Language

ENहिગુ
Scripture Library

Buddhacarita · Chapter 12

12.1

tataḥ śamavihārasya muner ikṣvākucandramāḥ
arāḍasyāśramaṃ bheje vapuṣā pūrayann iva //

12.2

sa kālāmasagotreṇa tenālokyaiva dūrataḥ
uccaiḥ svāgatam ity uktaḥ samīpam upajagmivān //

12.3

tāv ubhau nyāyataḥ pṛṣṭvā dhātusāmyaṃ parasparam
dāravyor medhyayor vṛṣyoḥ śucau deśe (niṣedatuḥ Cniṣīdatuḥ ) //

12.4

tam āsīnaṃ nṛpasutaṃ so 'bravīn munisattamaḥ
bahumānaviśālābhyāṃ darśanābhyāṃ pibann iva //

12.5

viditaṃ me yathā saumya niṣkrānto bhavanād asi
chittvā snehamayaṃ pāśaṃ pāśaṃ dṛpta iva dvipaḥ //

12.6

sarvathā dhṛtimac caiva prājñaṃ caiva manas tava
yas tvaṃ prāptaḥ śriyaṃ tyaktvā latāṃ viṣaphalām iva //

12.7

nāścaryaṃ jīrṇavayaso yaj jagmuḥ pārthivā vanam
apatyebhyaḥ śriyaṃ dattvā bhuktocchiṣṭām iva srajam //

12.8

idaṃ me matam āścaryaṃ nave vayasi yad bhavān
abhuktvaiva śriyaṃ prāptaḥ sthito viṣayagocare //

12.9

tad vijñātum imaṃ dharmaṃ paramaṃ bhājanaṃ bhavān
jñāna(plavam Cpūrvam )adhiṣṭhāya śīghraṃ duḥkhārṇavaṃ tara //

12.10

śiṣye yady api vijñāte śāstraṃ kālena (varṇyate Cvartate )
gāmbhīryād vyavasāyāc ca (na parīkṣyo Csuparīkṣyo )bhavān mama //

12.11

iti vākyam arāḍasya vijñāya sa (narar1ṣabhaḥ Cnarādhipaḥ )
babhūva paramaprītaḥ provācottaram eva ca //

12.12

viraktasyāpi yad idaṃ saumukhyaṃ bhavataḥ param
akṛtārtho 'py anenāsmi kṛtārtha iva saṃprati //

12.13

didṛkṣur iva hi jyotir yiyāsur iva daiśikam
tvad(darśanam Cdarśanād )ahaṃ manye titīrṣur iva ca plavam //

12.14

tasmād arhasi tad vaktuṃ vaktavyaṃ yadi manyase
jarāmaraṇarogebhyo yathāyaṃ parimucyate //

12.15

ity arāḍaḥ kumārasya māhātmyād eva coditaḥ
saṃkṣiptaṃ kathayāṃ cakre svasya śāstrasya niścayam //

12.16

śrūyatām ayam asmākaṃ siddhāntaḥ śṛṇvatāṃ vara
yathā bhavati saṃsāro yathā (caiva nivartate Cvai parivartate ) //

12.17

prakṛtiś ca vikāraś ca janma mṛtyur jaraiva ca
tat tāvat sattvam ity uktaṃ sthirasattva parehi (tat Cnaḥ ) //

12.18

tatra tu (prakṛtiṃ Cprakṛtir )nāma viddhi prakṛtikovida
pañca bhūtāny ahaṃkāraṃ buddhim avyaktam eva ca //

12.19

vikāra iti (budhyasva Cbuddhiṃ tu viṣayān indriyāṇi ca
pāṇipādaṃ ca vādaṃ ca pāyūpasthaṃ tathā manaḥ //

12.20

asya kṣetrasya vijñānāt kṣetrajña iti saṃjñi ca
kṣetrajña iti cātmānaṃ kathayanty ātmacintakāḥ //

12.21

saśiṣyaḥ kapilaś ceha (pratibuddhir Cpratibuddha )iti smṛtiḥ
sa(putro 'pratibuddhas tu Cputraḥ pratibuddhaś ca prajāpatir ihocyate //

12.22

jāyate jīryate caiva (bādhyate Cbudhyate )mriyate ca yat
tad vyaktam iti vijñeyam avyaktaṃ tu viparyayāt //

12.23

ajñānaṃ karma tṛṣṇā ca jñeyāḥ saṃsārahetavaḥ
sthito 'smiṃs tritaye (jantus Cyas tu tat sattvaṃ (nātivartate Cnābhivartate ) //

12.24

vipratyayād ahaṃkārāt saṃdehād abhisaṃplavāt
aviśeṣānupāyābhyāṃ saṅgād abhyavapātataḥ //

12.25

tatra vipratyayo nāma viparītaṃ pravartate
anyathā kurute kāryaṃ mantavyaṃ manyate 'nyathā //

12.26

bravīmy aham ahaṃ vedmi gacchāmy aham ahaṃ sthitaḥ
itīhaivam ahaṃkāras tv anahaṃkāra vartate //

12.27

yas tu (bhāvān asaṃdigdhān Cbhāvena saṃdigdhān ekībhāvena paśyati
mṛtpiṇḍavad asaṃdeha saṃdehaḥ sa ihocyate //

12.28

ya evāhaṃ sa evedaṃ mano buddhiś ca karma ca
yaś (caivaiṣa Ccaivaṃ sa )gaṇaḥ so 'ham iti yaḥ so 'bhisaṃplavaḥ //

12.29

aviśeṣaṃ viśeṣajña pratibuddhāprabuddhayoḥ
prakṛtīnāṃ ca yo veda so 'viśeṣa iti smṛtaḥ //

12.30

namaskāravaṣaṭkārau prokṣaṇābhyukṣaṇādayaḥ
anupāya iti prājñair upāyajña praveditaḥ //

12.31

sajjate yena durmedhā mano(vāgbuddhikarmabhiḥ Cvākkarmabuddhibhiḥ )
viṣayeṣv anabhiṣvaṅga so 'bhiṣvaṅga iti smṛtaḥ //

12.32

mamedam aham asyeti yad duḥkham abhimanyate
vijñeyo 'bhyavapātaḥ sa saṃsāre yena pātyate //

12.33

ity a(vidyāṃ Cvidyā )hi (vidvān sa Cvidvāṃsaḥ [??] pañca(parvāṃ Cparvā )samīhate
tamo mohaṃ mahāmohaṃ tāmisradvayam eva ca //

12.34

tatrālasyaṃ tamo viddhi mohaṃ mṛtyuṃ ca janma ca
mahāmohas tv asaṃmoha kāma ity (eva gamyatām Cavagamyatām ) //

12.35

yasmād atra ca bhūtāni pramuhyanti mahānty api
tasmād eṣa mahābāho mahāmoha iti smṛtaḥ //

12.36

tāmisram iti cākrodha krodham evādhikurvate
viṣādaṃ cāndhatāmisram aviṣāda pracakṣate //

12.37

anayāvidyayā bālaḥ saṃyuktaḥ pañcaparvayā
saṃsāre duḥkhabhūyiṣṭhe janmasv abhiniṣicyate //

12.38

draṣṭā śrotā ca mantā ca (kāryakaraṇam Ckāryaṃ karaṇam )eva ca
aham ity evam āgamya saṃsāre parivartate //

12.39

(ihaibhir City ebhir )hetubhir dhīman (janmaCtamaḥ)srotaḥ pravartate
hetva(bhāvāt Cbhāve )phalābhāva iti vijñātum arhasi //

12.40

tatra (samyaṅCsamyag)matir vidyān mokṣakāma catuṣṭayam
pratibuddhāprabuddhau ca vyaktam avyaktam eva ca //

12.41

yathāvad etad vijñāya kṣetrajño hi catuṣṭayam
(ājavaṃjavatāṃ Cārjavaṃ javatāṃ )hitvā prāpnoti padam akṣaram //

12.42

ityarthaṃ brāhmaṇā loke paramabrahmavādinaḥ
brahmacaryaṃ carantīha brāhmaṇān vāsayanti ca //

12.43

iti vākyam idaṃ śrutvā munes tasya nṛpātmajaḥ
abhyupāyaṃ ca papraccha padam eva ca naiṣṭhikam //

12.44

brahmacaryam idaṃ caryaṃ yathā yāvac ca yatra ca
dharmasyāsya ca paryantaṃ bhavān vyākhyātum arhati //

12.45

ity arāḍo yathāśāstraṃ vispaṣṭārthaṃ samāsataḥ
tam evānyena kalpena dharmam asmai vyabhāṣata //

12.46

ayam ādau gṛhān muktvā bhaikṣākaṃ liṅgam āśritaḥ
samudācāravistīrṇaṃ śīlam ādāya vartate //

12.47

saṃtoṣaṃ param āsthāya yena tena yatas tataḥ
viviktaṃ sevate vāsaṃ nirdvaṃdvaḥ śāstravitkṛtī //

12.48

tato rāgād bhayaṃ dṛṣṭvā vairāgyāc ca paraṃ śivam
nigṛhṇann indriyagrāmaṃ yatate manasaḥ (śame Cśrame ) //

12.49

atho viviktaṃ kāmebhyo vyāpādādibhya eva ca
vivekajam avāpnoti pūrvadhyānaṃ vitarkavat //

12.50

tac ca (dhyānasukhaṃ Cdhyānaṃ sukhaṃ )prāpya tat tad eva vitarkayan
apūrvasukhalābhena hriyate bāliśo janaḥ //

12.51

śamenaivaṃvidhenāyaṃ kāmadveṣavigarhiṇā
brahmalokam avāpnoti paritoṣeṇa vañcitaḥ //

12.52

jñātvā vidvān vitarkāṃs tu manaḥsaṃkṣobhakārakān
tadviyuktam avāpnoti dhyānaṃ prītisukhānvitam //

12.53

hriyamāṇas tayā prītyā yo viśeṣaṃ na paśyati
sthānaṃ bhāsvaram āpnoti deveṣv (ābhāsvareṣu saḥ Cābhāsureṣv api ) //

12.54

yas tu prītisukhāt tasmād vivecayati mānasam
tṛtīyaṃ labhate dhyānaṃ sukhaṃ prītivivarjitam [Ed. C reads 12.57 after 12.54.] //

12.55

yas tu tasmin sukhe magno na viśeṣāya yatnavān
śubhakṛtsnaiḥ sa sāmānyaṃ sukhaṃ prāpnoti daivataiḥ //

12.56

tādṛśaṃ sukham āsādya yo na (rajyaty upekṣakaḥ Crajyann upekṣate )
caturthaṃ dhyānam āpnoti sukhaduḥkhavivarjitam //

12.57

tatra kecid vyavasyanti mokṣa ity (abhimāninaḥ Capi māninaḥ )
sukhaduḥkhaparityāgād avyāpārāc ca cetasaḥ //

12.58

asya dhyānasya tu phalaṃ samaṃ devair bṛhatphalaiḥ
kathayanti (bṛhatkālaṃ $ bṛhatCvṛhatphalaṃ vṛhat)prajñāparīkṣakāḥ //

12.59

samādher vyutthitas tasmād dṛṣṭvā doṣāṃś charīriṇām
jñānam ārohati prājñaḥ śarīravinivṛttaye //

12.60

tatas tad dhyānam utsṛjya viśeṣe kṛtaniścayaḥ
kāmebhya iva (sa prājño Csatprājño rūpād api virajyate //

12.61

śarīre khāni yāny asmin tāny ādau parikalpayan
ghaneṣv api tato dravyeṣv ākāśam adhimucyate //

12.62

ākāśa(gatam Csamam )ātmānaṃ saṃkṣipya tv aparo budhaḥ
(tad evānCtadaivān)antataḥ paśyan viśeṣam adhigacchati //

12.63

adhyātma(kuśalas tv Ckuśaleṣv )anyo nivartyātmānam ātmanā
kiṃcin nāstīti saṃpaśyann ākiṃcanya iti smṛtaḥ //

12.64

tato muñjād iṣīkeva śakuniḥ pañjarād iva
kṣetrajño niḥsṛto dehān mukta ity abhidhīyate //

12.65

etat tat paramaṃ brahma nirliṅgaṃ dhruvam akṣaram
yan mokṣa iti tattvajñāḥ kathayanti manīṣiṇaḥ //

12.66

ity upāyaś ca mokṣaś ca mayā saṃdarśitas tava
yadi jñātaṃ yadi (rucir Cruci yathāvat pratipadyatām //

12.67

jaigīṣavyo 'tha janako vṛddhaś caiva parāśaraḥ
imaṃ panthānam āsādya muktā hy anye ca mokṣiṇaḥ //

12.68

iti tasya sa tad vākyaṃ gṛhītvā (tu Cna )vicārya ca
pūrvahetubalaprāptaḥ pratyuttaram uvāca (ha Csaḥ ) //

12.69

śrutaṃ jñānam idaṃ sūkṣmaṃ parataḥ parataḥ śivam
(kṣetrajñasyāCkṣetreṣv asyā)parityāgād avaimy etad anaiṣṭhikam //

12.70

vikāraprakṛtibhyo hi kṣetrajñaṃ muktam apy aham
manye prasavadharmāṇaṃ (bījaCvīja)dharmāṇam eva ca //

12.71

viśuddho yady api hy ātmā nirmukta iti kalpyate
((Cbhūyaḥ pratyayasadbhāvād amuktaḥ sa bhaviṣyati C)) //

12.72

((Cṛtubhūmyambuvirahād yathā bījaṃ na rohatiC))
((Crohati pratyayais tais tais tadvat so 'pi mato mama C)) //

12.73

((Cyat karmājñānatṛṣṇānāṃ tyāgān mokṣaś ca kalpyateC))
atyantas tatparityāgaḥ saty ātmani na vidyate //

12.74

hitvā hitvā trayam idaṃ viśeṣas tūpalabhyate
ātmanas tu sthitir yatra tatra sūkṣmam idaṃ trayam //

12.75

sūkṣmatvāc caiva doṣāṇām avyāpārāc ca cetasaḥ
dīrghatvād āyuṣaś caiva mokṣas tu parikalpyate //

12.76

ahaṃkāraparityāgo yaś caiṣa parikalpyate
saty ātmani parityāgo nāhaṃkārasya vidyate //

12.77

saṃkhyādibhir amuktaś ca nirguṇo na bhavaty ayam
tasmād asati nairguṇye nāsya mokṣo 'bhidhīyate //

12.78

guṇino hi guṇānāṃ ca vyatireko na vidyate
rūpoṣṇābhyāṃ virahito na hy agnir upalabhyate //

12.79

prāg dehān na bhaved dehī prāg guṇebhyas tathā guṇī
(tasmād Ckasmād )ādau vimuktaḥ (san Csañ śarīrī badhyate punaḥ //

12.80

kṣetrajño viśarīraś ca jño vā syād ajña eva vā
yadi jño jñeyam asyāsti jñeye sati na mucyate //

12.81

athājña iti siddho vaḥ kalpitena kim ātmanā
vināpi hy ātmanājñānaṃ prasiddhaṃ kāṣṭhakuḍyavat //

12.82

parataḥ paratas tyāgo yasmāt tu guṇavān smṛtaḥ
tasmāt sarvaparityāgān manye kṛtsnāṃ kṛtārthatām //

12.83

iti dharmam arāḍasya viditvā na tutoṣa saḥ
akṛtsnam iti vijñāya tataḥ pratijagāma ha //

12.84

viśeṣam atha śuśrūṣur udrakasyāśramaṃ yayau
ātmagrāhāc ca tasyāpi jagṛhe na sa darśanam //

12.85

saṃjñāsaṃjñitvayor doṣaṃ jñātvā hi munir udrakaḥ
ākiṃcinyāt paraṃ lebhe (asaṃjñāsaṃjñātmikāṃ Csaṃjñāsaṃjñātmikāṃ )gatim //

12.86

yasmāc cālambane sūkṣme saṃjñāsaṃjñe tataḥ param
nāsaṃjñī naiva saṃjñīti tasmāt (tatragataCtatra gata)spṛhaḥ //

12.87

yataś ca buddhis tatraiva sthitānyatrāpracāriṇī
(sūkṣmāpaṭvī Csūkṣmāpādi )tatas tatra nāsaṃjñitvaṃ na saṃjñitā //

12.88

yasmāc ca (tad Ctam )api prāpya punar āvartate jagat
bodhisattvaḥ paraṃ prepsus tasmād udrakam atyajat //

12.89

tato hitvāśramaṃ tasya śreyoarthī kṛtaniścayaḥ
bheje gayasya rājar1ṣer nagarīsaṃjñam āśramam //

12.90

atha nairañjanātīre śucau śuciparākramaḥ
cakāra vāsam ekānta (vihārābhiratir C(vihārābhivratī )muniḥ //

12.91

((C xxx tatpūrvaṃ pañcendriyavaśoddhatānC))
((Ctapaḥ xx vratino bhikṣūn ... pañca niraikṣata C)) //

12.92

(te copatasthur Cpañcopatasthur )dṛṣṭvātra bhikṣavas taṃ mumukṣavaḥ
puṇyārjitadhanārogyam indriyārthā iveśvaram //

12.93

saṃpūjyamānas taiḥ prahvair (vinayād anuvartibhiḥ Cvinayānatamūrtibhiḥ )
tadvaśasthāyibhiḥ śiṣyair lolair mana ivendriyaiḥ //

12.94

mṛtyujanmāntakaraṇe syād upāyo 'yam ity atha
duṣkarāṇi samārebhe tapāṃsy anaśanena saḥ //

12.95

upavāsavidhīn naikān kurvan naradurācarān
varṣāṇi ṣaṭ (śamaCkarma)prepsur akarot kārśyam ātmanaḥ //

12.96

annakāleṣu caikaikaiḥ (sa kolaCsakola)tilataṇḍulaiḥ
apārapārasaṃsāra pāraṃ prepsur apārayat //

12.97

dehād apacayas tena tapasā tasya yaḥ kṛtaḥ
sa evopacayo bhūyas tejasāsya kṛto 'bhavat //

12.98

kṛśo 'py akṛśakīrtiśrīr hlādaṃ cakre 'nya(cakṣuṣām Ccakṣuṣam )
kumudānām iva śarac chuklapakṣādicandramāḥ //

12.99

tvagasthiśeṣo niḥśeṣair medaḥpiśitaśoṇitaiḥ
kṣīṇo 'py akṣīṇagāmbhīryaḥ samudra iva sa vyabhāt //

12.100

atha kaṣṭatapaḥspaṣṭa vyarthakliṣṭatanur muniḥ
bhavabhīrur imāṃ cakre buddhim buddhatvakāṅkṣayā //

12.101

nāyaṃ dharmo virāgāya na bodhāya na muktaye
jambumūle mayā prāpto yas tadā sa vidhir dhruvaḥ //

12.102

na cāsau durbalenāptuṃ śakyam ity āgatādaraḥ
śarīrabalavṛddhyartham idaṃ bhūyo 'nvacintayat //

12.103

kṣutpipāsāśramaklāntaḥ śramād asvasthamānasaḥ
prāpnuyān manasāvāpyaṃ phalaṃ katham anirvṛtaḥ //

12.104

nirvṛtiḥ prāpyate samyak satatendriyatarpaṇāt
saṃtarpitendriyatayā manaḥsvāsthyam avāpyate //

12.105

svasthaprasannamanasaḥ samādhir upapadyate
samādhiyuktacittasya dhyānayogaḥ pravartate //

12.106

dhyānapravartanād dharmāḥ prāpyante yair avāpyate
durlabhaṃ śāntam ajaraṃ paraṃ tad amṛtaṃ padam //

12.107

tasmād āhāramūlo 'yam upāya itiniścayaḥ
(āhāraCasūri)karaṇe dhīraḥ kṛtvāmitamatir matim //

12.108

snāto nairañjanātīrād uttatāra śanaiḥ kṛśaḥ
bhaktyāvanataśākhāgrair dattahastas taṭadrumaiḥ //

12.109

atha gopādhipasutā daivatair abhicoditā
udbhūtahṛdayānandā tatra nandabalāgamat //

12.110

sitaśaṅkhojjvalabhujā nīlakambalavāsinī
saphenamālānīlāmbur yamuneva saridvarā //

12.111

sā (śrāddhāvardhitaCśraddhāvardhita)prītir vikasallocanotpalā
śirasā praṇipatyainaṃ grāhayām āsa pāyasam //

12.112

kṛtvā tadupabhogena prāptajanmaphalāṃ sa tām
bodhiprāptau samartho 'bhūt saṃtarpitaṣaḍindriyaḥ //

12.113

paryāptāpyāna(mūrtiś Cmūrtaś )ca (sārthaṃ svaCsārdhaṃ su)yaśasā muniḥ
kānti(dhairye babhāraikaḥ $ śaśāṅkārṇavayor dvayoḥ Cdhairyaikabhāraikaḥ śaśāṅkārṇavaval babhau ) //

12.114

āvṛtta iti vijñāya taṃ jahuḥ (pañca bhikṣavaḥ Cpañcabhikṣavaḥ )
manīṣiṇam ivātmānaṃ nirmuktaṃ (pañca dhātavaḥ Cpañcadhātavaḥ ) //

12.115

vyavasāyadvitīyo 'tha śādvalās tīrṇabhūtalam
so 'śvatthamūlaṃ prayayau bodhāya kṛtaniścayaḥ //

12.116

tatas tadānīṃ gajarājavikramaḥ padasvanenānupamena bodhitaḥ
mahāmuner āgatabodhiniścayo jagāda kālo bhujagottamaḥ stutim //

12.117

yathā mune tvaccaraṇāvapīḍitā muhur muhur niṣṭanatīva medinī
yathā ca te rājati sūryavat prabhā dhruvaṃ tvam iṣṭaṃ phalam adya bhokṣyase //

12.118

yathā bhramantyo divi (cāṣaCvāya)paṅktayaḥ pradakṣiṇaṃ tvāṃ kamalākṣa kurvate
yathā ca saumyā divi vānti vāyavas tvam adya buddho niyataṃ bhaviṣyasi //

12.119

tato bhujaṃgapravareṇa saṃstutas tṛṇāny upādāya śucīni lāvakāt
kṛtapratijño niṣasāda bodhaye mahātaror mūlam upāśritaḥ śuceḥ //

12.120

tataḥ sa paryaṅkam akampyam uttamaṃ babandha suptoragabhogapiṇḍitam
bhinadmi tāvad bhuvi naitad āsanaṃ na yāmi yāvat kṛtakṛtyatām iti //

12.121

tato yayur mudam atulāṃ divaukaso (vavāśire Cvavāsire )na mṛga(gaṇāḥ Cgaṇā [Wrong sandhi in ed. EJH.])na pakṣiṇaḥ
na sasvanur vanataravo 'nilāhatāḥ kṛtāsane bhagavati (niścitātmani Cniścalātmani ) //

Original text: Buddhacarita · Data entry Peter Schreiner · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc