Buddhacarita · Chapter 12
tataḥ śamavihārasya muner ikṣvākucandramāḥ
arāḍasyāśramaṃ bheje vapuṣā pūrayann iva //
sa kālāmasagotreṇa tenālokyaiva dūrataḥ
uccaiḥ svāgatam ity uktaḥ samīpam upajagmivān //
tāv ubhau nyāyataḥ pṛṣṭvā dhātusāmyaṃ parasparam
dāravyor medhyayor vṛṣyoḥ śucau deśe (niṣedatuḥ Cniṣīdatuḥ ) //
tam āsīnaṃ nṛpasutaṃ so 'bravīn munisattamaḥ
bahumānaviśālābhyāṃ darśanābhyāṃ pibann iva //
viditaṃ me yathā saumya niṣkrānto bhavanād asi
chittvā snehamayaṃ pāśaṃ pāśaṃ dṛpta iva dvipaḥ //
sarvathā dhṛtimac caiva prājñaṃ caiva manas tava
yas tvaṃ prāptaḥ śriyaṃ tyaktvā latāṃ viṣaphalām iva //
nāścaryaṃ jīrṇavayaso yaj jagmuḥ pārthivā vanam
apatyebhyaḥ śriyaṃ dattvā bhuktocchiṣṭām iva srajam //
idaṃ me matam āścaryaṃ nave vayasi yad bhavān
abhuktvaiva śriyaṃ prāptaḥ sthito viṣayagocare //
tad vijñātum imaṃ dharmaṃ paramaṃ bhājanaṃ bhavān
jñāna(plavam Cpūrvam )adhiṣṭhāya śīghraṃ duḥkhārṇavaṃ tara //
śiṣye yady api vijñāte śāstraṃ kālena (varṇyate Cvartate )
gāmbhīryād vyavasāyāc ca (na parīkṣyo Csuparīkṣyo )bhavān mama //
iti vākyam arāḍasya vijñāya sa (narar1ṣabhaḥ Cnarādhipaḥ )
babhūva paramaprītaḥ provācottaram eva ca //
viraktasyāpi yad idaṃ saumukhyaṃ bhavataḥ param
akṛtārtho 'py anenāsmi kṛtārtha iva saṃprati //
didṛkṣur iva hi jyotir yiyāsur iva daiśikam
tvad(darśanam Cdarśanād )ahaṃ manye titīrṣur iva ca plavam //
tasmād arhasi tad vaktuṃ vaktavyaṃ yadi manyase
jarāmaraṇarogebhyo yathāyaṃ parimucyate //
ity arāḍaḥ kumārasya māhātmyād eva coditaḥ
saṃkṣiptaṃ kathayāṃ cakre svasya śāstrasya niścayam //
śrūyatām ayam asmākaṃ siddhāntaḥ śṛṇvatāṃ vara
yathā bhavati saṃsāro yathā (caiva nivartate Cvai parivartate ) //
prakṛtiś ca vikāraś ca janma mṛtyur jaraiva ca
tat tāvat sattvam ity uktaṃ sthirasattva parehi (tat Cnaḥ ) //
tatra tu (prakṛtiṃ Cprakṛtir )nāma viddhi prakṛtikovida
pañca bhūtāny ahaṃkāraṃ buddhim avyaktam eva ca //
vikāra iti (budhyasva Cbuddhiṃ tu viṣayān indriyāṇi ca
pāṇipādaṃ ca vādaṃ ca pāyūpasthaṃ tathā manaḥ //
asya kṣetrasya vijñānāt kṣetrajña iti saṃjñi ca
kṣetrajña iti cātmānaṃ kathayanty ātmacintakāḥ //
saśiṣyaḥ kapilaś ceha (pratibuddhir Cpratibuddha )iti smṛtiḥ
sa(putro 'pratibuddhas tu Cputraḥ pratibuddhaś ca prajāpatir ihocyate //
jāyate jīryate caiva (bādhyate Cbudhyate )mriyate ca yat
tad vyaktam iti vijñeyam avyaktaṃ tu viparyayāt //
ajñānaṃ karma tṛṣṇā ca jñeyāḥ saṃsārahetavaḥ
sthito 'smiṃs tritaye (jantus Cyas tu tat sattvaṃ (nātivartate Cnābhivartate ) //
vipratyayād ahaṃkārāt saṃdehād abhisaṃplavāt
aviśeṣānupāyābhyāṃ saṅgād abhyavapātataḥ //
tatra vipratyayo nāma viparītaṃ pravartate
anyathā kurute kāryaṃ mantavyaṃ manyate 'nyathā //
bravīmy aham ahaṃ vedmi gacchāmy aham ahaṃ sthitaḥ
itīhaivam ahaṃkāras tv anahaṃkāra vartate //
yas tu (bhāvān asaṃdigdhān Cbhāvena saṃdigdhān ekībhāvena paśyati
mṛtpiṇḍavad asaṃdeha saṃdehaḥ sa ihocyate //
ya evāhaṃ sa evedaṃ mano buddhiś ca karma ca
yaś (caivaiṣa Ccaivaṃ sa )gaṇaḥ so 'ham iti yaḥ so 'bhisaṃplavaḥ //
aviśeṣaṃ viśeṣajña pratibuddhāprabuddhayoḥ
prakṛtīnāṃ ca yo veda so 'viśeṣa iti smṛtaḥ //
namaskāravaṣaṭkārau prokṣaṇābhyukṣaṇādayaḥ
anupāya iti prājñair upāyajña praveditaḥ //
sajjate yena durmedhā mano(vāgbuddhikarmabhiḥ Cvākkarmabuddhibhiḥ )
viṣayeṣv anabhiṣvaṅga so 'bhiṣvaṅga iti smṛtaḥ //
mamedam aham asyeti yad duḥkham abhimanyate
vijñeyo 'bhyavapātaḥ sa saṃsāre yena pātyate //
ity a(vidyāṃ Cvidyā )hi (vidvān sa Cvidvāṃsaḥ [??] pañca(parvāṃ Cparvā )samīhate
tamo mohaṃ mahāmohaṃ tāmisradvayam eva ca //
tatrālasyaṃ tamo viddhi mohaṃ mṛtyuṃ ca janma ca
mahāmohas tv asaṃmoha kāma ity (eva gamyatām Cavagamyatām ) //
yasmād atra ca bhūtāni pramuhyanti mahānty api
tasmād eṣa mahābāho mahāmoha iti smṛtaḥ //
tāmisram iti cākrodha krodham evādhikurvate
viṣādaṃ cāndhatāmisram aviṣāda pracakṣate //
anayāvidyayā bālaḥ saṃyuktaḥ pañcaparvayā
saṃsāre duḥkhabhūyiṣṭhe janmasv abhiniṣicyate //
draṣṭā śrotā ca mantā ca (kāryakaraṇam Ckāryaṃ karaṇam )eva ca
aham ity evam āgamya saṃsāre parivartate //
(ihaibhir City ebhir )hetubhir dhīman (janmaCtamaḥ)srotaḥ pravartate
hetva(bhāvāt Cbhāve )phalābhāva iti vijñātum arhasi //
tatra (samyaṅCsamyag)matir vidyān mokṣakāma catuṣṭayam
pratibuddhāprabuddhau ca vyaktam avyaktam eva ca //
yathāvad etad vijñāya kṣetrajño hi catuṣṭayam
(ājavaṃjavatāṃ Cārjavaṃ javatāṃ )hitvā prāpnoti padam akṣaram //
ityarthaṃ brāhmaṇā loke paramabrahmavādinaḥ
brahmacaryaṃ carantīha brāhmaṇān vāsayanti ca //
iti vākyam idaṃ śrutvā munes tasya nṛpātmajaḥ
abhyupāyaṃ ca papraccha padam eva ca naiṣṭhikam //
brahmacaryam idaṃ caryaṃ yathā yāvac ca yatra ca
dharmasyāsya ca paryantaṃ bhavān vyākhyātum arhati //
ity arāḍo yathāśāstraṃ vispaṣṭārthaṃ samāsataḥ
tam evānyena kalpena dharmam asmai vyabhāṣata //
ayam ādau gṛhān muktvā bhaikṣākaṃ liṅgam āśritaḥ
samudācāravistīrṇaṃ śīlam ādāya vartate //
saṃtoṣaṃ param āsthāya yena tena yatas tataḥ
viviktaṃ sevate vāsaṃ nirdvaṃdvaḥ śāstravitkṛtī //
tato rāgād bhayaṃ dṛṣṭvā vairāgyāc ca paraṃ śivam
nigṛhṇann indriyagrāmaṃ yatate manasaḥ (śame Cśrame ) //
atho viviktaṃ kāmebhyo vyāpādādibhya eva ca
vivekajam avāpnoti pūrvadhyānaṃ vitarkavat //
tac ca (dhyānasukhaṃ Cdhyānaṃ sukhaṃ )prāpya tat tad eva vitarkayan
apūrvasukhalābhena hriyate bāliśo janaḥ //
śamenaivaṃvidhenāyaṃ kāmadveṣavigarhiṇā
brahmalokam avāpnoti paritoṣeṇa vañcitaḥ //
jñātvā vidvān vitarkāṃs tu manaḥsaṃkṣobhakārakān
tadviyuktam avāpnoti dhyānaṃ prītisukhānvitam //
hriyamāṇas tayā prītyā yo viśeṣaṃ na paśyati
sthānaṃ bhāsvaram āpnoti deveṣv (ābhāsvareṣu saḥ Cābhāsureṣv api ) //
yas tu prītisukhāt tasmād vivecayati mānasam
tṛtīyaṃ labhate dhyānaṃ sukhaṃ prītivivarjitam [Ed. C reads 12.57 after 12.54.] //
yas tu tasmin sukhe magno na viśeṣāya yatnavān
śubhakṛtsnaiḥ sa sāmānyaṃ sukhaṃ prāpnoti daivataiḥ //
tādṛśaṃ sukham āsādya yo na (rajyaty upekṣakaḥ Crajyann upekṣate )
caturthaṃ dhyānam āpnoti sukhaduḥkhavivarjitam //
tatra kecid vyavasyanti mokṣa ity (abhimāninaḥ Capi māninaḥ )
sukhaduḥkhaparityāgād avyāpārāc ca cetasaḥ //
asya dhyānasya tu phalaṃ samaṃ devair bṛhatphalaiḥ
kathayanti (bṛhatkālaṃ $ bṛhatCvṛhatphalaṃ vṛhat)prajñāparīkṣakāḥ //
samādher vyutthitas tasmād dṛṣṭvā doṣāṃś charīriṇām
jñānam ārohati prājñaḥ śarīravinivṛttaye //
tatas tad dhyānam utsṛjya viśeṣe kṛtaniścayaḥ
kāmebhya iva (sa prājño Csatprājño rūpād api virajyate //
śarīre khāni yāny asmin tāny ādau parikalpayan
ghaneṣv api tato dravyeṣv ākāśam adhimucyate //
ākāśa(gatam Csamam )ātmānaṃ saṃkṣipya tv aparo budhaḥ
(tad evānCtadaivān)antataḥ paśyan viśeṣam adhigacchati //
adhyātma(kuśalas tv Ckuśaleṣv )anyo nivartyātmānam ātmanā
kiṃcin nāstīti saṃpaśyann ākiṃcanya iti smṛtaḥ //
tato muñjād iṣīkeva śakuniḥ pañjarād iva
kṣetrajño niḥsṛto dehān mukta ity abhidhīyate //
etat tat paramaṃ brahma nirliṅgaṃ dhruvam akṣaram
yan mokṣa iti tattvajñāḥ kathayanti manīṣiṇaḥ //
ity upāyaś ca mokṣaś ca mayā saṃdarśitas tava
yadi jñātaṃ yadi (rucir Cruci yathāvat pratipadyatām //
jaigīṣavyo 'tha janako vṛddhaś caiva parāśaraḥ
imaṃ panthānam āsādya muktā hy anye ca mokṣiṇaḥ //
iti tasya sa tad vākyaṃ gṛhītvā (tu Cna )vicārya ca
pūrvahetubalaprāptaḥ pratyuttaram uvāca (ha Csaḥ ) //
śrutaṃ jñānam idaṃ sūkṣmaṃ parataḥ parataḥ śivam
(kṣetrajñasyāCkṣetreṣv asyā)parityāgād avaimy etad anaiṣṭhikam //
vikāraprakṛtibhyo hi kṣetrajñaṃ muktam apy aham
manye prasavadharmāṇaṃ (bījaCvīja)dharmāṇam eva ca //
viśuddho yady api hy ātmā nirmukta iti kalpyate
((Cbhūyaḥ pratyayasadbhāvād amuktaḥ sa bhaviṣyati C)) //
((Cṛtubhūmyambuvirahād yathā bījaṃ na rohatiC))
((Crohati pratyayais tais tais tadvat so 'pi mato mama C)) //
((Cyat karmājñānatṛṣṇānāṃ tyāgān mokṣaś ca kalpyateC))
atyantas tatparityāgaḥ saty ātmani na vidyate //
hitvā hitvā trayam idaṃ viśeṣas tūpalabhyate
ātmanas tu sthitir yatra tatra sūkṣmam idaṃ trayam //
sūkṣmatvāc caiva doṣāṇām avyāpārāc ca cetasaḥ
dīrghatvād āyuṣaś caiva mokṣas tu parikalpyate //
ahaṃkāraparityāgo yaś caiṣa parikalpyate
saty ātmani parityāgo nāhaṃkārasya vidyate //
saṃkhyādibhir amuktaś ca nirguṇo na bhavaty ayam
tasmād asati nairguṇye nāsya mokṣo 'bhidhīyate //
guṇino hi guṇānāṃ ca vyatireko na vidyate
rūpoṣṇābhyāṃ virahito na hy agnir upalabhyate //
prāg dehān na bhaved dehī prāg guṇebhyas tathā guṇī
(tasmād Ckasmād )ādau vimuktaḥ (san Csañ śarīrī badhyate punaḥ //
kṣetrajño viśarīraś ca jño vā syād ajña eva vā
yadi jño jñeyam asyāsti jñeye sati na mucyate //
athājña iti siddho vaḥ kalpitena kim ātmanā
vināpi hy ātmanājñānaṃ prasiddhaṃ kāṣṭhakuḍyavat //
parataḥ paratas tyāgo yasmāt tu guṇavān smṛtaḥ
tasmāt sarvaparityāgān manye kṛtsnāṃ kṛtārthatām //
iti dharmam arāḍasya viditvā na tutoṣa saḥ
akṛtsnam iti vijñāya tataḥ pratijagāma ha //
viśeṣam atha śuśrūṣur udrakasyāśramaṃ yayau
ātmagrāhāc ca tasyāpi jagṛhe na sa darśanam //
saṃjñāsaṃjñitvayor doṣaṃ jñātvā hi munir udrakaḥ
ākiṃcinyāt paraṃ lebhe (asaṃjñāsaṃjñātmikāṃ Csaṃjñāsaṃjñātmikāṃ )gatim //
yasmāc cālambane sūkṣme saṃjñāsaṃjñe tataḥ param
nāsaṃjñī naiva saṃjñīti tasmāt (tatragataCtatra gata)spṛhaḥ //
yataś ca buddhis tatraiva sthitānyatrāpracāriṇī
(sūkṣmāpaṭvī Csūkṣmāpādi )tatas tatra nāsaṃjñitvaṃ na saṃjñitā //
yasmāc ca (tad Ctam )api prāpya punar āvartate jagat
bodhisattvaḥ paraṃ prepsus tasmād udrakam atyajat //
tato hitvāśramaṃ tasya śreyoarthī kṛtaniścayaḥ
bheje gayasya rājar1ṣer nagarīsaṃjñam āśramam //
atha nairañjanātīre śucau śuciparākramaḥ
cakāra vāsam ekānta (vihārābhiratir C(vihārābhivratī )muniḥ //
((C xxx tatpūrvaṃ pañcendriyavaśoddhatānC))
((Ctapaḥ xx vratino bhikṣūn ... pañca niraikṣata C)) //
(te copatasthur Cpañcopatasthur )dṛṣṭvātra bhikṣavas taṃ mumukṣavaḥ
puṇyārjitadhanārogyam indriyārthā iveśvaram //
saṃpūjyamānas taiḥ prahvair (vinayād anuvartibhiḥ Cvinayānatamūrtibhiḥ )
tadvaśasthāyibhiḥ śiṣyair lolair mana ivendriyaiḥ //
mṛtyujanmāntakaraṇe syād upāyo 'yam ity atha
duṣkarāṇi samārebhe tapāṃsy anaśanena saḥ //
upavāsavidhīn naikān kurvan naradurācarān
varṣāṇi ṣaṭ (śamaCkarma)prepsur akarot kārśyam ātmanaḥ //
annakāleṣu caikaikaiḥ (sa kolaCsakola)tilataṇḍulaiḥ
apārapārasaṃsāra pāraṃ prepsur apārayat //
dehād apacayas tena tapasā tasya yaḥ kṛtaḥ
sa evopacayo bhūyas tejasāsya kṛto 'bhavat //
kṛśo 'py akṛśakīrtiśrīr hlādaṃ cakre 'nya(cakṣuṣām Ccakṣuṣam )
kumudānām iva śarac chuklapakṣādicandramāḥ //
tvagasthiśeṣo niḥśeṣair medaḥpiśitaśoṇitaiḥ
kṣīṇo 'py akṣīṇagāmbhīryaḥ samudra iva sa vyabhāt //
atha kaṣṭatapaḥspaṣṭa vyarthakliṣṭatanur muniḥ
bhavabhīrur imāṃ cakre buddhim buddhatvakāṅkṣayā //
nāyaṃ dharmo virāgāya na bodhāya na muktaye
jambumūle mayā prāpto yas tadā sa vidhir dhruvaḥ //
na cāsau durbalenāptuṃ śakyam ity āgatādaraḥ
śarīrabalavṛddhyartham idaṃ bhūyo 'nvacintayat //
kṣutpipāsāśramaklāntaḥ śramād asvasthamānasaḥ
prāpnuyān manasāvāpyaṃ phalaṃ katham anirvṛtaḥ //
nirvṛtiḥ prāpyate samyak satatendriyatarpaṇāt
saṃtarpitendriyatayā manaḥsvāsthyam avāpyate //
svasthaprasannamanasaḥ samādhir upapadyate
samādhiyuktacittasya dhyānayogaḥ pravartate //
dhyānapravartanād dharmāḥ prāpyante yair avāpyate
durlabhaṃ śāntam ajaraṃ paraṃ tad amṛtaṃ padam //
tasmād āhāramūlo 'yam upāya itiniścayaḥ
(āhāraCasūri)karaṇe dhīraḥ kṛtvāmitamatir matim //
snāto nairañjanātīrād uttatāra śanaiḥ kṛśaḥ
bhaktyāvanataśākhāgrair dattahastas taṭadrumaiḥ //
atha gopādhipasutā daivatair abhicoditā
udbhūtahṛdayānandā tatra nandabalāgamat //
sitaśaṅkhojjvalabhujā nīlakambalavāsinī
saphenamālānīlāmbur yamuneva saridvarā //
sā (śrāddhāvardhitaCśraddhāvardhita)prītir vikasallocanotpalā
śirasā praṇipatyainaṃ grāhayām āsa pāyasam //
kṛtvā tadupabhogena prāptajanmaphalāṃ sa tām
bodhiprāptau samartho 'bhūt saṃtarpitaṣaḍindriyaḥ //
paryāptāpyāna(mūrtiś Cmūrtaś )ca (sārthaṃ svaCsārdhaṃ su)yaśasā muniḥ
kānti(dhairye babhāraikaḥ $ śaśāṅkārṇavayor dvayoḥ Cdhairyaikabhāraikaḥ śaśāṅkārṇavaval babhau ) //
āvṛtta iti vijñāya taṃ jahuḥ (pañca bhikṣavaḥ Cpañcabhikṣavaḥ )
manīṣiṇam ivātmānaṃ nirmuktaṃ (pañca dhātavaḥ Cpañcadhātavaḥ ) //
vyavasāyadvitīyo 'tha śādvalās tīrṇabhūtalam
so 'śvatthamūlaṃ prayayau bodhāya kṛtaniścayaḥ //
tatas tadānīṃ gajarājavikramaḥ padasvanenānupamena bodhitaḥ
mahāmuner āgatabodhiniścayo jagāda kālo bhujagottamaḥ stutim //
yathā mune tvaccaraṇāvapīḍitā muhur muhur niṣṭanatīva medinī
yathā ca te rājati sūryavat prabhā dhruvaṃ tvam iṣṭaṃ phalam adya bhokṣyase //
yathā bhramantyo divi (cāṣaCvāya)paṅktayaḥ pradakṣiṇaṃ tvāṃ kamalākṣa kurvate
yathā ca saumyā divi vānti vāyavas tvam adya buddho niyataṃ bhaviṣyasi //
tato bhujaṃgapravareṇa saṃstutas tṛṇāny upādāya śucīni lāvakāt
kṛtapratijño niṣasāda bodhaye mahātaror mūlam upāśritaḥ śuceḥ //
tataḥ sa paryaṅkam akampyam uttamaṃ babandha suptoragabhogapiṇḍitam
bhinadmi tāvad bhuvi naitad āsanaṃ na yāmi yāvat kṛtakṛtyatām iti //
tato yayur mudam atulāṃ divaukaso (vavāśire Cvavāsire )na mṛga(gaṇāḥ Cgaṇā [Wrong sandhi in ed. EJH.])na pakṣiṇaḥ
na sasvanur vanataravo 'nilāhatāḥ kṛtāsane bhagavati (niścitātmani Cniścalātmani ) //
Original text: Buddhacarita · Data entry Peter Schreiner · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0