Language

ENहिગુ
Scripture Library

Buddhacarita (another edition) · Chapter 9

9.1

iti buddhacarite mahākāvye 'ntaḥpuravilāpo nāmāṣṭamaḥ sargaḥ // 8 //
CANTO IX
tatastadā mantripurohitau tau bāṣpapratodābhihatau nṛpeṇa /
viddhau sadaśvāviva sarvayatnātsauhārdaśīghraṃ yayaturvanaṃ tat

9.2

tamāśramaṃ jātapariśramau tāvupetya kāle sadṛśānuyātrau /
rājarddhimutsṛjya vinītaceṣṭāvupeyaturbhārgavadhiṣṇyameva

9.3

tau nyāyatastaṃ pratipūjya vipraṃ tenārcitau tāvapi cānurūpam /
kṛtāsanau bhārgavamāsanasthaṃ chittvā kathāmūcaturātmakṛtyam

9.4

śuddhaujasaḥ śuddhaviśālakīrterikṣvākuvaṃśaprabhavasya rājñaḥ /
imaṃ janaṃ vettu bhavānadhītaṃ śrutagrahe mantraparigrahe ca

9.5

tasyendrakalpasya jayantakalpaḥ putro jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ /
ihābhyutepaḥ kila tasya hetorāvāmupetau bhagavānavaitu

9.6

tau so 'bravīdasti sa dīrghabāhuḥ prāptaḥ kumāro na tu nāvabuddhaḥ /
dharmo 'yamāvartaka ityavetya yātastvarāḍābhimukho mumukṣuḥ

9.7

tasmāttatastāvupalabhya tattvaṃ taṃ vipramāmantrya tadaiva sadyaḥ /
khinnāvakhinnāviva rājabhaktyā prasasratustena yataḥ sa yātaḥ

9.8

yāntau tatastau mṛjayā vihīnamapaśyatāṃ taṃ vapuṣojjvalantam /
upopaviṣṭaṃ pathi vṛkṣamūle sūrya ghanābhogamiva praviṣṭam

9.9

yānaṃ vihāyopayayau tatastaṃ purohito mantradhareṇa sārdham /
yathā vanasthaṃ sahavāmadevo rāmaṃ didṛkṣurmunirāvairvaśeyaḥ

9.10

tāvarcayāmāsaturarhatastaṃ divīva śukrāṅgirasau mahendram /
pratyarcayāmāsa sa cārhatastau divīva śukrāṅgirasau mahendraḥ

9.11

kṛtābhyanujñāvabhitastatastau niṣedatuḥ śākyakuladhvajasya /
virejatustasya ca saṃnikarṣe punarvasū yogagatāvivendoḥ

9.12

taṃ vṛkṣamūlasthamabhijvalantaṃ purohito rājasutaṃ babhāṣe /
yathopaviṣṭaṃ divi pārijāte bṛhaspatiḥ śakrasutaṃ jayantam

9.13

tvacchokaśalye hṛdayāvagāḍhe mohaṃ gato bhūmitale muhūrtam /
kumāra rājā nayanāmbuvarṣo yattvāmavocattadidaṃ nibodha

9.14

jānāmi dharma prati niścayaṃ te paraimi te bhāvinametamartham /
ahaṃ tvakāle vanasaṃśrayātte śokāgnināgnipratimena dahye

9.15

tadehi dharmapriya matpriyārtha dharmārthameva tyaja buddhimetām /
ayaṃ hi mā śokarayaḥ pravṛddhau nadīrayaḥ kūlamivābhihanti

9.16

meghāmbukakṣādriṣu yā hi vṛttiḥ samīraṇārkāgnimahāśanīnām /
tāṃ vṛttimasmāsu karoti śoko vikarṣaṇocchoṣaṇadāhabhedaiḥ

9.17

tadbhuṅkṣva tāvadvasudhādhipatyaṃ kāle vanaṃ yāsyāsi śāstradṛṣṭe /
aniṣṭabandhau kuru mayyapekṣāṃ sarveṣu bhūteṣu dayā hi dharmaḥ

9.18

na caiṣa dharmo vana eva siddhaḥ pure 'pi siddhirniyatā yatīnām /
buddhiśca yatnaśca nimittamatra vana ca liṅgaṃ ca hi bhīrucinham

9.19

maulīdharairasaviṣaktahāraiḥ keyūraviṣṭabdhabhujairnarendraiḥ /
lakṣbhyaṅkamadhye parivartamānaiḥ prāpto gṛhasthairapi mokṣadharmaḥ

9.20

dhruvānujau yau balivajrabāhū vaibhrājamāṣāḍhamathāntidevam /
videharājaṃ janakaṃ tathaiva śālvadrumaṃ senajitaśca rājñaḥ

9.21

etān gṛhasthānnṛpatīnavehi naiḥśreyase dharmavidhau vinītān /
ubhe 'pi tasmādyugapadbhajasva cittādhipatyaṃ ca nṛpaśriyaṃ ca

9.22

icchāmi hi tvāmupaguhya gāḍhaṃ kṛtābhiṣekaṃ salilārdrameva /
dhṛtātapattraṃ samudīkṣamāṇastenaiva harṣeṇa vanaṃ praveṣṭum

9.23

ityabravīdbhūmipatirbhavantaṃ vākyena bāṣpagrathitākṣareṇa /
śrutvā bhavānarhati tatpriyārtha snehena tasnehamanuprayātum

9.24

śokāmbhasi tvatprabhave hyagādhe duḥkhārṇave majjati śākyarājaḥ /
tasmāttamuttāraya nāthahīnaṃ nirāśrayaṃ magnamivārṇave nauḥ

9.25

bhīṣmeṇa gaṅgodarasaṃbhavena rāmeṇa rāmeṇa ca bhārgaveṇa /
śrutvā kṛtaṃ karma pituḥ priyārtha pitustvamaopyarhasi kartumiṣṭam

9.26

saṃvardhayitrī samavehi devīmagastyajuṣṭāṃ diśamaprayātām /
pranaṣṭavatsāmiva vatsalāṃ gāmajasramārtā karuṇaṃ rudantīm

9.27

haṃsena haṃsīmiva viprayuktāṃ tyaktāṃ gajeneva vane kareṇum /
artā sanāthāmapi nāthahīnāṃ trātuṃ vadhūmarhasi darśanena

9.28

ekaṃ sutaṃ bālamanarhaduḥkhaṃ saṃtāpamantargatamudvahantam /
taṃ rāhulaṃ mokṣaya bandhuśokādrāhūpasargādeva pūrṇacandram

9.29

śokāgninā tvadvirahendhanena / niḥsvāsadhūmena tamaḥśikhena /
tvaddarśanāmbvicchati dahyamānamantaḥpuraṃ caiva puraṃ ca kṛtsnam

9.30

sa bodhisattvaḥ paripūrṇasattvaḥ śrutvā vacastasya purohitasya /
dhyātvā muhūrtaṃ guṇavadguṇajñaḥ pratyuttaraṃ praśritamityuvāca

9.31

avaimi bhāvaṃ tanaye pitṝṇāṃ viśeṣato yo mayi bhūmipasya /
jānannapi vyādhijarāvipadbhyo bhītastvagatyā svajanaṃ tyajāmi

9.32

draṣṭuṃ priyaṃ kaḥ svajanaṃ hi necchennānte yadi syātpriyaviprayogaḥ /
yadā tu bhūtvāpi ciraṃ viyogastato guruaṃ snindhamapi tyajāmi

9.33

maddhetukaṃ yattu narādhipasya śokaṃ bhavānāha na tatpriyaṃ me /
yatsvapnabhūteṣu samāgameṣu saṃtapyate bhāvini viprayoge

9.34

evaṃ ca te niścayametu buddhirdṛṣṭvā vicitraṃ jagataḥ pracāram /
saṃtāpaheturna suto na bandhurajñānanaimittika eṣa tāpaḥ

9.35

yathādhvagānamiha saṃgatānāṃ kāle viyogo niyataḥ prajānām /
prājño janaḥ ko tu bhajeta śokaṃ bandhupratijñātajanairvihīnaḥ

9.36

ihaiti hitvā svajanaṃ paratra pralabhya cehāpi punaḥ prayāti /
gatvāpi tatrāpyaparatra gacchatyevaṃ jane tyāgini ko 'nurodhaḥ

9.37

yadā ca garbhātprabhṛti pravṛttaḥ sarvāsvavasthāsu vadhāya mṛtyuḥ /
kasmādakāle vanasaṃśrayaṃ me putrapriyastatrabhavānavocat

9.38

bhavatyakālo viṣayābhipattau kālastathaivārthavidhau pradiṣṭaḥ /
kālo jagatkarṣati sarvakālānnirvāhake śreyasi nāsti kālaḥ

9.39

rājyaṃ mumukṣurmayi yacca rājā tadapyudāraṃ sadṛśaṃ pituśca /
pratigrahītuṃ mama na kṣamaṃ tu lobhādapathyānnamivāturasya

9.40

kathaṃ nu mohāyatanaṃ nṛpatvaṃ kṣamaṃ prapattuṃ viduṣā nareṇa /
sodvegatā yatra madaḥ śramaśca parāpacāreṇa ca dharmapīḍā

9.41

jāmbūnadaṃ harmyamiva pradīptaṃ viṣeṇa saṃyuktamivottamānnam /
grāhākulaṃ cāmbviva sāravindaṃ rājyaṃ hi ramyaṃ vyasanāśrayaṃ ca

9.42

itthaṃ ca rājyaṃ na sukhaṃ na dharmaḥ pūrve yathā jātaghṛṇā narendrāḥ /
vayaḥprakarṣe 'parihāryaduḥkhe rājyāni muktvā vanameva jagmuḥ

9.43

varaṃ hi bhuktāni tṛṇānyaraṇye toṣaṃ paraṃ ratnamivopagṛhya /
sahoṣitaṃ śrīsulabhairna caiva doṣairadṛśyairiva kṛṣṇasarpaiḥ

9.44

ślādhyaṃ hi rājyāni vihāya rājñāṃ dharmābhilāṣeṇa vanaṃ praveṣṭum /
bhagnapratijñasya na tūpapannaṃ vanaṃ parityajya gṛhaṃ praveṣṭum

9.45

jātaḥ kule ko hi naraḥ sasattvo dharmābhilāṣeṇa vanaṃ praviṣṭaḥ /
kāṣāyamutsṛjya vimuktalajjaḥ puraṃdarasyāpi puraṃ śrayeta

9.46

lobhāddhi mohādathavā bhayena yo vāntamannaṃ punarādadīta /
lobhātsa mohādathavā bhayena saṃtyajya kāmān punarādadīta

9.47

yaśca pradīptāccharaṇātkathaṃcinniṣkramya bhūyaḥ praviśettadeva /
gārhasthyamutsṛjya sa dṛṣṭadoṣo mohena bhūyo 'bhilaṣedgrahītum

9.48

yā ca śrutirmokṣamavāptavanto nṛpā gṛhasthā iti naitadasti /
śamapradhānaḥ kva ca mokṣadharmo daṇḍapradhānaḥ kva ca rājadharmaḥ

9.49

śame ratiścecchithilaṃ ca rājyaṃ rājye matiścecchamaviplavaśca /
śamaśca taikṣṇyaṃ ca hi nopapannaṃ śītoṣṇayoraikyamivodakāgnyoḥ

9.50

tanniścayādvā vasudhādhipāste rājyāni muktvā śamamāptavantaḥ /
rājyāṅgitā vā nibhṛtendriyatvādanaiṣṭhike mokṣakṛtābhimānāḥ

9.51

teṣāṃ ca rājye 'stu śamo yathāvatprāpto vanaṃ nāhamaniścayena /
chittvā hi pāśaṃ gṛhabandhusaṃjñaṃ muktaḥ punarna pravivikṣurasmi

9.52

ityātmavijñānaguṇānurūpaṃ muktaspṛhaṃ hetumadūrjitaṃ ca /
śrutvā narendrātmajamuktavantaṃ pratyuttaraṃ mantradharo 'pyuvāca

9.53

yo niścayo dharmavidhau tavāyaṃ nāyaṃ na yukto na tu kālayuktaḥ /
śokāya dattvā pitaraṃ vayaḥsthaṃ syāddharmakāmasya hi te na dharmaḥ

9.54

nūnaṃ ca buddhistava nātisūkṣmā dharmārthakāmeṣvavicakṣaṇā vā /
hetoradṛṣṭasya phalasya yastvaṃ pratyakṣamartha paribhūya yāsi

9.55

punarbhavo 'stīti ca kecidāhurnāstīti kecinniyatapratijñāḥ /
evaṃ yadā saṃśayito 'yamarthastasmātkṣamaṃ bhoktumupasthitā śrīḥ

9.56

bhūyaḥ pravṛttiryadi kācidasti raṃsyāmahe tatra yathopapattau /
atha pravṛttiḥ parato na kācitsiddhau 'prayatnājjagato 'sya mokṣaḥ

9.57

astīti kecitparalokamāhurmokṣasya yogaṃ na tu varṇayanti /
agneryathā hyauṣṇyamapāṃ dravatvaṃ tadvatpravṛttau prakṛtiṃ vadanti

9.58

kecitsvabhāvāditi varṇayanti śubhāśubhaṃ caiva bhavābhavau ca /
svābhāvikaṃ sarvamidaṃ ca yasmādato 'pi mogho bhavati prayatnaḥ

9.59

yadindriyāṇāṃ niyataḥ pracāraḥ priyāpriyatvaṃ viṣayeṣu caiva /
saṃyujyate yajjarayārtibhiśca kastatra yatno nanu sa svabhāvaḥ

9.60

adbhirhutāśaḥ śamamabhyupaiti tejāṃsi cāpo gamayanti śoṣam /
bhinnāni bhūtāni śarīrasaṃsthānyaikyaṃ ca gatvā jagadudvahanti

9.61

yatpāṇipādodarapṛṣṭhamūrdhnā nirvartate garbhagatasya bhāvaḥ /
yadātmanastasya ca tena yogaḥ svābhāvikaṃ tatkathayanti tajjñāḥ

9.62

kaḥ kaṇṭakasya prakaroti taikṣṇyaṃ vicitrabhāvaṃ mṛgapakṣiṇāṃ vā /
svabhāvataḥ sarvamidaṃ pravṛttaṃ na kāmakāro 'sti kutaḥ prayatnaḥ

9.63

sarga vadantīśvaratastathānye tatra paryatne puruṣasya ko 'rthaḥ /
ya eva heturjagataḥ pravṛttau heturnivṛttau niyataḥ sa eva

9.64

kecidvadantyātmanimittameva prādurbhavaṃ caiva bhavakṣayaṃ ca /
prādurbhavaṃ tu pravadantyayatnādyatnena mokṣādhigamaṃ bruvanti

9.65

naraḥ pitṛṇāmanṛṇaḥ prajābhirvedaiṛṣīṇāṃ kratubhiḥ surāṇām /
utpadyate sārdhamṛṇaistribhistairyasyāsti mokṣaḥ kila tasya mokṣaḥ

9.66

ityevametena vidhikrameṇa mokṣaṃ sayatnasya vadanti tajjñāḥ /
prayatnavanto 'pi hi vikrameṇa mumukṣavaḥ khedamavāpnuvanti

9.67

tatsaumya mokṣe yadi bhaktirasti nyāyena sevasva vidhiṃ yathoktam /
evaṃ bhaviṣyatyupapattirasya saṃtāpanāśaśca narādhipasya

9.68

yā ca pravṛttā tava doṣabuddhistapovanebhyo bhavanaṃ praveṣṭum /
tatrāpi cintā tava tāta mā bhūta pūrve 'pi jagmuḥ svagṛhānvanebhyaḥ

9.69

tapovanastho 'pi vṛtaḥ prajābhirjagāma rājā puramambarīṣaḥ /
tathā mahīṃ viprakṛtāmanāryaistapovanādetya rarakṣa rāmaḥ

9.70

tathaiva śālvādhipatirdrumākhyo vanātsasūranurnagaraṃ viveśa /
brahmārṣibhūtaśca munervasiṣṭhāddadhre śriyaṃ sāṃkṛtirantidevaḥ

9.71

evaṃvidhā dharmayaśaḥpradīptā vanāni hitvā bhavanānyatīyuḥ /
tasmānna doṣo 'sti gṛhaṃ prayātuṃ tapovanāddharmanimittameva

9.72

tato vacastasya niśamya mantriṇaḥ priyaṃ hitaṃ caiva nṛpasya cakṣuṣaḥ /
anūnamavyastamasaktamadrutaṃ dhṛtau sthito rājasuto 'bravīdvacaḥ

9.73

ihāsti nāstīti ya eṣa saṃśayaḥ parasya vākyairna mamātra niścayaḥ /
avetya tattvaṃ tapasā śamena ca svayaṃ grahīṣyāmi yadatra niścitam

9.74

na me kṣamaṃ saṃśayajaṃ hi darśanaṃ grahītumavyaktaparasparāhatam /
budhaḥ parapratyayato hi ko vrajejjano 'ndhakāre 'ndha ivāndhadeśikaḥ

9.75

adṛṣṭatattvasya sato 'pi kiṃ tu me śubhāśubhe saṃśayitu śubhe matiḥ /
vṛthāpi khedo hi varaṃ śubhātmanaḥ sukhaṃ na tattve 'pi vigarhitātmanaḥ

9.76

imaṃ tu dṛṣṭvāgamamavyavasthitaṃ yaduktamāpttaistadavehi sādhviti /
prahīṇadoṣatvamavehi cāptatāṃ prahīṇadoṣo hyanṛtaṃ na vakṣyati

9.77

gṛhapraveśaṃ prati yacca me bhavānuvāca rāmaprabhṛtīnnidarśanam /
na te pramāṇaṃ na hi dharmaniścayaiṣvalaṃ pramāṇāya parikṣatavratāḥ

9.78

tadevamapyeva ravirmahī patedapi sthiratvaṃ himavān giristyajet /
adṛṣṭatattvo viṣayonmukhendriyaḥ śrayeya na tveva gṛhān pṛthagjanaḥ

9.79

ahaṃ viśeyaṃ jvalitaṃ hutāśanaṃ na cākṛtārthaḥ praviśeyamālayam /
iti pratijñāṃ sa cakāra garvito yatheṣṭamutthāya ca nirmamo yayau

9.80

tataḥ sabāṣpau sacivadvijābubhau niśamya tasya sthirameva niścayam /
viṣaṇṇavaktrāvanugamya duḥkhitau śanairagatyā purameva jagmatuḥ

9.81

tatsnehādatha nṛpateśca bhaktitastau sāpekṣaṃ pratiyayatuśca tasthatuśca /
durdharṣa ravimiva dīptamātmabhāsā taṃ draṣṭuṃ na hi pathi śekaturna moktum

9.82

tau jñātuṃ paramagatergatiṃ tu tasya pracchannāṃścarapuruṣāñchucīnvidhāya /
rājānaṃ priyasutalālasaṃ nu gatvā drakṣyāvaḥ kathamiti jagmatuḥ kathaṃcitu

Original text: Buddhacarita · Edition: E.H. Johnston: The Buddhacarita: Or, Acts of the Buddha, Part I. Calcutta: Baptist Mission Press 1935 (Panjab University Oriental Publications, 31) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc