Buddhacarita · અધ્યાય 12

તતઃ શમવિહારસ્ય મુનેર્ ઇક્ષ્વાકુચન્દ્રમાઃ
અરાડસ્યાશ્રમં ભેજે વપુષા પૂરયન્ન્ ઇવ ॥

સ કાલામસગોત્રેણ તેનાલોક્યૈવ દૂરતઃ
ઉચ્ચૈઃ સ્વાગતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તઃ સમીપમ્ ઉપજગ્મિવાન્ ॥

તાવ્ ઉભૌ ન્યાયતઃ પૃષ્ટ્વા ધાતુસામ્યં પરસ્પરમ્
દારવ્યોર્ મેધ્યયોર્ વૃષ્યોઃ શુચૌ દેશે (નિષેદતુઃ ચ્નિષીદતુઃ ) ॥

તમ્ આસીનં નૃપસુતં સો ઽબ્રવીન્ મુનિસત્તમઃ
બહુમાનવિશાલાભ્યાં દર્શનાભ્યાં પિબન્ન્ ઇવ ॥

વિદિતં મે યથા સૌમ્ય નિષ્ક્રાન્તો ભવનાદ્ અસિ
છિત્ત્વા સ્નેહમયં પાશં પાશં દૃપ્ત ઇવ દ્વિપઃ ॥

સર્વથા ધૃતિમચ્ ચૈવ પ્રાજ્ઞં ચૈવ મનસ્ તવ
યસ્ ત્વં પ્રાપ્તઃ શ્રિયં ત્યક્ત્વા લતાં વિષફલામ્ ઇવ ॥

નાશ્ચર્યં જીર્ણવયસો યજ્ જગ્મુઃ પાર્થિવા વનમ્
અપત્યેભ્યઃ શ્રિયં દત્ત્વા ભુક્તોચ્છિષ્ટામ્ ઇવ સ્રજમ્ ॥

ઇદં મે મતમ્ આશ્ચર્યં નવે વયસિ યદ્ ભવાન્
અભુક્ત્વૈવ શ્રિયં પ્રાપ્તઃ સ્થિતો વિષયગોચરે ॥

તદ્ વિજ્ઞાતુમ્ ઇમં ધર્મં પરમં ભાજનં ભવાન્
જ્ઞાન(પ્લવમ્ ચ્પૂર્વમ્ )અધિષ્ઠાય શીઘ્રં દુઃખાર્ણવં તર ॥

શિષ્યે યદ્ય્ અપિ વિજ્ઞાતે શાસ્ત્રં કાલેન (વર્ણ્યતે ચ્વર્તતે )
ગામ્ભીર્યાદ્ વ્યવસાયાચ્ ચ (ન પરીક્ષ્યો ચ્સુપરીક્ષ્યો )ભવાન્ મમ ॥

ઇતિ વાક્યમ્ અરાડસ્ય વિજ્ઞાય સ (નરર્1ષભઃ ચ્નરાધિપઃ )
બભૂવ પરમપ્રીતઃ પ્રોવાચોત્તરમ્ એવ ચ ॥

વિરક્તસ્યાપિ યદ્ ઇદં સૌમુખ્યં ભવતઃ પરમ્
અકૃતાર્થો ઽપ્ય્ અનેનાસ્મિ કૃતાર્થ ઇવ સંપ્રતિ ॥

દિદૃક્ષુર્ ઇવ હિ જ્યોતિર્ યિયાસુર્ ઇવ દૈશિકમ્
ત્વદ્(દર્શનમ્ ચ્દર્શનાદ્ )અહં મન્યે તિતીર્ષુર્ ઇવ ચ પ્લવમ્ ॥

તસ્માદ્ અર્હસિ તદ્ વક્તું વક્તવ્યં યદિ મન્યસે
જરામરણરોગેભ્યો યથાયં પરિમુચ્યતે ॥

ઇત્ય્ અરાડઃ કુમારસ્ય માહાત્મ્યાદ્ એવ ચોદિતઃ
સંક્ષિપ્તં કથયાં ચક્રે સ્વસ્ય શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયમ્ ॥

શ્રૂયતામ્ અયમ્ અસ્માકં સિદ્ધાન્તઃ શૃણ્વતાં વર
યથા ભવતિ સંસારો યથા (ચૈવ નિવર્તતે ચ્વૈ પરિવર્તતે ) ॥

પ્રકૃતિશ્ ચ વિકારશ્ ચ જન્મ મૃત્યુર્ જરૈવ ચ
તત્ તાવત્ સત્ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં સ્થિરસત્ત્વ પરેહિ (તત્ ચ્નઃ ) ॥

તત્ર તુ (પ્રકૃતિં ચ્પ્રકૃતિર્ )નામ વિદ્ધિ પ્રકૃતિકોવિદ
પઞ્ચ ભૂતાન્ય્ અહંકારં બુદ્ધિમ્ અવ્યક્તમ્ એવ ચ ॥

વિકાર ઇતિ (બુધ્યસ્વ ચ્બુદ્ધિં તુ વિષયાન્ ઇન્દ્રિયાણિ ચ
પાણિપાદં ચ વાદં ચ પાયૂપસ્થં તથા મનઃ ॥

અસ્ય ક્ષેત્રસ્ય વિજ્ઞાનાત્ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ સંજ્ઞિ ચ
ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ ચાત્માનં કથયન્ત્ય્ આત્મચિન્તકાઃ ॥

સશિષ્યઃ કપિલશ્ ચેહ (પ્રતિબુદ્ધિર્ ચ્પ્રતિબુદ્ધ )ઇતિ સ્મૃતિઃ
સ(પુત્રો ઽપ્રતિબુદ્ધસ્ તુ ચ્પુત્રઃ પ્રતિબુદ્ધશ્ ચ પ્રજાપતિર્ ઇહોચ્યતે ॥

જાયતે જીર્યતે ચૈવ (બાધ્યતે ચ્બુધ્યતે )મ્રિયતે ચ યત્
તદ્ વ્યક્તમ્ ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ અવ્યક્તં તુ વિપર્યયાત્ ॥

અજ્ઞાનં કર્મ તૃષ્ણા ચ જ્ઞેયાઃ સંસારહેતવઃ
સ્થિતો ઽસ્મિંસ્ ત્રિતયે (જન્તુસ્ ચ્યસ્ તુ તત્ સત્ત્વં (નાતિવર્તતે ચ્નાભિવર્તતે ) ॥

વિપ્રત્યયાદ્ અહંકારાત્ સંદેહાદ્ અભિસંપ્લવાત્
અવિશેષાનુપાયાભ્યાં સઙ્ગાદ્ અભ્યવપાતતઃ ॥

તત્ર વિપ્રત્યયો નામ વિપરીતં પ્રવર્તતે
અન્યથા કુરુતે કાર્યં મન્તવ્યં મન્યતે ઽન્યથા ॥

બ્રવીમ્ય્ અહમ્ અહં વેદ્મિ ગચ્છામ્ય્ અહમ્ અહં સ્થિતઃ
ઇતીહૈવમ્ અહંકારસ્ ત્વ્ અનહંકાર વર્તતે ॥

યસ્ તુ (ભાવાન્ અસંદિગ્ધાન્ ચ્ભાવેન સંદિગ્ધાન્ એકીભાવેન પશ્યતિ
મૃત્પિણ્ડવદ્ અસંદેહ સંદેહઃ સ ઇહોચ્યતે ॥

ય એવાહં સ એવેદં મનો બુદ્ધિશ્ ચ કર્મ ચ
યશ્ (ચૈવૈષ ચ્ચૈવં સ )ગણઃ સો ઽહમ્ ઇતિ યઃ સો ઽભિસંપ્લવઃ ॥

અવિશેષં વિશેષજ્ઞ પ્રતિબુદ્ધાપ્રબુદ્ધયોઃ
પ્રકૃતીનાં ચ યો વેદ સો ઽવિશેષ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

નમસ્કારવષટ્કારૌ પ્રોક્ષણાભ્યુક્ષણાદયઃ
અનુપાય ઇતિ પ્રાજ્ઞૈર્ ઉપાયજ્ઞ પ્રવેદિતઃ ॥

સજ્જતે યેન દુર્મેધા મનો(વાગ્બુદ્ધિકર્મભિઃ ચ્વાક્કર્મબુદ્ધિભિઃ )
વિષયેષ્વ્ અનભિષ્વઙ્ગ સો ઽભિષ્વઙ્ગ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

મમેદમ્ અહમ્ અસ્યેતિ યદ્ દુઃખમ્ અભિમન્યતે
વિજ્ઞેયો ઽભ્યવપાતઃ સ સંસારે યેન પાત્યતે ॥

ઇત્ય્ અ(વિદ્યાં ચ્વિદ્યા )હિ (વિદ્વાન્ સ ચ્વિદ્વાંસઃ [??] પઞ્ચ(પર્વાં ચ્પર્વા )સમીહતે
તમો મોહં મહામોહં તામિસ્રદ્વયમ્ એવ ચ ॥

તત્રાલસ્યં તમો વિદ્ધિ મોહં મૃત્યું ચ જન્મ ચ
મહામોહસ્ ત્વ્ અસંમોહ કામ ઇત્ય્ (એવ ગમ્યતામ્ ચવગમ્યતામ્ ) ॥

યસ્માદ્ અત્ર ચ ભૂતાનિ પ્રમુહ્યન્તિ મહાન્ત્ય્ અપિ
તસ્માદ્ એષ મહાબાહો મહામોહ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

તામિસ્રમ્ ઇતિ ચાક્રોધ ક્રોધમ્ એવાધિકુર્વતે
વિષાદં ચાન્ધતામિસ્રમ્ અવિષાદ પ્રચક્ષતે ॥

અનયાવિદ્યયા બાલઃ સંયુક્તઃ પઞ્ચપર્વયા
સંસારે દુઃખભૂયિષ્ઠે જન્મસ્વ્ અભિનિષિચ્યતે ॥

દ્રષ્ટા શ્રોતા ચ મન્તા ચ (કાર્યકરણમ્ ચ્કાર્યં કરણમ્ )એવ ચ
અહમ્ ઇત્ય્ એવમ્ આગમ્ય સંસારે પરિવર્તતે ॥

(ઇહૈભિર્ ચિત્ય્ એભિર્ )હેતુભિર્ ધીમન્ (જન્મચ્તમઃ)સ્રોતઃ પ્રવર્તતે
હેત્વ(ભાવાત્ ચ્ભાવે )ફલાભાવ ઇતિ વિજ્ઞાતુમ્ અર્હસિ ॥

તત્ર (સમ્યઙ્ચ્સમ્યગ્)મતિર્ વિદ્યાન્ મોક્ષકામ ચતુષ્ટયમ્
પ્રતિબુદ્ધાપ્રબુદ્ધૌ ચ વ્યક્તમ્ અવ્યક્તમ્ એવ ચ ॥

યથાવદ્ એતદ્ વિજ્ઞાય ક્ષેત્રજ્ઞો હિ ચતુષ્ટયમ્
(આજવંજવતાં ચાર્જવં જવતાં )હિત્વા પ્રાપ્નોતિ પદમ્ અક્ષરમ્ ॥

ઇત્યર્થં બ્રાહ્મણા લોકે પરમબ્રહ્મવાદિનઃ
બ્રહ્મચર્યં ચરન્તીહ બ્રાહ્મણાન્ વાસયન્તિ ચ ॥

ઇતિ વાક્યમ્ ઇદં શ્રુત્વા મુનેસ્ તસ્ય નૃપાત્મજઃ
અભ્યુપાયં ચ પપ્રચ્છ પદમ્ એવ ચ નૈષ્ઠિકમ્ ॥

બ્રહ્મચર્યમ્ ઇદં ચર્યં યથા યાવચ્ ચ યત્ર ચ
ધર્મસ્યાસ્ય ચ પર્યન્તં ભવાન્ વ્યાખ્યાતુમ્ અર્હતિ ॥

ઇત્ય્ અરાડો યથાશાસ્ત્રં વિસ્પષ્ટાર્થં સમાસતઃ
તમ્ એવાન્યેન કલ્પેન ધર્મમ્ અસ્મૈ વ્યભાષત ॥

અયમ્ આદૌ ગૃહાન્ મુક્ત્વા ભૈક્ષાકં લિઙ્ગમ્ આશ્રિતઃ
સમુદાચારવિસ્તીર્ણં શીલમ્ આદાય વર્તતે ॥

સંતોષં પરમ્ આસ્થાય યેન તેન યતસ્ તતઃ
વિવિક્તં સેવતે વાસં નિર્દ્વંદ્વઃ શાસ્ત્રવિત્કૃતી ॥

તતો રાગાદ્ ભયં દૃષ્ટ્વા વૈરાગ્યાચ્ ચ પરં શિવમ્
નિગૃહ્ણન્ન્ ઇન્દ્રિયગ્રામં યતતે મનસઃ (શમે ચ્શ્રમે ) ॥

અથો વિવિક્તં કામેભ્યો વ્યાપાદાદિભ્ય એવ ચ
વિવેકજમ્ અવાપ્નોતિ પૂર્વધ્યાનં વિતર્કવત્ ॥

તચ્ ચ (ધ્યાનસુખં ચ્ધ્યાનં સુખં )પ્રાપ્ય તત્ તદ્ એવ વિતર્કયન્
અપૂર્વસુખલાભેન હ્રિયતે બાલિશો જનઃ ॥

શમેનૈવંવિધેનાયં કામદ્વેષવિગર્હિણા
બ્રહ્મલોકમ્ અવાપ્નોતિ પરિતોષેણ વઞ્ચિતઃ ॥

જ્ઞાત્વા વિદ્વાન્ વિતર્કાંસ્ તુ મનઃસંક્ષોભકારકાન્
તદ્વિયુક્તમ્ અવાપ્નોતિ ધ્યાનં પ્રીતિસુખાન્વિતમ્ ॥

હ્રિયમાણસ્ તયા પ્રીત્યા યો વિશેષં ન પશ્યતિ
સ્થાનં ભાસ્વરમ્ આપ્નોતિ દેવેષ્વ્ (આભાસ્વરેષુ સઃ ચાભાસુરેષ્વ્ અપિ ) ॥

યસ્ તુ પ્રીતિસુખાત્ તસ્માદ્ વિવેચયતિ માનસમ્
તૃતીયં લભતે ધ્યાનં સુખં પ્રીતિવિવર્જિતમ્ [એદ્. ચ્ રેઅદ્સ્ 12.57 અfતેર્ 12.54.] ॥

યસ્ તુ તસ્મિન્ સુખે મગ્નો ન વિશેષાય યત્નવાન્
શુભકૃત્સ્નૈઃ સ સામાન્યં સુખં પ્રાપ્નોતિ દૈવતૈઃ ॥

તાદૃશં સુખમ્ આસાદ્ય યો ન (રજ્યત્ય્ ઉપેક્ષકઃ ચ્રજ્યન્ન્ ઉપેક્ષતે )
ચતુર્થં ધ્યાનમ્ આપ્નોતિ સુખદુઃખવિવર્જિતમ્ ॥

તત્ર કેચિદ્ વ્યવસ્યન્તિ મોક્ષ ઇત્ય્ (અભિમાનિનઃ ચપિ માનિનઃ )
સુખદુઃખપરિત્યાગાદ્ અવ્યાપારાચ્ ચ ચેતસઃ ॥

અસ્ય ધ્યાનસ્ય તુ ફલં સમં દેવૈર્ બૃહત્ફલૈઃ
કથયન્તિ (બૃહત્કાલં $ બૃહત્ચ્વૃહત્ફલં વૃહત્)પ્રજ્ઞાપરીક્ષકાઃ ॥

સમાધેર્ વ્યુત્થિતસ્ તસ્માદ્ દૃષ્ટ્વા દોષાંશ્ છરીરિણામ્
જ્ઞાનમ્ આરોહતિ પ્રાજ્ઞઃ શરીરવિનિવૃત્તયે ॥

તતસ્ તદ્ ધ્યાનમ્ ઉત્સૃજ્ય વિશેષે કૃતનિશ્ચયઃ
કામેભ્ય ઇવ (સ પ્રાજ્ઞો ચ્સત્પ્રાજ્ઞો રૂપાદ્ અપિ વિરજ્યતે ॥

શરીરે ખાનિ યાન્ય્ અસ્મિન્ તાન્ય્ આદૌ પરિકલ્પયન્
ઘનેષ્વ્ અપિ તતો દ્રવ્યેષ્વ્ આકાશમ્ અધિમુચ્યતે ॥

આકાશ(ગતમ્ ચ્સમમ્ )આત્માનં સંક્ષિપ્ય ત્વ્ અપરો બુધઃ
(તદ્ એવાન્ચ્તદૈવાન્)અન્તતઃ પશ્યન્ વિશેષમ્ અધિગચ્છતિ ॥

અધ્યાત્મ(કુશલસ્ ત્વ્ ચ્કુશલેષ્વ્ )અન્યો નિવર્ત્યાત્માનમ્ આત્મના
કિંચિન્ નાસ્તીતિ સંપશ્યન્ન્ આકિંચન્ય ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

તતો મુઞ્જાદ્ ઇષીકેવ શકુનિઃ પઞ્જરાદ્ ઇવ
ક્ષેત્રજ્ઞો નિઃસૃતો દેહાન્ મુક્ત ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

એતત્ તત્ પરમં બ્રહ્મ નિર્લિઙ્ગં ધ્રુવમ્ અક્ષરમ્
યન્ મોક્ષ ઇતિ તત્ત્વજ્ઞાઃ કથયન્તિ મનીષિણઃ ॥

ઇત્ય્ ઉપાયશ્ ચ મોક્ષશ્ ચ મયા સંદર્શિતસ્ તવ
યદિ જ્ઞાતં યદિ (રુચિર્ ચ્રુચિ યથાવત્ પ્રતિપદ્યતામ્ ॥

જૈગીષવ્યો ઽથ જનકો વૃદ્ધશ્ ચૈવ પરાશરઃ
ઇમં પન્થાનમ્ આસાદ્ય મુક્તા હ્ય્ અન્યે ચ મોક્ષિણઃ ॥

ઇતિ તસ્ય સ તદ્ વાક્યં ગૃહીત્વા (તુ ચ્ન )વિચાર્ય ચ
પૂર્વહેતુબલપ્રાપ્તઃ પ્રત્યુત્તરમ્ ઉવાચ (હ ચ્સઃ ) ॥

શ્રુતં જ્ઞાનમ્ ઇદં સૂક્ષ્મં પરતઃ પરતઃ શિવમ્
(ક્ષેત્રજ્ઞસ્યાચ્ક્ષેત્રેષ્વ્ અસ્યા)પરિત્યાગાદ્ અવૈમ્ય્ એતદ્ અનૈષ્ઠિકમ્ ॥

વિકારપ્રકૃતિભ્યો હિ ક્ષેત્રજ્ઞં મુક્તમ્ અપ્ય્ અહમ્
મન્યે પ્રસવધર્માણં (બીજચ્વીજ)ધર્માણમ્ એવ ચ ॥

વિશુદ્ધો યદ્ય્ અપિ હ્ય્ આત્મા નિર્મુક્ત ઇતિ કલ્પ્યતે
((ચ્ભૂયઃ પ્રત્યયસદ્ભાવાદ્ અમુક્તઃ સ ભવિષ્યતિ ચ્)) ॥

((ચૃતુભૂમ્યમ્બુવિરહાદ્ યથા બીજં ન રોહતિચ્))
((ચ્રોહતિ પ્રત્યયૈસ્ તૈસ્ તૈસ્ તદ્વત્ સો ઽપિ મતો મમ ચ્)) ॥

((ચ્યત્ કર્માજ્ઞાનતૃષ્ણાનાં ત્યાગાન્ મોક્ષશ્ ચ કલ્પ્યતેચ્))
અત્યન્તસ્ તત્પરિત્યાગઃ સત્ય્ આત્મનિ ન વિદ્યતે ॥

હિત્વા હિત્વા ત્રયમ્ ઇદં વિશેષસ્ તૂપલભ્યતે
આત્મનસ્ તુ સ્થિતિર્ યત્ર તત્ર સૂક્ષ્મમ્ ઇદં ત્રયમ્ ॥

સૂક્ષ્મત્વાચ્ ચૈવ દોષાણામ્ અવ્યાપારાચ્ ચ ચેતસઃ
દીર્ઘત્વાદ્ આયુષશ્ ચૈવ મોક્ષસ્ તુ પરિકલ્પ્યતે ॥

અહંકારપરિત્યાગો યશ્ ચૈષ પરિકલ્પ્યતે
સત્ય્ આત્મનિ પરિત્યાગો નાહંકારસ્ય વિદ્યતે ॥

સંખ્યાદિભિર્ અમુક્તશ્ ચ નિર્ગુણો ન ભવત્ય્ અયમ્
તસ્માદ્ અસતિ નૈર્ગુણ્યે નાસ્ય મોક્ષો ઽભિધીયતે ॥

ગુણિનો હિ ગુણાનાં ચ વ્યતિરેકો ન વિદ્યતે
રૂપોષ્ણાભ્યાં વિરહિતો ન હ્ય્ અગ્નિર્ ઉપલભ્યતે ॥

પ્રાગ્ દેહાન્ ન ભવેદ્ દેહી પ્રાગ્ ગુણેભ્યસ્ તથા ગુણી
(તસ્માદ્ ચ્કસ્માદ્ )આદૌ વિમુક્તઃ (સન્ ચ્સઞ્ શરીરી બધ્યતે પુનઃ ॥

ક્ષેત્રજ્ઞો વિશરીરશ્ ચ જ્ઞો વા સ્યાદ્ અજ્ઞ એવ વા
યદિ જ્ઞો જ્ઞેયમ્ અસ્યાસ્તિ જ્ઞેયે સતિ ન મુચ્યતે ॥

અથાજ્ઞ ઇતિ સિદ્ધો વઃ કલ્પિતેન કિમ્ આત્મના
વિનાપિ હ્ય્ આત્મનાજ્ઞાનં પ્રસિદ્ધં કાષ્ઠકુડ્યવત્ ॥

પરતઃ પરતસ્ ત્યાગો યસ્માત્ તુ ગુણવાન્ સ્મૃતઃ
તસ્માત્ સર્વપરિત્યાગાન્ મન્યે કૃત્સ્નાં કૃતાર્થતામ્ ॥

ઇતિ ધર્મમ્ અરાડસ્ય વિદિત્વા ન તુતોષ સઃ
અકૃત્સ્નમ્ ઇતિ વિજ્ઞાય તતઃ પ્રતિજગામ હ ॥

વિશેષમ્ અથ શુશ્રૂષુર્ ઉદ્રકસ્યાશ્રમં યયૌ
આત્મગ્રાહાચ્ ચ તસ્યાપિ જગૃહે ન સ દર્શનમ્ ॥

સંજ્ઞાસંજ્ઞિત્વયોર્ દોષં જ્ઞાત્વા હિ મુનિર્ ઉદ્રકઃ
આકિંચિન્યાત્ પરં લેભે (અસંજ્ઞાસંજ્ઞાત્મિકાં ચ્સંજ્ઞાસંજ્ઞાત્મિકાં )ગતિમ્ ॥

યસ્માચ્ ચાલમ્બને સૂક્ષ્મે સંજ્ઞાસંજ્ઞે તતઃ પરમ્
નાસંજ્ઞી નૈવ સંજ્ઞીતિ તસ્માત્ (તત્રગતચ્તત્ર ગત)સ્પૃહઃ ॥

યતશ્ ચ બુદ્ધિસ્ તત્રૈવ સ્થિતાન્યત્રાપ્રચારિણી
(સૂક્ષ્માપટ્વી ચ્સૂક્ષ્માપાદિ )તતસ્ તત્ર નાસંજ્ઞિત્વં ન સંજ્ઞિતા ॥

યસ્માચ્ ચ (તદ્ ચ્તમ્ )અપિ પ્રાપ્ય પુનર્ આવર્તતે જગત્
બોધિસત્ત્વઃ પરં પ્રેપ્સુસ્ તસ્માદ્ ઉદ્રકમ્ અત્યજત્ ॥

તતો હિત્વાશ્રમં તસ્ય શ્રેયોઅર્થી કૃતનિશ્ચયઃ
ભેજે ગયસ્ય રાજર્1ષેર્ નગરીસંજ્ઞમ્ આશ્રમમ્ ॥

અથ નૈરઞ્જનાતીરે શુચૌ શુચિપરાક્રમઃ
ચકાર વાસમ્ એકાન્ત (વિહારાભિરતિર્ ચ્(વિહારાભિવ્રતી )મુનિઃ ॥

((ચ્ xxx તત્પૂર્વં પઞ્ચેન્દ્રિયવશોદ્ધતાન્ચ્))
((ચ્તપઃ xx વ્રતિનો ભિક્ષૂન્ ... પઞ્ચ નિરૈક્ષત ચ્)) ॥

(તે ચોપતસ્થુર્ ચ્પઞ્ચોપતસ્થુર્ )દૃષ્ટ્વાત્ર ભિક્ષવસ્ તં મુમુક્ષવઃ
પુણ્યાર્જિતધનારોગ્યમ્ ઇન્દ્રિયાર્થા ઇવેશ્વરમ્ ॥

સંપૂજ્યમાનસ્ તૈઃ પ્રહ્વૈર્ (વિનયાદ્ અનુવર્તિભિઃ ચ્વિનયાનતમૂર્તિભિઃ )
તદ્વશસ્થાયિભિઃ શિષ્યૈર્ લોલૈર્ મન ઇવેન્દ્રિયૈઃ ॥

મૃત્યુજન્માન્તકરણે સ્યાદ્ ઉપાયો ઽયમ્ ઇત્ય્ અથ
દુષ્કરાણિ સમારેભે તપાંસ્ય્ અનશનેન સઃ ॥

ઉપવાસવિધીન્ નૈકાન્ કુર્વન્ નરદુરાચરાન્
વર્ષાણિ ષટ્ (શમચ્કર્મ)પ્રેપ્સુર્ અકરોત્ કાર્શ્યમ્ આત્મનઃ ॥

અન્નકાલેષુ ચૈકૈકૈઃ (સ કોલચ્સકોલ)તિલતણ્ડુલૈઃ
અપારપારસંસાર પારં પ્રેપ્સુર્ અપારયત્ ॥

દેહાદ્ અપચયસ્ તેન તપસા તસ્ય યઃ કૃતઃ
સ એવોપચયો ભૂયસ્ તેજસાસ્ય કૃતો ઽભવત્ ॥

કૃશો ઽપ્ય્ અકૃશકીર્તિશ્રીર્ હ્લાદં ચક્રે ઽન્ય(ચક્ષુષામ્ ચ્ચક્ષુષમ્ )
કુમુદાનામ્ ઇવ શરચ્ છુક્લપક્ષાદિચન્દ્રમાઃ ॥

ત્વગસ્થિશેષો નિઃશેષૈર્ મેદઃપિશિતશોણિતૈઃ
ક્ષીણો ઽપ્ય્ અક્ષીણગામ્ભીર્યઃ સમુદ્ર ઇવ સ વ્યભાત્ ॥

અથ કષ્ટતપઃસ્પષ્ટ વ્યર્થક્લિષ્ટતનુર્ મુનિઃ
ભવભીરુર્ ઇમાં ચક્રે બુદ્ધિમ્ બુદ્ધત્વકાઙ્ક્ષયા ॥

નાયં ધર્મો વિરાગાય ન બોધાય ન મુક્તયે
જમ્બુમૂલે મયા પ્રાપ્તો યસ્ તદા સ વિધિર્ ધ્રુવઃ ॥

ન ચાસૌ દુર્બલેનાપ્તું શક્યમ્ ઇત્ય્ આગતાદરઃ
શરીરબલવૃદ્ધ્યર્થમ્ ઇદં ભૂયો ઽન્વચિન્તયત્ ॥

ક્ષુત્પિપાસાશ્રમક્લાન્તઃ શ્રમાદ્ અસ્વસ્થમાનસઃ
પ્રાપ્નુયાન્ મનસાવાપ્યં ફલં કથમ્ અનિર્વૃતઃ ॥

નિર્વૃતિઃ પ્રાપ્યતે સમ્યક્ સતતેન્દ્રિયતર્પણાત્
સંતર્પિતેન્દ્રિયતયા મનઃસ્વાસ્થ્યમ્ અવાપ્યતે ॥

સ્વસ્થપ્રસન્નમનસઃ સમાધિર્ ઉપપદ્યતે
સમાધિયુક્તચિત્તસ્ય ધ્યાનયોગઃ પ્રવર્તતે ॥

ધ્યાનપ્રવર્તનાદ્ ધર્માઃ પ્રાપ્યન્તે યૈર્ અવાપ્યતે
દુર્લભં શાન્તમ્ અજરં પરં તદ્ અમૃતં પદમ્ ॥

તસ્માદ્ આહારમૂલો ઽયમ્ ઉપાય ઇતિનિશ્ચયઃ
(આહારચસૂરિ)કરણે ધીરઃ કૃત્વામિતમતિર્ મતિમ્ ॥

સ્નાતો નૈરઞ્જનાતીરાદ્ ઉત્તતાર શનૈઃ કૃશઃ
ભક્ત્યાવનતશાખાગ્રૈર્ દત્તહસ્તસ્ તટદ્રુમૈઃ ॥

અથ ગોપાધિપસુતા દૈવતૈર્ અભિચોદિતા
ઉદ્ભૂતહૃદયાનન્દા તત્ર નન્દબલાગમત્ ॥

સિતશઙ્ખોજ્જ્વલભુજા નીલકમ્બલવાસિની
સફેનમાલાનીલામ્બુર્ યમુનેવ સરિદ્વરા ॥

સા (શ્રાદ્ધાવર્ધિતચ્શ્રદ્ધાવર્ધિત)પ્રીતિર્ વિકસલ્લોચનોત્પલા
શિરસા પ્રણિપત્યૈનં ગ્રાહયામ્ આસ પાયસમ્ ॥

કૃત્વા તદુપભોગેન પ્રાપ્તજન્મફલાં સ તામ્
બોધિપ્રાપ્તૌ સમર્થો ઽભૂત્ સંતર્પિતષડિન્દ્રિયઃ ॥

પર્યાપ્તાપ્યાન(મૂર્તિશ્ ચ્મૂર્તશ્ )ચ (સાર્થં સ્વચ્સાર્ધં સુ)યશસા મુનિઃ
કાન્તિ(ધૈર્યે બભારૈકઃ $ શશાઙ્કાર્ણવયોર્ દ્વયોઃ ચ્ધૈર્યૈકભારૈકઃ શશાઙ્કાર્ણવવલ્ બભૌ ) ॥

આવૃત્ત ઇતિ વિજ્ઞાય તં જહુઃ (પઞ્ચ ભિક્ષવઃ ચ્પઞ્ચભિક્ષવઃ )
મનીષિણમ્ ઇવાત્માનં નિર્મુક્તં (પઞ્ચ ધાતવઃ ચ્પઞ્ચધાતવઃ ) ॥

વ્યવસાયદ્વિતીયો ઽથ શાદ્વલાસ્ તીર્ણભૂતલમ્
સો ઽશ્વત્થમૂલં પ્રયયૌ બોધાય કૃતનિશ્ચયઃ ॥

તતસ્ તદાનીં ગજરાજવિક્રમઃ પદસ્વનેનાનુપમેન બોધિતઃ
મહામુનેર્ આગતબોધિનિશ્ચયો જગાદ કાલો ભુજગોત્તમઃ સ્તુતિમ્ ॥

યથા મુને ત્વચ્ચરણાવપીડિતા મુહુર્ મુહુર્ નિષ્ટનતીવ મેદિની
યથા ચ તે રાજતિ સૂર્યવત્ પ્રભા ધ્રુવં ત્વમ્ ઇષ્ટં ફલમ્ અદ્ય ભોક્ષ્યસે ॥

યથા ભ્રમન્ત્યો દિવિ (ચાષચ્વાય)પઙ્ક્તયઃ પ્રદક્ષિણં ત્વાં કમલાક્ષ કુર્વતે
યથા ચ સૌમ્યા દિવિ વાન્તિ વાયવસ્ ત્વમ્ અદ્ય બુદ્ધો નિયતં ભવિષ્યસિ ॥

તતો ભુજંગપ્રવરેણ સંસ્તુતસ્ તૃણાન્ય્ ઉપાદાય શુચીનિ લાવકાત્
કૃતપ્રતિજ્ઞો નિષસાદ બોધયે મહાતરોર્ મૂલમ્ ઉપાશ્રિતઃ શુચેઃ ॥

તતઃ સ પર્યઙ્કમ્ અકમ્પ્યમ્ ઉત્તમં બબન્ધ સુપ્તોરગભોગપિણ્ડિતમ્
ભિનદ્મિ તાવદ્ ભુવિ નૈતદ્ આસનં ન યામિ યાવત્ કૃતકૃત્યતામ્ ઇતિ ॥

તતો યયુર્ મુદમ્ અતુલાં દિવૌકસો (વવાશિરે ચ્વવાસિરે )ન મૃગ(ગણાઃ ચ્ગણા [wરોન્ગ્ સન્ધિ ઇન્ એદ્. એઝ્.])ન પક્ષિણઃ
ન સસ્વનુર્ વનતરવો ઽનિલાહતાઃ કૃતાસને ભગવતિ (નિશ્ચિતાત્મનિ ચ્નિશ્ચલાત્મનિ ) ॥