Buddhacarita (another edition) · Chapter 10
iti buddhacarite mahākāvye kumārānveṣaṇoṃ nāma navamaḥ sargaḥ // 9 //
CANTO X
sa rājavatsaḥ pṛthupīnavakṣāstau havyamantrādhikṛtau vihāya /
uttīrya gaṅgāṃ pracalattaraṅgāṃ śrīmadgṛhaṃ rājagṛhaṃ jagāma
śailaiḥ suguptaṃ ca vibhūṣitaṃ ca dhṛtaṃ ca pūtaṃ ca śivaistapodaiḥ /
pañcācalāṅkaṃ nagaraṃ prapede śāntaḥ svayaṃbhūriva nākapṛṣṭham
gāmbhīryamojaśca niśāmya tasya vapuśca dīptaṃ puruṣānatītya /
visismiye tatra janastadānīṃ sthāṇūvratasyeva vṛṣādhvajāsya
taṃ prekṣya yo 'nyena yayau sa tasthau yastatra tasthau pathi so 'nvagacchat /
drutaṃ yayau yaḥ sa jagāma dhīraṃ yaḥ kaścidāste sma sa cotpapāta
kaścittamānarca janaḥ karābhyāṃ satkṛtya kaścicchirasā vavande /
snigdhena kaścidvacasābhyanandanainaṃ jagāmāpratipūjya kaścit
taṃ jihriyuḥ prekṣya vicitraveṣāḥ prakīrṇavācaḥ pathi maunamīyuḥ /
dharmasya sākṣādiva saṃnikarṣe na kaścidanyāyamatirbabhūva
anyakriyāṇāmapi rājamārge strīṇāṃ nṛṇāṃ vā bahumānapūrvam /
taṃ devakalpaṃ naradevasūnuṃ nirīkṣamāṇā na tatarpa dṛṣṭiḥ
bhruvau lalāṭaṃ mukhamīkṣaṇe vā vapuḥ karau vā caraṇau gatiṃ vā /
yadeva yastasya dadarśa tatra tadeva tasyātha babandha cakṣuḥ
dṛṣṭvā ca sorṇabhruvamāyatākṣaṃ jvalaccharīraṃ śubhajālahastam /
ta bhikṣuveṣaṃ kṣitipālanārha saṃcukṣubhe rājagṛhasya lakṣmīḥ
śreṇyo 'tha bhartā magadhājirasya bāhyādvimānādvipulaṃ janaugham /
dadarśa papraccha ca tasya hetuṃ tatastamasmai puruṣaḥ śaśaṃsa
jñānaṃ paraṃ vā pṛthivīśriyaṃ vā viprairya ukto 'dhigamiṣyatīti /
sa eṣa śākyādhipatestanūjo nirīkṣyate pravrajito janena
tataḥ śrutārtho manasāgatāstho rājā babhāṣe puruṣaṃ tameva /
vijñāyatāṃ kva pratigacchatīti tathetyathainaṃ puruṣo 'nvagacchat
alolacakṣuryugamātradarśī nivṛttavāgyantritamandagāmī /
cacāra bhikṣāṃ sa tu bhikṣuvaryo nidhāya gātrāṇi calaṃ ca cetaḥ
ādāya bhaikṣaṃ ca yathopapannaṃ yayau gireḥ prasravaṇaṃ viviktam /
nyāyena tatrābhyavahṛtya cainanmahīdharaṃ pāṇḍavamāruroha
tasminnavau lodhravanopagūḍhe mayūranādapratipurṇakuñje /
kāṣāyavāsāḥ sa babhau nṛsūryo yathodayasyopari bālasūryaḥ
tatrainamālokya sa rājabhṛtyaḥ śreṇyāya rājñe kathayāṃcakāra /
saṃśrutya rājā sa ca bāhumānyāttatra pratasthe nibhṛtānuyātraḥ
sa pāṇḍavaṃ pāṇḍavatulyavīryaḥ śailottamaṃ śailasamānavarṣmā /
maulīdharaḥ siṃhagatirnṛsiṃhaścalatsaṭaḥ siṃha ivāruroha
tataḥ sma tasyopari śṛṅgabhūtaṃ śāntendriyaṃ paśyati bodhisattvam /
paryaṅkamāsthāya virocamānaṃ śaśāṅkamudyantamivābhrakuñjāt
taṃ rupalakṣmyā ca śamena caiva dharmasya nirmāṇamivopaviṣṭam /
savismayaḥ praśrayavānnarendraḥ svayaṃbhūvaṃ śakra ivopatasthe
taṃ nyāyato nyāyavidāṃ variṣṭhaṃ sametya papraccha ca dhātusāmyam /
sa cāpyavocatsadṛśena sāmnā nṛpaṃ manaḥsvāsthyamanāmayaṃ ca
tataḥ śucau vāraṇakarṇanīle śilātale saṃniṣasāda rājā /
upopaviśyānumataśca tasya bhāvaṃ vijijñāsuridaṃ babhāṣe
prītiḥ parā me bhavataḥ kulena kramāgatā caiva parīkṣitā ca /
jātā vivakṣā svavayo yato me tasmādidaṃ snehavaco nibodha
ādityapūrva vipulaṃ kulaṃ te navaṃ vayo dīptamidaṃ vapuśca /
kasmādiyaṃ te matirakrameṇa bhaikṣāka evābhiratā na rājye
gātraṃ hi te lohitacandanārhaṃ kāṣāyasaṃśleṣamanarhametat /
hastaḥ prajāpālanayogya eṣa bhoktuṃ na cārhaḥ paradattamannam
tatsaumya rājyaṃ yadi paitṛkaṃ tvaṃ snehātpiturnecchasi vikrameṇa /
na ca kramaṃ marṣayituṃ matiste bhuṅkṣvārdhamasmādviṣayasya śīghram
evaṃ hi na syātsvajanāvamardaḥ kālakrameṇāpi śamaśrayā śrīḥ /
tasmātkuruṣva praṇayaṃ mayi tvaṃ sadbhiḥ sahīyā hi satāṃ samṛddhiḥ
atha tvidānī kulagarvitatvādasmāsu viśrambhaguṇo na te 'sti /
vyūḍhānyanīkāni vigāhya bāṇairmayā sahāyena parān jigīṣa
tadbuddhimatrānyatarāṃ vṛṇīṣva dharmārthakāmānvidhivadbhajasva /
vyatyasya rāgādiha hi trivarga pretyeha ca bhraṃśamavāpnuvanti
yo hyarthadharmau paripīḍya kāmaḥ syāddharmakāmau paribhūya cārthaḥ /
kāmārthayoścoparameṇa dharmastyājyaḥ sa kṛtsno yadi kāṅkṣito 'rthaḥ
tasmāttrivargasya niṣevaṇena tvaṃ rūpametatsaphalaṃ kuruṣva /
dharmārthakāmādhigamaṃ hyanūnaṃ nṛṇāmanūnaṃ puruṣārthamāhuḥ
tanniṣphalau nārhasi kartumetau pīnau bhujau cāpavikarṣaṇārhau /
māndhātṛvajjetumimau hi yogyau lokānapi trīniha kiṃ punargām
snehena khalvetadahaṃ bravīmi naiśvaryarāgeṇa na vismayena /
imaṃ hi dṛṣṭvā tava bhikṣuveṣaṃ jātānukampo 'smyapi cāgatāśruḥ
yāvatsvavaṃśapratirūpa rūpaṃ na te jarābhyetyabhibhūya bhūyaḥ /
tadbhuṅkṣva bhikṣāśramakāma kāmān kāle 'si kartā priyadharma dharmam
śaknoti jīrṇaḥ khalu dharmamāptuṃ kāmopabhogeṣvagatirjarāyāḥ /
ataśca yūnaḥ kathayanti kāmānmadhyasya vittaṃ sthavirasya dharmam
dharmasya cārthasya ca jīvaloke pratyarthibhutāni hi yauvanāni /
saṃrakṣyamāṇānyapi durgrahāṇi kāmā yatastena pathā haranti
vayāṃsi jīrṇāni vimarśavanti dhīrāṇyavasthānaparāyaṇāni /
alpena yatnena śamātmakāni bhavantyagatyaiva ca lajjayā ca
ataśca lolaṃ viṣayapradhānaṃ pramattamakṣāntamadīrghadarśi /
bahucchalaṃ yauvanamabhyatītya nistīrya kāntāramivāśvasanti
tasmādadhīraṃ capalapramādi navaṃ vayastāvadidaṃ vyapaitu /
kāmasya pūrva hi vayaḥ śaravyaṃ na śakyate rakṣitumindriyebhyaḥ
atho cikīrṣā tava dharma eva yajasva yajñaṃ kuladharma eṣaḥ /
yajñairadhiṣṭhāya hi nāgapṛṣṭhaṃ yayau marutvānapi nākapṛṣṭham
suvarṇakeyūravidaṣṭabāhavo maṇipradīpojjvalacitramaulayaḥ /
nṛparṣayastāṃ hi gatiṃ gatā makhaiḥ śrameṇa yāmeva maharṣayo yayuḥ
ityevaṃ magadhapatirvaco babhāṣe yaḥ samyagvalābhidiva bruvan babhāse /
tacchrutvā na sa vicacāla rājasūnuḥ kailāso giririva naikacitrasānuḥ
Original text: Buddhacarita · Edition: E.H. Johnston: The Buddhacarita: Or, Acts of the Buddha, Part I. Calcutta: Baptist Mission Press 1935 (Panjab University Oriental Publications, 31) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0