Buddhacarita · Chapter 11

athaivam ukto magadhādhipena suhṛnmukhena pratikūlam artham
svastho 'vikāraḥ kulaśaucaśuddhaḥ śauddhodanir vākyam idaṃ jagāda //

nāścaryam etad bhavato (vidhānaṃ Cabhidhātuṃ jātasya haryaṅkakule viśāle
yan mitrapakṣe tava mitrakāma syād vṛttir eṣā pariśuddhavṛtteḥ //

asatsu maitrī sva(kulānuvṛttā Ckulānurūpā na tiṣṭhati śrir iva viklaveṣu
pūrvaiḥ kṛtāṃ prītiparaṃparābhis tām eva santas tu vivardhayanti //

ye cārthakṛcchreṣu bhavanti loke samānakāryāḥ suhṛdāṃ manuṣyāḥ
mitrāṇi tānīti paraimi buddhyā svasthasya vṛddhiṣv iha ko hi na syāt //

evaṃ ca ye dravyam avāpya loke mitreṣu dharme ca niyojayanti
avāptasārāṇi dhanāni teṣāṃ bhraṣṭāni nānte janayanti tāpam //

suhṛttayā cāryatayā ca rājan (khalv eṣa yo māṃ prati niścayas Cvibhāvya mām eva viniścayas )te
atrānuneṣyāmi suhṛttayaiva brūyām ahaṃ nottaram anyad atra //

ahaṃ jarāmṛtyubhayaṃ viditvā mumukṣayā dharmam imaṃ prapannaḥ
bandhūn priyān aśrumukhān vihāya prāg eva kāmān aśubhasya hetūn //

nāśīviṣebhyo (hi Capi )tathā bibhemi naivāśanibhyo gaganāc cyutebhyaḥ
na pāvakebhyo 'nilasaṃhitebhyo yathā bhayaṃ me viṣayebhya (eva Cebhyaḥ ) //

kāmā hy anityāḥ kuśalārthacaurā riktāś ca māyāsadṛśāś ca loke
āśāsyamānā api mohayanti cittaṃ nṛṇāṃ kiṃ punar ātmasaṃsthāḥ //

kāmābhibhūtā hi na yānti śarma tripiṣṭape kiṃ (bata Cvata )martyaloke
kāmaiḥ satṛṣṇasya hi nāsti tṛptir yathendhanair vātasakhasya vahneḥ //

jagaty anartho na samo 'sti kāmair mohāc ca teṣv eva janaḥ prasaktaḥ
tattvaṃ viditvaivam anarthabhīruḥ prājñaḥ svayaṃ ko 'bhilaṣed anartham //

samudravastrām api gām avāpya pāraṃ jigīṣanti mahārṇavasya
lokasya kāmair na vitṛptir asti patadbhir ambhobhir ivārṇavasya //

devena vṛṣṭe 'pi hiraṇyavarṣe dvīpān (samagrāṃś Csamudrāṃś )caturo 'pi jitvā
śakrasya cārdhāsanam apy avāpya māndhātur āsīd viṣayeṣv atṛptiḥ //

bhuktvāpi rājyaṃ divi devatānāṃ śatakratau vṛtrabhayāt pranaṣṭe
darpān mahar2ṣīn api vāhayitvā kāmeṣv atṛpto nahuṣaḥ papāta //

aiḍaś ca rājā tridivaṃ vigāhya nītvāpi devīṃ vaśam urvaśīṃ tām
lobhād ṛṣibhyaḥ kanakaṃ jihīrṣur jagāma nāśaṃ viṣayeṣv atṛptaḥ //

baler mahendraṃ nahuṣaṃ mahendrād indraṃ punar ye nahuṣād upeyuḥ
svarge kṣitau vā viṣayeṣu teṣu ko viśvased bhāgyakulākuleṣu //

cīrāmbarā mūlaphalāmbubhakṣā jaṭā vahanto 'pi bhujaṃgadīrghāḥ
yair (nānyaCanya)kāryā munayo 'pi bhagnāḥ kaḥ kāmasaṃjñān mṛgayeta śatrūn //

ugrāyudhaś cogradhṛtāyudho 'pi yeṣāṃ kṛte mṛtyum avāpa bhīṣmāt
cintāpi teṣām aśivā vadhāya (sadCtad)vṛttināṃ kiṃ punar avratānām //

āsvādam alpaṃ viṣayeṣu matvā saṃyojanotkarṣam atṛptim eva
sadbhyaś ca garhāṃ niyataṃ ca pāpaṃ kaḥ kāmasaṃjñaṃ viṣam (ādadīta Cāsasāda ) //

kṛṣyādibhiḥ (karmabhir arditānāṃ Cdharmabhir anvitānāṃ kāmātmakānāṃ ca niśamya duḥkham
svāsthyaṃ ca kāmeṣv akutūhalānāṃ kāmān vihātuṃ kṣamam ātmavadbhiḥ //

jñeyā vipatkāmini kāmasaṃpat siddheṣu kāmeṣu madaṃ hy upaiti
madād akāryaṃ kurute na kāryaṃ yena kṣato durgatim abhyupaiti //

yatnena labdhāḥ parirakṣitāś ca ye vipralabhya pratiyānti bhūyaḥ
teṣv ātmavān yācitakopam eṣu kāmeṣu vidvān iha ko rameta //

anviṣya cādāya ca jātatarṣā yān atyajantaḥ pariyānti duḥkham
loke tṛṇolkāsadṛśeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

anātmavanto hṛdi yair vidaṣṭā vināśam archanti na yānti śarma
kruddhograsarpapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

asthi (kṣudhārtā Ckṣudhārttā )iva sārameyā bhuktvāpi yān naiva bhavanti tṛptāḥ
jīrṇāsthikaṅkālasameṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

ye rājacaurodakapāvakebhyaḥ sādhāraṇatvāj janayanti duḥkham
teṣu praviddhāmiṣasaṃnibheṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

yatra sthitānām abhito vipattiḥ śatroḥ sakāśād api bāndhavebhyaḥ
hiṃsreṣu teṣv āyatanopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

girau vane cāpsu ca sāgare ca (yān Cyad )bhraṃśam (archanti vilaṅghamānāḥ Carchanty abhilaṅghamānāḥ )
teṣu drumaprāgraphalopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

(tīvraiḥ Ctīrthaiḥ )prayatnair vividhair avāptāḥ kṣaṇena ye nāśam iha prayānti
svapnopabhogapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt [Verses 11.29 and 11.30 are exchanged in ed. C.] //

yān arcayitvāpi na yānti śarma vivardhayitvā paripālayitvā
aṅgāra(karṣūCkarṣa)pratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

vināśam īyuḥ kuravo yadarthaṃ vṛṣṇyandhakā (mekhalaCmaithila)daṇḍakāś ca
(sūnāsiCśūlāsi)kāṣṭhapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

sundopasundāv asurau yadartham anyoanyavairaprasṛtau vinaṣṭau
sauhārdaviśleṣakareṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

(yeṣāṃ kṛte vāriṇi pāvake Ckāmāndhasaṃjñāḥ kṛpayā va ke [sic] )ca kravyātsu (cātmānam Cnātmānam )ihotsṛjanti
sapatnabhūteṣv aśiveṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt //

(kāmārtham ajñaḥ Ckāmāndhasaṃjñaḥ )kṛpaṇaṃ karoti prāpnoti duḥkhaṃ vadhabandhanādi
kāmārtham āśākṛpaṇas tapasvī (mṛtyuṃ śramaṃ cārchati Cmṛtyuśramaṃ cārhati )jīva(lokaḥ Cloke ) //

gītair hriyante hi mṛgā vadhāya rūpārtham agnau śalabhāḥ patanti
matsyo giraty āyasam āmiṣārthī tasmād anarthaṃ viṣayāḥ phalanti //

kāmās tu bhogā iti (yan matiḥ Cyan mataṃ )syād (bhogā Cbhogyā )na kecit parigaṇyamānāḥ
vastrādayo dravyaguṇā hi loke duḥkhapratīkāra iti pradhāryāḥ //

iṣṭaṃ hi tarṣapraśamāya toyaṃ kṣunnāśahetor aśanaṃ tathaiva
vātātapāmbvāvaraṇāya veśma kaupīnaśītāvaraṇāya vāsaḥ //

nidrāvighātāya tathaiva śayyā yānaṃ tathādhvaśramanāśanāya
tathāsanaṃ sthānavinodanāya snānaṃ mṛjārogyabalāśrayāya //

duḥkhapratīkāranimittabhūtās tasmāt prajānāṃ viṣayā na (bhogāḥ Cbhogyāḥ )
aśnāmi bhogān iti ko 'bhyupeyāt prājñaḥ pratīkāravidhau (pravṛttaḥ Cpravṛttān ) //

yaḥ pittadāhena vidahyamānaḥ śītakriyāṃ bhoga iti vyavasyet
duḥkhapratīkāravidhau pravṛttaḥ kāmeṣu kuryāt sa hi bhogasaṃjñām //

kāmeṣv anaikāntikatā ca yasmād ato 'pi me teṣu na bhogasaṃjñā
yae eva bhāvā hi sukhaṃ diśanti tae eva duḥkhaṃ punar āvahanti //

gurūṇi vāsāṃsy agurūṇi caiva sukhāya (śīte Cgīte )hy asukhāya (gharme Cdharme )
candrāṃśavaś candanam eva coṣṇe sukhāya dukhāya bhavanti śīte //

dvaṃdvāni sarvasya yataḥ prasaktāny alābhalābhaprabhṛtīni loke
ato 'pi naikāntasukho 'sti kaścin naikāntaduḥkhaḥ puruṣaḥ prṭhivyām //

dṛṣṭvā (vimiśrāṃ C ca miśrāṃ )sukhaduḥkatāṃ me rājyaṃ ca dāsyaṃ ca mataṃ samānam
nityaṃ hasaty eva hi naiva rājā na cāpi saṃtapyatae eva dāsaḥ //

ājñā nṛpatve 'bhyadhiketi (yat syān Cyasmāt mahānti duḥkhāny ata eva rājñaḥ
āsaṅgakāṣṭhapratimo hi rājā lokasya hetoḥ parikhedam eti //

rājye nṛpas tyāgini (bahvaCvaṅka)mitre viśvāsam āgacchati ced vipannaḥ
athāpi viśrambham upaiti neha kiṃ nāma saukhyaṃ cakitasya rājñaḥ //

yadā ca jitvāpi mahīṃ samagrāṃ vāsāya dṛṣṭaṃ puram ekam eva
tatrāpi caikaṃ bhavanaṃ niṣevyaṃ śramaḥ parārthe nanu rājabhāvaḥ //

rājño 'pi (vāsoyugam Cvāse yugam )ekam eva kṣutsaṃnirodhāya tathānnamātrā
śayyā tathaikāsanam ekam eva śeṣā viśeṣā nṛpater madāya //

tuṣṭyartham etac ca phalaṃ yadīṣṭam ṛte 'pi rājyān mama tuṣṭir asti
tuṣṭau ca satyāṃ puruṣasya loke sarve viśeṣā nanu nirviśeṣāḥ //

tan nāsmi kāmān prati saṃpratāryaḥ (kṣemaṃ Ckṣeme )śivaṃ mārgam anuprapannaḥ
smṛtvā suhṛttvaṃ tu punaḥ punar māṃ brūhi pratijñāṃ khalu (pālayeti Cpālayanti ) //

na hy asmy amarṣeṇa vanaṃ praviṣṭo na śatrubāṇair avadhūtamauliḥ
kṛtaspṛho nāpi phalādhikebhyo gṛhṇāmi naitad vacanaṃ yatas te //

yo dandaśūkaṃ kupitaṃ bhujaṃgaṃ muktvā vyavasyed dhi punar grahītum
dāhātmikāṃ vā jvalitāṃ tṛṇolkāṃ saṃtyajya kāmān sa punar bhajeta //

andhāya yaś ca spṛhayed anandho baddhāya mukto vidhanāya (cāḍhyaḥ Cvāḍhyaḥ )
unmattacittāya ca kalyacittaḥ spṛhāṃ sa kuryād viṣayātmakāya //

(bhaikṣopabhogīti ca Cbhikṣopabhogī vara )nānukampyaḥ kṛtī jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ
ihottamaṃ śāntisukhaṃ ca yasya paratra duḥkhāni ca saṃvṛtāni //

lakṣmyāṃ mahatyām api vartamānas tṛṣṇābhibhūtas tv anukampitavyaḥ
prāpnoti yaḥ śāntisukhaṃ na ceha paratra (duḥkhaiḥ Cduḥkhaṃ )pratigṛhyate ca //

evaṃ tu vaktuṃ bhavato 'nurūpaṃ sattvasya vṛttasya kulasya caiva
mamāpi voḍhuṃ sadṛśaṃ pratijñāṃ sattvasya vṛttasya kulasya caiva //

ahaṃ hi saṃsāra(śareṇa Crasena )viddho viniḥsṛtaḥ (śāntim Cśāntam )avāptukāmaḥ
neccheyam āptuṃ tridive 'pi rājyaṃ nirāmayaṃ kiṃ (bata Cvata )mānuṣeṣu //

trivargasevāṃ nṛpa yat tu kṛtsnataḥ paro manuṣyārtha iti tvam āttha mām
anartha ity (eva mamātra darśanaṃ Cāttha mamārthadarśanaṃ kṣayī trivargo hi na cāpi tarpakaḥ //

pade tu yasmin na jarā na (bhīr na ruṅ Cbhīrutā na janma naivoparamo na (cādhayaḥ Cvādhayaḥ )
tam eva manye puruṣārtham uttamaṃ na vidyate yatra punaḥ punaḥ kriyā //

yad apy avocaḥ paripālyatāṃ jarā navaṃ vayo gacchati vikriyām iti
aniścayo 'yaṃ capalaṃ hi dṛśyate jarāpy adhīrā dhṛtimac ca yauvanam //

svakarmadakṣaś ca (yadāntako Cyadā tu ko )jagad vayaḥsu (sarveṣv avaśaṃ vikarṣati Csarveṣu ca saṃvikarṣati )
vināśakāle katham avyavasthite jarā pratīkṣyā viduṣā śamepsunā //

jarāyudho vyādhivikīrṇasāyako yadāntako vyādha (ivāśivaḥ Civāśritaḥ )sthitaḥ
prajāmṛgān bhāgyavanāśritāṃs tudan vayaḥprakarṣaṃ prati ko manorathaḥ //

(ato Csuto )yuvā vā sthaviro 'thavā śiśus tathā tvarāvān iha kartum arhati
yathā bhaved dharmavataḥ (kṛtātmanaḥ Ckṛpātmanaḥ pravṛttir iṣṭā vinivṛttir eva vā //

yad āttha (cāpīṣṭaCvā dīpta)phalāṃ kulocitāṃ kuruṣva dharmāya makhakriyām iti
namo makhebhyo na hi kāmaye sukhaṃ parasya duḥkha(kriyayā yad iṣyate Ckriyayāpadiśyate ) //

paraṃ hi hantuṃ vivaśaṃ phalepsayā na yuktarūpaṃ karuṇātmanaḥ sataḥ
kratoḥ phalaṃ yady api śāśvataṃ bhavet tathāpi kṛtvā kim (u yat kṣayātmakam Cupakṣayātmakam ) //

bhavec ca dharmo yadi nāparo vidhir vratena śīlena manaḥśamena vā
tathāpi naivārhati sevituṃ kratuṃ viśasya yasmin param ucyate phalam //

ihāpi tāvat puruṣasya tiṣṭhataḥ pravartate yat parahiṃsayā sukham
tad apy aniṣṭaṃ saghṛṇasya dhīmato bhavāntare kiṃ (bata Cvata )yan na dṛśyate //

na ca pratāryo 'smi phalapravṛttaye bhaveṣu rājan ramate na me manaḥ
latā ivāmbhodharavṛṣṭitāḍitāḥ pravṛttayaḥ sarvagatā hi cañcalāḥ //

ihāgataś cāham ito didṛkṣayā muner arāḍasya vimokṣavādinaḥ
prayāmi cādyaiva nṛpāstu te śivaṃ vacaḥ (kṣamethā mama tattvaCkṣamethāḥ śamatattva)niṣṭhuram //

(avendravad Cathendravad )divy ava śaśvad arkavad guṇair ava śreya ihāva gām ava
avāyur āryair ava satsutān ava śriyaś ca rājann ava dharmam ātmanaḥ //

himāriketūdbhava(saṃbhavāntare Csaṃplavāntare yathā dvijo yāti vimokṣayaṃs tanum
himāri(śatrukṣayaCśatruṃ kṣaya)śatru(ghātane Cghātinas tathāntare yāhi (vimokṣayan Cvimocayan )manaḥ //

nṛpo 'bravīt sāñjalir āgataspṛho yatheṣṭam (āpnotu Cāpnoti )bhavān avighnataḥ
avāpya kāle kṛtakṛtyatām imāṃ mamāpi kāryo bhavatā tv anugrahaḥ //

sthiraṃ pratijñāya tatheti pārthive tataḥ sa vaiśvaṃtaram āśramaṃ yayau
parivrajantaṃ (tam udīkṣya Csamudīkṣya )vismito nṛpo 'pi (vavrāja puriṃ girivrajam Cca prāpur imaṃ giriṃ vrajan ) //