Buddhacarita · Chapter 13

tasmin vimokṣāya kṛtapratijñe rājar1ṣivaṃśaprabhave mahar2ṣau
tatropaviṣṭe prajaharṣa lokas tatrāsa saddharmaripus tu māraḥ //

yaṃ kāmadevaṃ pravadanti loke citrāyudhaṃ puṣpaśaraṃ tathaiva
kāmapracārādhipatiṃ tam eva mokṣadviṣaṃ māram udāharanti //

tasyātmajā vibhramaharṣadarpās tisro (aratiCrati)prītitṛṣaś ca kanyāḥ
papracchur enaṃ manaso vikāraṃ sa tāṃś ca tāś caiva vaco (abhyuvāca Cbabhāṣe ) //

asau munir niścayavarma bibhrat sattvāyudhaṃ buddhiśaraṃ vikṛṣya
jigīṣur āste viṣayān madīyān tasmād ayaṃ me manaso viṣādaḥ //

yadi hy asau mām abhibhūya yāti lokāya cākhyāty apavargamārgam
śūnyas tato 'yaṃ viṣayo mamādya vṛttāc cyutasyeva videhabhartuḥ //

tad yāvad evaiṣa na labdhacakṣur madgocare tiṣṭhati yāvad eva
yāsyāmi tāvad vratam asya bhettuṃ setuṃ nadīvega (ivātivṛddhaḥ Civābhivṛddhaḥ ) //

tato dhanuḥ puṣpamayaṃ gṛhītvā (śarān jaganmohaCśarāṃs tathā moha)karāṃś ca pañca
so 'śvatthamūlaṃ sasuto 'bhyagacchad asvāsthyakārī manasaḥ prajānām //

atha praśāntaṃ munim āsanasthaṃ pāraṃ titīrṣuṃ bhavasāgarasya
viṣajya savyaṃ karam āyudhāgre (krīḍan Ckrīḍañ )śareṇedam uvāca māraḥ //

uttiṣṭha bhoḥ kṣatriya mṛtyubhīta (cara svadharmaṃ Cvarasva dharmaṃ )tyaja mokṣadharmam
(bāṇaiś Cvāṇaiś )ca (yajñaiś ca C xxx )vinīya (lokaṃ Clokān (lokāt padaṃ Clokān parān )prāpnuhi vāsavasya //

panthā hi niryātum ayaṃ yaśasyo yo vāhitaḥ pūrvatamair narendraiḥ
jātasya rājar1ṣikule viśāle bhaikṣākam aślāghyam idaṃ prapattum //

athādya nottiṣṭhasi (niścitātman Cniścitātmā bhava sthiro mā vimucaḥ pratijñām
mayodyato hy eṣa śaraḥ sa eva yaḥ (śūrpake Csūryake )mīnaripau vimuktaḥ //

(spṛṣṭaḥ Cpṛṣṭaḥ )sa cānena kathaṃcid aiḍaḥ somasya naptāpy abhavad vicittaḥ
sa cābhavac (chaṃtanur Cchāṃtanur )asvatantraḥ kṣīṇe yuge kiṃ (bata Cvata )durbalo 'nyaḥ //

tat kṣipram uttiṣṭha labhasva saṃjñāṃ (bāṇo Cvāṇo )hy ayaṃ tiṣṭhati lelihānaḥ
priyāvidheyeṣu ratipriyeṣu yaṃ cakravākeṣv (iva Capi )notsṛjāmi //

ity evam ukto 'pi yadā nirāstho naivāsanaṃ śākyamunir bibheda
śaraṃ tato 'smai visasarja māraḥ kanyāś ca kṛtvā purataḥ sutāṃś ca //

tasmiṃs tu (bāṇe Cvāṇe )api sa vipramukte cakāra nāsthāṃ na dhṛteś cacāla
dṛṣṭvā tathainaṃ viṣasāda māraś cintāparītaś ca śanair jagāda //

śailendraputrīṃ prati yena viddho devo 'pi śaṃbhuś calito babhūva
na cintayaty eṣa tam eva (bāṇaṃ Cvāṇaṃ kiṃ syād acitto na śaraḥ sa eṣaḥ //

tasmād ayaṃ nārhati puṣpa(bāṇaṃ Cvāṇaṃ na harṣaṇaṃ nāpi rater niyogam
arhaty ayaṃ bhūtagaṇair a(saumyaiḥ Cśeṣaiḥ saṃtrāsanātarjanatāḍanāni //

sasmāra māraś ca tataḥ svasainyaṃ (vighnaṃ śame Cvidhvaṃsanaṃ )śākyamuneś cikīrṣan
nānāśrayāś cānucarāḥ parīyuḥ (śalaCśara)drumaprāsagadāsihastāḥ //

varāhamīnāśvakharoṣṭravaktrā vyāghrar1kṣasiṃhadviradānanāś ca
ekekṣaṇā naikamukhās triśīrṣā lambodarāś caiva pṛṣodarāś ca //

(ajānusakthā Cajāsu saktā )ghaṭajānavaś ca daṃṣṭrāyudhāś caiva nakhāyudhāś ca
(karaṅkavaktrā Ckabandhuhastā )bahumūrtayaś ca bhagnārdhavaktrāś ca mahāmukhāś ca //

(bhasmāruṇā Ctāmrāruṇā )lohita(binduCvindu)citrāḥ khaṭvāṅgahastā haridhūmrakeśāḥ
lambasrajo vāraṇalambakarṇāś carmāmbarāś caiva nirambarāś ca //

śvetārdhavaktrā haritārdhakāyās tāmrāś ca dhūmrā harayo 'sitāś ca
(vyālottarāsaṅgaCvyāḍottarāsaṅga)bhujās tathaiva praghuṣṭaghaṇṭākulamekhalāś ca //

tālapramāṇāś ca gṛhītaśūlā daṃṣṭrākarālāś ca śiśupramāṇāḥ
urabhravaktrāś ca vihaṃ(gamākṣā Cgamāś ca mārjāravaktrāś ca manuṣyakāyāḥ //

prakīrṇakeśāḥ śikhino 'rdhamuṇḍā (raktāmbarā Crajjvambarā )vyākulaveṣṭanāś ca
prahṛṣṭavaktrā bhṛkuṭīmukhāś ca tejoharāś caiva manoharāś ca //

kecid vrajanto bhṛśam āvavalgur anyoanyam āpupluvire tathānye
cikrīḍur ākāśagatāś ca kecit kecic ca cerus tarumastakeṣu //

nanarta kaścid bhramayaṃs triśūlaṃ kaś(cid vipusphūrja Ccid dha pusphūrja )gadāṃ vikarṣan
harṣeṇa kaścid vṛṣavan (nanarda Cnanarta kaścit prajajvāla tanūruhebhyaḥ //

evaṃvidhā bhūtagaṇāḥ samantāt tad bodhimūlaṃ parivārya tasthuḥ
jighṛkṣavaś caiva jighāṃsavaś ca bhartur niyogaṃ paripālayantaḥ //

taṃ prekṣya mārasya ca pūrvarātre śākyar1ṣabhasyaiva ca yuddhakālam
na dyauś cakāśe pṛthivī cakampe prajajvaluś caiva diśaḥ saśabdāḥ //

(viṣvag Cviśvag )vavau vāyur udīrṇavegas tārā na rejur na babhau śaśāṅkaḥ
tamaś ca bhūyo (vitatāna rātriḥ Cvitatāra rātreḥ sarve ca saṃcukṣubhire samudrāḥ //

mahībhṛto dharmaparāś ca nāgā mahāmuner vighnam amṛṣyamāṇāḥ
māraṃ prati krodhavivṛttanetrā niḥśaśvasuś caiva jajṛmbhire ca //

śuddhādhivāsā vibudhar1ṣayas tu saddharmasiddhyartham (abhipravṛttāḥ Civa pravṛttāḥ )
māre 'nukampāṃ manasā pracakrur virāgabhāvāt tu na roṣam īyuḥ //

tad bodhimūlaṃ samavekṣya kīrṇaṃ hiṃsātmanā mārabalena tena
dharmātmabhir lokavimokṣakāmair babhūva hāhākṛtam (antarīkṣe Cantarīkṣam ) //

(upaplavaṃ Cupaplutaṃ )dharma(vidhes Cvidas )tu tasya dṛṣṭvā sthitaṃ mārabalaṃ mahar2ṣiḥ
na cukṣubhe nāpi yayau vikāraṃ madhye gavāṃ siṃha ivopaviṣṭaḥ //

māras tato bhūtacamūm udīrṇām ājñāpayām āsa bhayāya tasya
svaiḥ svaiḥ prabhāvair atha sāsya senā taddhairyabhedāya matiṃ cakāra //

kecic calan naikavilambijihvās (tīkṣṇāgraCtīkṣṇogra)daṃṣṭrā harimaṇḍalākṣāḥ
vidāritāsyāḥ sthiraśaṅkukarṇāḥ saṃtrāsayantaḥ kila nāma tasthuḥ //

tebhyaḥ sthitebhyaḥ sa tathāvidhebhyaḥ rūpeṇa bhāvena ca dāruṇebhyaḥ
na vivyathe nodvivije mahar2ṣiḥ (krīḍatsuCkrīḍan su)bālebhya ivoddhatebhyaḥ //

kaścit tato (roṣaCraudra)vivṛttadṛṣṭis tasmai gadām udyamayāṃ cakāra
tastambha bāhuḥ sagadas tato 'sya puraṃdarasyeva purā savajraḥ //

kecit samudyamya śilās tarūṃś ca viṣehire naiva munau vimoktum
petuḥ savṛkṣāḥ saśilās tathaiva vajrāvabhagnā iva vindhyapādāḥ //

kaiścit samutpatya nabho vimuktāḥ śilāś ca vṛkṣāś ca paraśvadhāś ca
tasthur nabhasy eva na cāvapetuḥ saṃdhyābhrapādā iva naikavarṇāḥ //

cikṣepa tasyopari dīptam anyaḥ kaḍaṅgaraṃ parvataśṛṅgamātram
yan muktamātraṃ gaganastham eva tasyānubhāvāc chatadhā (paphāla Cbabhūva ) //

kaścij jalann arka ivoditaḥ khād aṅgāravarṣaṃ mahad utsasarja
cūṛnāni cāmīkarakandarāṇāṃ kalpātyaye merur iva pradīptaḥ //

tad bodhimūle pravikīryamāṇam aṅgāravarṣaṃ tu savisphuliṅgam
maitrīvihārād ṛṣisattamasya babhūva raktotpala(pattraCpatra)varṣaḥ //

śarīracittavyasanātapais tair evaṃvidhais taiś ca nipātyamānaiḥ
naivāsanāc chaākyamuniś cacāla (svaniścayaṃ Csvaṃ niścayaṃ )bandhum ivopaguhya //

athāpare (nirjigilur Cnirjagalur )mukhebhyaḥ sarpān vijīrṇebhya iva drumebhyaḥ
te mantrabaddhā iva tatsamīpe na śaśvasur (notsasṛpur Cnalutsasṛjur )na celuḥ //

bhūtvāpare vāridharā (bṛhantaḥ Cvṛhantaḥ savidyutaḥ sāśanicaṇḍaghoṣāḥ
tasmin drume tatyajur aśmavarṣaṃ tat puṣ.pavarṣaṃ ruciraṃ babhūva //

cāpe 'tha (bāṇo Cvāṇo )nihito 'pareṇa jajvāla tatraiva na niṣpapāta
anīśvarasyātmani (dhūyamāno Cdhūryamāṇo durmarṣaṇasyeva narasya manyuḥ //

pañceṣavo 'nyena tu vipramuktās tasthur (nabhasy Cnayaty )eva munau na petuḥ
saṃsārabhīror viṣayapravṛttau pañcendriyāṇīva parīkṣakasya //

jighāṃsayānyaḥ prasasāra ruṣṭo gadāṃ gṛhītvābhimukho mahar2ṣeḥ
so 'prāpta(kāmo Ckālo )vivaśaḥ papāta doṣeṣv ivānarthakareṣu lokaḥ //

strī meghakālī tu kapālahastā kartuṃ mahar2ṣeḥ kila (cittamoham Cmohacittam )
babhrāma tatrāniyataṃ na tasthau calātmano buddhir ivāgameṣu //

kaścit pradīptaṃ praṇidhāya cakṣur netrāgnināśīviṣavad didhakṣuḥ
tatraiva (nāsīnam Cnāsīt taṃ )ṛṣiṃ dadarśa kāmātmakaḥ śreya ivopadiṣṭam //

gurvīṃ śilām udyamayaṃs tathānyaḥ śaśrāma moghaṃ vihataprayatnaḥ
niḥśreyasaṃ jñānasamādhigamyaṃ kāyaklamair dharmam ivāptukāmaḥ //

tarakṣusiṃhākṛtayas tathānye praṇedur uccair mahataḥ praṇādān
sattvāni yaiḥ saṃcukucuḥ samantād vajrāhatā dyauḥ phalatīti matvā //

mṛgā gajāś (cārtaCcārtta)ravān sṛjanto vidudruvuś caiva nililyire ca
rātrau ca tasyām ahanīva digbhyaḥ khagā ruvantaḥ paripetur (ārtāḥ Cārttāḥ ) //

teṣāṃ praṇādais tu tathāvidhais taiḥ sarveṣu bhūteṣv api kampiteṣu
munir na tatrāsa na saṃcukoca ravair garutmān iva vāyasānām //

bhayāvahebhyaḥ pariṣadgaṇebhyo yathā yathā naiva munir bibhāya
tathā tathā dharmabhṛtāṃ sapatnaḥ śokāc ca roṣāc ca (sasāda Csasāra )māraḥ //

bhūtaṃ tataḥ kiṃcid adṛśyarūpaṃ viśiṣṭa(bhūtaṃ Crūpaṃ )gaganastham eva
dṛṣṭvar9ṣaye drugdham avairaruṣṭaṃ māraṃ babhāṣe mahatā svareṇa //

moghaṃ śramaṃ nārhasi māra kartuṃ hiṃsrātmatām utsṛja gaccha śarma
naiṣa tvayā kampayituṃ hi śakyo mahāgirir merur ivānilena //

apy uṣṇabhāvaṃ jvalanaḥ prajahyād āpo dravatvaṃ pṛthivī sthiratvam
anekakalpācitapuṇyakarmā na tv eva jahyād vyavasāyam eṣaḥ //

yo niścayo hy asya parākramaś ca tejaś ca yad yā ca dayā prajāsu
aprāpya notthāsyati tattvam eṣa tamāṃsy ahatveva sahasraraśmiḥ //

kāṣṭhaṃ hi mathnan labhate hutāśaṃ bhūmiṃ khanan vindati cāpi toyam
nirbandhinaḥ kiṃ(cana nāsty asādhyaṃ Cca na nāsya sādhyaṃ nyāyena yuktaṃ ca kṛtaṃ ca sarvam //

tal lokam (ārtaṃ Cārttaṃ )karuṇāyamāno rogeṣu rāgādiṣu vartamānam
mahā(bhiṣaṅ Cbhiṣag )nārhati vighnam eṣa jñānauṣadhārthaṃ parikhidyamānaḥ //

hṛte ca loke bahubhiḥ kumārgaiḥ sanmārgam anvicchati yaḥ śrameṇa
sa daiśikaḥ kṣobhayituṃ na yuktaṃ sudeśikaḥ sārthae iva pranaṣṭe //

sattveṣu naṣṭeṣu mahāndha(kāre Ckārair jñānapradīpaḥ kriyamāṇa eṣaḥ
āryasya nirvāpayituṃ na sādhu prajvālyamānas tamasīva dīpaḥ //

dṛṣṭvā ca saṃsāramaye mahaughe magnaṃ jagat pāram avindamānam
yaś cedam uttārayituṃ pravṛttaḥ (kaś cintayet Ckaścin nayet )tasya tu pāpam āryaḥ //

kṣamāśipho dhairyavigāḍhamūlaś cāritrapuṣpaḥ smṛtibuddhiśākhaḥ
jñānadrumo dharmaphalapradātā notpāṭanaṃ hy arhati vardhamānaḥ //

baddhāṃ dṛḍhaiś cetasi mohapāśair yasya prajāṃ mokṣayituṃ manīṣā
tasmin jighāṃsā tava nopapannā śrānte jagadbandhanamokṣahetoḥ //

bodhāya karmāṇi hi yāny anena kṛtāni teṣāṃ niyato 'dya kālaḥ
sthāne tathāsminn upaviṣṭa eṣa yathaiva pūrve munayas tathaiva //

eṣā hi nābhir vasudhātalasya kṛtsnena yuktā parameṇa dhāmnā
bhūmer ato 'nyo 'sti hi na pradeśo (vegaṃ Cveśaṃ )samādher (viṣaheta yo 'sya Cviṣayo hitasya ) //

tan mā kṛthāḥ śokam upehi śāntiṃ mā bhūn mahimnā tava māra mānaḥ
viśrambhituṃ na kṣamam adhruvā śrīś cale pade (vismayam Ckiṃ padam )abhyupaiṣi //

tataḥ sa saṃśrutya ca tasya tad vaco mahāmuneḥ prekṣya ca niṣprakampatām
jagāma māro vi(mano Cmanā )hatodyamaḥ śarair jagaccetasi yair (vihanyate Cvihanyase ) //

gatapraharṣā viphalīkṛtaśramā praviddhapāṣāṇakaḍaṅgaradrumā
diśaḥ pradudrāva tato 'sya sā camūr hatāśrayeva dviṣatā dviṣaccamūḥ //

dravati sa(paripakṣe Cparapakṣe )nirjite puṣpaketau jayati jitatamaske nīrajaske mahar2ṣau
yuvatir iva sahāsā dyauś cakāśe sacandrā surabhi ca jalagarbhaṃ puṣpavarṣaṃ papāta //

X(Ctathāpi pāpīyasi nirjite gate diśaḥ praseduḥ prababhau niśākaraḥ
Xdivo nipetur bhuvi puṣpavṛṣṭayo rarāja yoṣeva vikalmaṣā niśāC) //