Buddhacarita (another edition) · Chapter 9
iti buddhacarite mahākāvye 'ntaḥpuravilāpo nāmāṣṭamaḥ sargaḥ // 8 //
CANTO IX
tatastadā mantripurohitau tau bāṣpapratodābhihatau nṛpeṇa /
viddhau sadaśvāviva sarvayatnātsauhārdaśīghraṃ yayaturvanaṃ tat
tamāśramaṃ jātapariśramau tāvupetya kāle sadṛśānuyātrau /
rājarddhimutsṛjya vinītaceṣṭāvupeyaturbhārgavadhiṣṇyameva
tau nyāyatastaṃ pratipūjya vipraṃ tenārcitau tāvapi cānurūpam /
kṛtāsanau bhārgavamāsanasthaṃ chittvā kathāmūcaturātmakṛtyam
śuddhaujasaḥ śuddhaviśālakīrterikṣvākuvaṃśaprabhavasya rājñaḥ /
imaṃ janaṃ vettu bhavānadhītaṃ śrutagrahe mantraparigrahe ca
tasyendrakalpasya jayantakalpaḥ putro jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ /
ihābhyutepaḥ kila tasya hetorāvāmupetau bhagavānavaitu
tau so 'bravīdasti sa dīrghabāhuḥ prāptaḥ kumāro na tu nāvabuddhaḥ /
dharmo 'yamāvartaka ityavetya yātastvarāḍābhimukho mumukṣuḥ
tasmāttatastāvupalabhya tattvaṃ taṃ vipramāmantrya tadaiva sadyaḥ /
khinnāvakhinnāviva rājabhaktyā prasasratustena yataḥ sa yātaḥ
yāntau tatastau mṛjayā vihīnamapaśyatāṃ taṃ vapuṣojjvalantam /
upopaviṣṭaṃ pathi vṛkṣamūle sūrya ghanābhogamiva praviṣṭam
yānaṃ vihāyopayayau tatastaṃ purohito mantradhareṇa sārdham /
yathā vanasthaṃ sahavāmadevo rāmaṃ didṛkṣurmunirāvairvaśeyaḥ
tāvarcayāmāsaturarhatastaṃ divīva śukrāṅgirasau mahendram /
pratyarcayāmāsa sa cārhatastau divīva śukrāṅgirasau mahendraḥ
kṛtābhyanujñāvabhitastatastau niṣedatuḥ śākyakuladhvajasya /
virejatustasya ca saṃnikarṣe punarvasū yogagatāvivendoḥ
taṃ vṛkṣamūlasthamabhijvalantaṃ purohito rājasutaṃ babhāṣe /
yathopaviṣṭaṃ divi pārijāte bṛhaspatiḥ śakrasutaṃ jayantam
tvacchokaśalye hṛdayāvagāḍhe mohaṃ gato bhūmitale muhūrtam /
kumāra rājā nayanāmbuvarṣo yattvāmavocattadidaṃ nibodha
jānāmi dharma prati niścayaṃ te paraimi te bhāvinametamartham /
ahaṃ tvakāle vanasaṃśrayātte śokāgnināgnipratimena dahye
tadehi dharmapriya matpriyārtha dharmārthameva tyaja buddhimetām /
ayaṃ hi mā śokarayaḥ pravṛddhau nadīrayaḥ kūlamivābhihanti
meghāmbukakṣādriṣu yā hi vṛttiḥ samīraṇārkāgnimahāśanīnām /
tāṃ vṛttimasmāsu karoti śoko vikarṣaṇocchoṣaṇadāhabhedaiḥ
tadbhuṅkṣva tāvadvasudhādhipatyaṃ kāle vanaṃ yāsyāsi śāstradṛṣṭe /
aniṣṭabandhau kuru mayyapekṣāṃ sarveṣu bhūteṣu dayā hi dharmaḥ
na caiṣa dharmo vana eva siddhaḥ pure 'pi siddhirniyatā yatīnām /
buddhiśca yatnaśca nimittamatra vana ca liṅgaṃ ca hi bhīrucinham
maulīdharairasaviṣaktahāraiḥ keyūraviṣṭabdhabhujairnarendraiḥ /
lakṣbhyaṅkamadhye parivartamānaiḥ prāpto gṛhasthairapi mokṣadharmaḥ
dhruvānujau yau balivajrabāhū vaibhrājamāṣāḍhamathāntidevam /
videharājaṃ janakaṃ tathaiva śālvadrumaṃ senajitaśca rājñaḥ
etān gṛhasthānnṛpatīnavehi naiḥśreyase dharmavidhau vinītān /
ubhe 'pi tasmādyugapadbhajasva cittādhipatyaṃ ca nṛpaśriyaṃ ca
icchāmi hi tvāmupaguhya gāḍhaṃ kṛtābhiṣekaṃ salilārdrameva /
dhṛtātapattraṃ samudīkṣamāṇastenaiva harṣeṇa vanaṃ praveṣṭum
ityabravīdbhūmipatirbhavantaṃ vākyena bāṣpagrathitākṣareṇa /
śrutvā bhavānarhati tatpriyārtha snehena tasnehamanuprayātum
śokāmbhasi tvatprabhave hyagādhe duḥkhārṇave majjati śākyarājaḥ /
tasmāttamuttāraya nāthahīnaṃ nirāśrayaṃ magnamivārṇave nauḥ
bhīṣmeṇa gaṅgodarasaṃbhavena rāmeṇa rāmeṇa ca bhārgaveṇa /
śrutvā kṛtaṃ karma pituḥ priyārtha pitustvamaopyarhasi kartumiṣṭam
saṃvardhayitrī samavehi devīmagastyajuṣṭāṃ diśamaprayātām /
pranaṣṭavatsāmiva vatsalāṃ gāmajasramārtā karuṇaṃ rudantīm
haṃsena haṃsīmiva viprayuktāṃ tyaktāṃ gajeneva vane kareṇum /
artā sanāthāmapi nāthahīnāṃ trātuṃ vadhūmarhasi darśanena
ekaṃ sutaṃ bālamanarhaduḥkhaṃ saṃtāpamantargatamudvahantam /
taṃ rāhulaṃ mokṣaya bandhuśokādrāhūpasargādeva pūrṇacandram
śokāgninā tvadvirahendhanena / niḥsvāsadhūmena tamaḥśikhena /
tvaddarśanāmbvicchati dahyamānamantaḥpuraṃ caiva puraṃ ca kṛtsnam
sa bodhisattvaḥ paripūrṇasattvaḥ śrutvā vacastasya purohitasya /
dhyātvā muhūrtaṃ guṇavadguṇajñaḥ pratyuttaraṃ praśritamityuvāca
avaimi bhāvaṃ tanaye pitṝṇāṃ viśeṣato yo mayi bhūmipasya /
jānannapi vyādhijarāvipadbhyo bhītastvagatyā svajanaṃ tyajāmi
draṣṭuṃ priyaṃ kaḥ svajanaṃ hi necchennānte yadi syātpriyaviprayogaḥ /
yadā tu bhūtvāpi ciraṃ viyogastato guruaṃ snindhamapi tyajāmi
maddhetukaṃ yattu narādhipasya śokaṃ bhavānāha na tatpriyaṃ me /
yatsvapnabhūteṣu samāgameṣu saṃtapyate bhāvini viprayoge
evaṃ ca te niścayametu buddhirdṛṣṭvā vicitraṃ jagataḥ pracāram /
saṃtāpaheturna suto na bandhurajñānanaimittika eṣa tāpaḥ
yathādhvagānamiha saṃgatānāṃ kāle viyogo niyataḥ prajānām /
prājño janaḥ ko tu bhajeta śokaṃ bandhupratijñātajanairvihīnaḥ
ihaiti hitvā svajanaṃ paratra pralabhya cehāpi punaḥ prayāti /
gatvāpi tatrāpyaparatra gacchatyevaṃ jane tyāgini ko 'nurodhaḥ
yadā ca garbhātprabhṛti pravṛttaḥ sarvāsvavasthāsu vadhāya mṛtyuḥ /
kasmādakāle vanasaṃśrayaṃ me putrapriyastatrabhavānavocat
bhavatyakālo viṣayābhipattau kālastathaivārthavidhau pradiṣṭaḥ /
kālo jagatkarṣati sarvakālānnirvāhake śreyasi nāsti kālaḥ
rājyaṃ mumukṣurmayi yacca rājā tadapyudāraṃ sadṛśaṃ pituśca /
pratigrahītuṃ mama na kṣamaṃ tu lobhādapathyānnamivāturasya
kathaṃ nu mohāyatanaṃ nṛpatvaṃ kṣamaṃ prapattuṃ viduṣā nareṇa /
sodvegatā yatra madaḥ śramaśca parāpacāreṇa ca dharmapīḍā
jāmbūnadaṃ harmyamiva pradīptaṃ viṣeṇa saṃyuktamivottamānnam /
grāhākulaṃ cāmbviva sāravindaṃ rājyaṃ hi ramyaṃ vyasanāśrayaṃ ca
itthaṃ ca rājyaṃ na sukhaṃ na dharmaḥ pūrve yathā jātaghṛṇā narendrāḥ /
vayaḥprakarṣe 'parihāryaduḥkhe rājyāni muktvā vanameva jagmuḥ
varaṃ hi bhuktāni tṛṇānyaraṇye toṣaṃ paraṃ ratnamivopagṛhya /
sahoṣitaṃ śrīsulabhairna caiva doṣairadṛśyairiva kṛṣṇasarpaiḥ
ślādhyaṃ hi rājyāni vihāya rājñāṃ dharmābhilāṣeṇa vanaṃ praveṣṭum /
bhagnapratijñasya na tūpapannaṃ vanaṃ parityajya gṛhaṃ praveṣṭum
jātaḥ kule ko hi naraḥ sasattvo dharmābhilāṣeṇa vanaṃ praviṣṭaḥ /
kāṣāyamutsṛjya vimuktalajjaḥ puraṃdarasyāpi puraṃ śrayeta
lobhāddhi mohādathavā bhayena yo vāntamannaṃ punarādadīta /
lobhātsa mohādathavā bhayena saṃtyajya kāmān punarādadīta
yaśca pradīptāccharaṇātkathaṃcinniṣkramya bhūyaḥ praviśettadeva /
gārhasthyamutsṛjya sa dṛṣṭadoṣo mohena bhūyo 'bhilaṣedgrahītum
yā ca śrutirmokṣamavāptavanto nṛpā gṛhasthā iti naitadasti /
śamapradhānaḥ kva ca mokṣadharmo daṇḍapradhānaḥ kva ca rājadharmaḥ
śame ratiścecchithilaṃ ca rājyaṃ rājye matiścecchamaviplavaśca /
śamaśca taikṣṇyaṃ ca hi nopapannaṃ śītoṣṇayoraikyamivodakāgnyoḥ
tanniścayādvā vasudhādhipāste rājyāni muktvā śamamāptavantaḥ /
rājyāṅgitā vā nibhṛtendriyatvādanaiṣṭhike mokṣakṛtābhimānāḥ
teṣāṃ ca rājye 'stu śamo yathāvatprāpto vanaṃ nāhamaniścayena /
chittvā hi pāśaṃ gṛhabandhusaṃjñaṃ muktaḥ punarna pravivikṣurasmi
ityātmavijñānaguṇānurūpaṃ muktaspṛhaṃ hetumadūrjitaṃ ca /
śrutvā narendrātmajamuktavantaṃ pratyuttaraṃ mantradharo 'pyuvāca
yo niścayo dharmavidhau tavāyaṃ nāyaṃ na yukto na tu kālayuktaḥ /
śokāya dattvā pitaraṃ vayaḥsthaṃ syāddharmakāmasya hi te na dharmaḥ
nūnaṃ ca buddhistava nātisūkṣmā dharmārthakāmeṣvavicakṣaṇā vā /
hetoradṛṣṭasya phalasya yastvaṃ pratyakṣamartha paribhūya yāsi
punarbhavo 'stīti ca kecidāhurnāstīti kecinniyatapratijñāḥ /
evaṃ yadā saṃśayito 'yamarthastasmātkṣamaṃ bhoktumupasthitā śrīḥ
bhūyaḥ pravṛttiryadi kācidasti raṃsyāmahe tatra yathopapattau /
atha pravṛttiḥ parato na kācitsiddhau 'prayatnājjagato 'sya mokṣaḥ
astīti kecitparalokamāhurmokṣasya yogaṃ na tu varṇayanti /
agneryathā hyauṣṇyamapāṃ dravatvaṃ tadvatpravṛttau prakṛtiṃ vadanti
kecitsvabhāvāditi varṇayanti śubhāśubhaṃ caiva bhavābhavau ca /
svābhāvikaṃ sarvamidaṃ ca yasmādato 'pi mogho bhavati prayatnaḥ
yadindriyāṇāṃ niyataḥ pracāraḥ priyāpriyatvaṃ viṣayeṣu caiva /
saṃyujyate yajjarayārtibhiśca kastatra yatno nanu sa svabhāvaḥ
adbhirhutāśaḥ śamamabhyupaiti tejāṃsi cāpo gamayanti śoṣam /
bhinnāni bhūtāni śarīrasaṃsthānyaikyaṃ ca gatvā jagadudvahanti
yatpāṇipādodarapṛṣṭhamūrdhnā nirvartate garbhagatasya bhāvaḥ /
yadātmanastasya ca tena yogaḥ svābhāvikaṃ tatkathayanti tajjñāḥ
kaḥ kaṇṭakasya prakaroti taikṣṇyaṃ vicitrabhāvaṃ mṛgapakṣiṇāṃ vā /
svabhāvataḥ sarvamidaṃ pravṛttaṃ na kāmakāro 'sti kutaḥ prayatnaḥ
sarga vadantīśvaratastathānye tatra paryatne puruṣasya ko 'rthaḥ /
ya eva heturjagataḥ pravṛttau heturnivṛttau niyataḥ sa eva
kecidvadantyātmanimittameva prādurbhavaṃ caiva bhavakṣayaṃ ca /
prādurbhavaṃ tu pravadantyayatnādyatnena mokṣādhigamaṃ bruvanti
naraḥ pitṛṇāmanṛṇaḥ prajābhirvedaiṛṣīṇāṃ kratubhiḥ surāṇām /
utpadyate sārdhamṛṇaistribhistairyasyāsti mokṣaḥ kila tasya mokṣaḥ
ityevametena vidhikrameṇa mokṣaṃ sayatnasya vadanti tajjñāḥ /
prayatnavanto 'pi hi vikrameṇa mumukṣavaḥ khedamavāpnuvanti
tatsaumya mokṣe yadi bhaktirasti nyāyena sevasva vidhiṃ yathoktam /
evaṃ bhaviṣyatyupapattirasya saṃtāpanāśaśca narādhipasya
yā ca pravṛttā tava doṣabuddhistapovanebhyo bhavanaṃ praveṣṭum /
tatrāpi cintā tava tāta mā bhūta pūrve 'pi jagmuḥ svagṛhānvanebhyaḥ
tapovanastho 'pi vṛtaḥ prajābhirjagāma rājā puramambarīṣaḥ /
tathā mahīṃ viprakṛtāmanāryaistapovanādetya rarakṣa rāmaḥ
tathaiva śālvādhipatirdrumākhyo vanātsasūranurnagaraṃ viveśa /
brahmārṣibhūtaśca munervasiṣṭhāddadhre śriyaṃ sāṃkṛtirantidevaḥ
evaṃvidhā dharmayaśaḥpradīptā vanāni hitvā bhavanānyatīyuḥ /
tasmānna doṣo 'sti gṛhaṃ prayātuṃ tapovanāddharmanimittameva
tato vacastasya niśamya mantriṇaḥ priyaṃ hitaṃ caiva nṛpasya cakṣuṣaḥ /
anūnamavyastamasaktamadrutaṃ dhṛtau sthito rājasuto 'bravīdvacaḥ
ihāsti nāstīti ya eṣa saṃśayaḥ parasya vākyairna mamātra niścayaḥ /
avetya tattvaṃ tapasā śamena ca svayaṃ grahīṣyāmi yadatra niścitam
na me kṣamaṃ saṃśayajaṃ hi darśanaṃ grahītumavyaktaparasparāhatam /
budhaḥ parapratyayato hi ko vrajejjano 'ndhakāre 'ndha ivāndhadeśikaḥ
adṛṣṭatattvasya sato 'pi kiṃ tu me śubhāśubhe saṃśayitu śubhe matiḥ /
vṛthāpi khedo hi varaṃ śubhātmanaḥ sukhaṃ na tattve 'pi vigarhitātmanaḥ
imaṃ tu dṛṣṭvāgamamavyavasthitaṃ yaduktamāpttaistadavehi sādhviti /
prahīṇadoṣatvamavehi cāptatāṃ prahīṇadoṣo hyanṛtaṃ na vakṣyati
gṛhapraveśaṃ prati yacca me bhavānuvāca rāmaprabhṛtīnnidarśanam /
na te pramāṇaṃ na hi dharmaniścayaiṣvalaṃ pramāṇāya parikṣatavratāḥ
tadevamapyeva ravirmahī patedapi sthiratvaṃ himavān giristyajet /
adṛṣṭatattvo viṣayonmukhendriyaḥ śrayeya na tveva gṛhān pṛthagjanaḥ
ahaṃ viśeyaṃ jvalitaṃ hutāśanaṃ na cākṛtārthaḥ praviśeyamālayam /
iti pratijñāṃ sa cakāra garvito yatheṣṭamutthāya ca nirmamo yayau
tataḥ sabāṣpau sacivadvijābubhau niśamya tasya sthirameva niścayam /
viṣaṇṇavaktrāvanugamya duḥkhitau śanairagatyā purameva jagmatuḥ
tatsnehādatha nṛpateśca bhaktitastau sāpekṣaṃ pratiyayatuśca tasthatuśca /
durdharṣa ravimiva dīptamātmabhāsā taṃ draṣṭuṃ na hi pathi śekaturna moktum
tau jñātuṃ paramagatergatiṃ tu tasya pracchannāṃścarapuruṣāñchucīnvidhāya /
rājānaṃ priyasutalālasaṃ nu gatvā drakṣyāvaḥ kathamiti jagmatuḥ kathaṃcitu
Original text: Buddhacarita · Edition: E.H. Johnston: The Buddhacarita: Or, Acts of the Buddha, Part I. Calcutta: Baptist Mission Press 1935 (Panjab University Oriental Publications, 31) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0