ
તત્ પૂર્વમ્ આલોક્ય જહર્ષ કિંચિન્ મેને પુનર્ભાવમ્ ઇવાત્મનશ્ ચ ॥

પુરં તુ તત્ સ્વર્ગમ્ ઇવ પ્રહૃષ્ટં શુદ્ધાધિવાસાઃ સમવેક્ષ્ય દેવાઃ
જીર્ણં નરં નિર્મમિરે પ્રયાતું સંચોદનાર્થં ક્ષિતિપાત્મજસ્ય ॥

તતઃ કુમારો જરયાભિભૂતં દૃષ્ટ્વા નરેભ્યઃ પૃથગાકૃતિં તમ્
ઉવાચ સંગ્રાહકમ્ આગતાસ્થસ્ તત્રૈવ નિષ્કમ્પનિવિષ્ટદૃષ્ટિઃ ॥

ક એષ ભોઃ સૂત નરો ઽભ્યુપેતઃ કેશૈઃ સિતૈર્ યષ્ટિવિષક્તહસ્તઃ
ભ્રૂસંવૃતાક્ષઃ શિથિલાનતાઙ્ગઃ કિં વિક્રિયૈષા પ્રકૃતિર્ યદૃચ્છા ॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તઃ સ રથપ્રણેતા નિવેદયામ્ આસ નૃપાત્મજાય
સંરક્ષ્યમ્ અપ્ય્ અર્થમ્ અદોષદર્શી તૈર્ એવ દેવૈઃ કૃતબુદ્ધિમોહઃ ॥

રૂપસ્ય (હન્ત્રી છર્ત્રી )વ્યસનં બલસ્ય શોકસ્ય યોનિર્ નિધનં રતીનામ્
નાશઃ સ્મૃતીનાં રિપુર્ ઇન્દ્રિયાણામ્ એષા જરા નામ યયૈષ ભગ્નઃ ॥

પીતં હ્ય્ અનેનાપિ પયઃ શિશુત્વે કાલેન ભૂયઃ (પરિસૃપ્તમ્ ચ્પરિમૃષ્ટમ્ )ઉર્વ્યામ્
ક્રમેણ ભૂત્વા ચ યુવા વપુષ્માન્ ક્રમેણ તેનૈવ જરામ્ ઉપેતઃ ॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તે ચલિતઃ સ કિંચિદ્ રાજાત્મજઃ સૂતમ્ ઇદં બભાષે
કિમ્ એષ દોષો ભવિતા મમાપીત્ય્ અસ્મૈ તતઃ સારથિર્ અભ્યુવાચ ॥

આયુષ્મતો ઽપ્ય્ એષ વયઃ(પ્રકર્ષો ચ્પ્રકર્ષાન્ નિઃસંશયં કાલવશેન ભાવી
એવં જરાં રૂપવિનાશયિત્રીં જાનાતિ ચૈવેચ્છતિ (ચૈવ ચ્ચૈષ )લોકઃ ॥

તતઃ સ પૂર્વાશયશુદ્ધબુદ્ધિર્ વિસ્તીર્ણકલ્પાચિતપુણ્યકર્મા
શ્રુત્વા જરાં સંવિવિજે મહાત્મા મહાશનેર્ ઘોષમ્ ઇવાન્તિકે ગૌઃ ॥

નિઃશ્વસ્ય દીર્ઘં (સ્વશિરઃ ચ્સ શિરઃ )પ્રકમ્પ્ય તમિંશ્ ચ જીર્ણે વિનિવેશ્ય ચક્ષુઃ
તાં ચૈવ દૃષ્ટ્વા જનતાં સહર્ષાં વાક્યં સ (સંવિગ્ન ચ્સંવિગ્નમ્ )ઇદં જગાદ ॥

એવં જરા હન્તિ ચ નિર્વિશેષં સ્મૃતિં ચ રૂપં ચ પરાક્રમં ચ
ન ચૈવ સંવેગમ્ ઉપૈતિ લોકઃ પ્રત્યક્ષતો ઽપીદૃશમ્ ઈક્ષમાણઃ ॥

એવં ગતે સૂત નિવર્તયાશ્વાન્ શીઘ્રં ગૃહાણ્ય્ એવ ભવાન્ પ્રયાતુ
ઉદ્યાનભૂમૌ હિ કુતો રતિર્ મે જરા(ભયે ચ્ભવે )ચેતસિ વર્તમાને ॥

અથાજ્ઞયા ભર્તૃસુતસ્ય તસ્ય નિવર્તયામ્ આસ રથં નિયન્તા
તતઃ કુમારો ભવનં તદ્ એવ ચિન્તાવશઃ શૂન્યમ્ ઇવ પ્રપેદે ॥

યદા તુ તત્રૈવ ન શર્મ લેભે જરા જરેતિ પ્રપરીક્ષમાણઃ
તતો નરેન્દ્રાનુમતઃ સ ભૂયઃ ક્રમેણ તેનૈવ બહિર્ જગામ ॥

અથાપરં વ્યાધિપરીતદેહં તએ એવ દેવાઃ સસૃજુર્ મનુષ્યમ્
દૃષ્ટ્વા ચ તં સારથિમ્ આબભાષે શૌદ્ધોદનિસ્ તદ્ગતદૃષ્ટિર્ એવ ॥

સ્થૂલોદરઃ શ્વાસચલચ્છરીરઃ સ્રસ્તાંસબાહુઃ કૃશપાણ્દુગાત્રઃ
અમ્બેતિ વાચં કરુણં બ્રુવાણઃ પરં (સમાશ્રિત્ય ચ્સમાશ્લિષ્ય )નરઃ ક એષઃ ॥

તતો ઽબ્રવીત્ સારથિર્ અસ્ય સૌમ્ય ધાતુપ્રકોપપ્રભવઃ પ્રવૃદ્ધઃ
રોગાભિધાનઃ સુમહાન્ અનર્થઃ (શક્તો ચ્શક્રો )અપિ યેનૈષ કૃતો ઽસ્વતન્ત્રઃ ॥

ઇત્ય્ ઊચિવાન્ રાજસુતઃ સ ભૂયસ્ તં સાનુકમ્પો નરમ્ ઈક્ષમાણઃ
અસ્યૈવ (જાતો ચ્જાતઃ [સિચ્; wરોન્ગ્ સન્ધિ ઇન્ એહ્જ્])પૃથગ્ એષ દોષઃ સામાન્યતો રોગભયં પ્રજાનામ્ ॥

તતો બભાષે સ રથપ્રણેતા કુમાર સાધારણ એષ દોષઃ
એવં હિ રોગૈહ્ પરિપીડ્યમાનો રુજાતુરો હર્ષમ્ ઉપૈતિ લોકઃ ॥

ઇતિ શ્રુતાર્થઃ સ વિષણ્ણચેતાઃ પ્રાવેપતામ્બૂર્મિગતઃ શશીવ
ઇદં ચ વાક્યં કરુણાયમાનઃ પ્રોવાચ કિંચિન્મૃદુના સ્વરેણ ॥

ઇદં ચ રોગવ્યસનં પ્રજાનાં પશ્યંશ્ ચ વિશ્રમ્ભમ્ ઉપૈતિ લોકઃ
(વિસ્તીર્ણમ્ અજ્ઞાનમ્ ચ્વિસ્તીર્ણવિજ્ઞાનમ્ )અહો નરાણાં હસન્તિ યે રોગભયૈર્ અમુક્તાઃ ॥

નિવર્ત્યતાં સૂત (બહિઃચ્વહિઃ)પ્રયાણાન્ નરેન્દ્રસદ્મૈવ રથઃ પ્રયાતુ
શ્રુત્વા ચ મે રોગભયં રતિભ્યઃ પ્રત્યાહતં સંકુચતીવ ચેતઃ ॥

તતો નિવૃત્તઃ સ નિવૃત્તહર્ષઃ પ્રધ્યાનયુક્તઃ પ્રવિવેશ (વેશ્મ ચ્સદ્મ )
તં દ્વિસ્ તથા પ્રેક્ષ્ય ચ સંનિવૃત્તં (પર્યેષણં ચ્પુર્ય્ આગમં )ભૂમિપતિશ્ ચકાર ॥

શ્રુત્વા નિમિત્તં તુ નિવર્તનસ્ય સંત્યક્તમ્ આત્માનમ્ અનેન મેને
માર્ગસ્ય શૌચાધિકૃતાય ચૈવ ચુક્રોશ રુષ્ટો ઽપિ ચ નોગ્રદણ્ડઃ ॥

ભૂયશ્ ચ તસ્મૈ વિદધે સુતાય વિશેષયુક્તં વિષય(પ્રચારમ્ ચ્પ્રકારમ્ )
ચલેન્દ્રિયત્વાદ્ અપિ (નામ સક્તો ચ્નાપિ શક્તો નાસ્માન્ વિજહ્યાદ્ ઇતિ નાથમાનઃ ॥

યદા ચ શબ્દાદિભિર્ ઇન્દ્રિયાર્થૈર્ અન્તઃપુરે નૈવ સુતો ઽસ્ય રેમે
તતો (બહિર્ ચ્વહિર્ )વ્યાદિશતિ સ્મ યાત્રાં રસાન્તરં સ્યાદ્ ઇતિ મન્યમાનઃ ॥

સ્નેહાચ્ ચ ભાવં તનયસ્ય બુદ્ધ્વા (સ રાગચ્સંવેગ)દોષાન્ અવિચિન્ત્ય કાંશ્ચિત્
યોગ્યાઃ સમાજ્ઞાપયતિ સ્મ તત્ર કલાસ્વ્ અભિજ્ઞા ઇતિ વારમુખ્યાઃ ॥

તતો વિશેષેણ નરેન્દ્રમાર્ગે સ્વલંકૃતે ચૈવ પરીક્ષિતે ચ
(વ્યત્યસ્ય ચ્વ્યત્યાસ્ય )સૂતં ચ રથં ચ રાજા પ્રસ્થાપયામ્ આસ બહિઃ કુમારમ્ ॥

તતસ્ તથા ગચ્છતિ રાજપુત્રે તૈર્ એવ દેવૈર્ વિહિતો ગતાસુઃ
તં ચૈવ માર્ગે મૃતમ્ ઉહ્યમાનં સૂતઃ કુમારશ્ ચ દદર્શ નાન્યઃ ॥

અથાબ્રવીદ્ રાજસુતઃ સ સૂતં નરૈશ્ ચતુર્ભિર્ હ્રિયતે ક એષઃ
દીનૈર્ મનુષ્યૈર્ અનુગમ્યમાનો ( x ભૂષિતશ્ ચાપ્ય્ ચ્યો ભૂષિતો ઽશ્વાસ્ય્ )અવરુદ્યતે ચ ॥

તતઃ સ શુદ્ધાત્મભિર્ એવ દેવૈઃ શુદ્ધાધિવાસૈર્ અભિભૂતચેતાઃ
અવાચ્યમ્ અપ્ય્ અર્થમ્ ઇમં નિયન્તા (પ્રવ્યાજહારાર્થવદીશ્વરાય ચ્પ્રવ્યાજહારાર્થવિદ્ ઈશ્વરાય ) ॥

બુદ્ધીન્દ્રિયપ્રાણગુણૈર્ વિયુક્તઃ સુપ્તો વિસંજ્ઞસ્ તૃણકાષ્ઠભૂતઃ
(સંવર્ધ્ય ચ્સંબધ્ય )સંરક્ષ્ય ચ યત્નવદ્ભિઃ (પ્રિયપ્રિયૈસ્ ચ્પ્રિયાપ્રિયૈસ્ )ત્યજ્યતએ એષ કો ઽપિ ॥

ઇતિ પ્રણેતુઃ સ નિશમ્ય વાક્યં સંચુક્ષુભે કિંચિદ્ ઉવાચ ચૈનમ્
કિં (કેવલો ઽસ્યૈવ ચ્કેવલસ્યૈવ )જનસ્ય ધર્મઃ સર્વપ્રજાનામ્ અયમ્ ઈદૃશો ઽન્તઃ ॥

તતઃ પ્રણેતા વદતિ સ્મ તસ્મૈ સર્વપ્રજાનામ્ (ઇદમ્ ચયમ્ )અન્ત(કર્મ ચ્કર્મા )
હીનસ્ય મધ્યસ્ય મહાત્મનો વા સર્વસ્ય લોકે નિયતો વિનાશઃ ॥

તતઃ સ ધીરો ઽપિ નરેન્દ્રસૂનુઃ શ્રુત્વૈવ મૃત્યું વિષસાદ સદ્યઃ
અંસેન સંશ્લિષ્ય ચ કૂબરાગ્રં પ્રોવાચ નિહ્રાદવતા સ્વરેણ ॥

ઇયં ચ નિષ્ઠા (નિયતા ચ્નિયતં )પ્રજાનાં પ્રમાદ્યતિ ત્યક્તભયશ્ ચ લોકઃ
મનાંસિ શઙ્કે કઠિનાનિ નૄણાં સ્વસ્થાસ્ તથા હ્ય્ અધ્વનિ વર્તમાનાઃ ॥

તસ્માદ્ (રથઃ ચ્રથં )સૂત નિવર્ત્યતાં નો વિહાર(ભૂમેર્ ચ્ભૂમૌ )ન હિ દેશકાલઃ
જાનન્ વિનાશં કથમ્ (આર્તિચાર્ત્તિ)કાલે સચેતનઃ સ્યાદ્ ઇહ હિ પ્રમત્તઃ ॥

ઇતિ બ્રુવાણે ઽપિ નરાધિપાત્મજે નિવર્તયામ્ આસ સ નૈવ તં રથમ્
વિશેષયુક્તં તુ નરેન્દ્રશાસનાત્ સ પદ્મષણ્ડં વનમ્ એવ નિર્યયૌ ॥

તતઃ શિવં કુસુમિતબાલપાદપં પરિભ્રમત્પ્રમુદિતમત્તકોકિલમ્
વિમાનવત્ (સ કમલચ્સકમલ)ચારુદીર્ઘિકં દદર્શ તદ્ વનમ્ ઇવ નન્દનં વનમ્ ॥

વરાઙ્ગનાગણકલિલં નૃપાત્મજસ્ તતો બલાદ્ વનમ્ (અતિનીયતે ચભિનીયતે )સ્મ તત્
વરાપ્સરો(વૃતમ્ ચ્નૃત્યમ્ )અલકાધિપાલયં નવવ્રતો મુનિર્ ઇવ વિઘ્નકાતરઃ ॥