Language

ENहिગુ
Scripture Library

Buddhacarita (another edition) · Chapter 8

8.1

iti buddhacarite mahākāvye tapovanapraveśo nāma saptamaḥ sargaḥ // 7 //
CANTO VIII
tatasturaṅgāvacaraḥ sa durmanāstathā vanaṃ bhartari nirmame gate /
cakāra yatnaṃ pathi śokanigrahe tathāpi caivāśru na tasya cikṣiye

8.2

yamekarātreṇa tu bharturājñayā jagāma mārga saha tena vājinā /
iyāya bharturvirahaṃ vicintayaṃstameva panthānamahobhiraṣṭabhiḥ

8.3

hayaśca saujā vicacāra kanthakastatāma bhāvena babhūva nirmadaḥ /
alaṃkṛtaścāpi tathaiva bhūṣaṇairabhūdgataśrīriva tena varjitaḥ

8.4

nivṛtya caivābhimukhastapovanaṃ bhṛśaṃ jiheṣe karuṇaṃ muhurmuhuḥ /
kṣudhānvito 'pyadhvani śaṣpamambu vā yathā purā nābhinanda nādade

8.5

tato vihīnaṃ kapilāvhayaṃ puraṃ mahātmanā tena jagaddhitātmanā /
krameṇa tau śūnyamivopajagmaturdivākareṇeva vinākṛtaṃ nabhaḥ

8.6

sapuṇḍarīkairapi śobhitaṃ jalairalaṃkṛtaṃ puṣpadharairnagairapi /
tadeva tasyopavanaṃ vanopamaṃ gatapraharṣairna rarāja nāgaraiḥ

8.7

tato bhramadbhirdiśi dīnamānasairanujjvalairbāṣpahatekṣaṇairnaraiḥ /
nirvāyamāṇāviva tāvubhau puraṃ śanairapasnātamivābhijagmatuḥ

8.8

niśāmya ca srastaśarīragāminau vināgatau śākyakularṣabheṇa tau /
mumoca bāṣpaṃ pathi nāgaro janaḥ pura rathe dāśaratherivāgate

8.9

atha bruvantaḥ samupetamanyavo janāḥ pathi cchandakamāgatāśravaḥ /
kva rājaputraḥ purarāṣṭranandano hṛtastvayāsāviti pṛṣṭhato 'nvayuḥ

8.10

tataḥ sa tān bhaktimato 'bravījjanānnarendraputraṃ na parityajāmyaham /
rudannahaṃ tena tu nirjane vane gṛhasthaveśaśca visarjitāviti

8.11

idaṃ vacastasya niśamya te janāḥ suduṣkaraṃ khalviti niścayaṃ yayuḥ /
pataddhi jahruḥ salilaṃ na netrajaṃ mano nininduśca phalotthamātmanaḥ

8.12

athocuradyaiva viśāma tadvanaṃ gataḥ sa yatra dviparājavikramaḥ /
jijīviṣā nāsti hi tena no vinā yathendriyāṇāṃ vigame śarīriṇām

8.13

idaṃ puraṃ tena vivarjitaṃ vanaṃ vanaṃ ca tattena samanvitaṃ puram /
na śobhate tena hi no vinā puraṃ marutvatā vṛtravadhe yathā divam

8.14

punaḥ kumāro vinivṛtta ityatho gavākṣamālāḥ pratipedire 'ṅganāḥ /
viviktapṛṣṭhaṃ ca niśāmya vājinaṃ punargavākṣāṇi pidhāya cukruśuḥ

8.15

praviṣṭadīkṣastu sutopalabdhaye vratena śokena ca khinnamānasaḥ /
jajāpa devāyatane narādhipaścakāra tāstāśca yathāśayāḥ kriyāḥ

8.16

tataḥ sa bāṣpapratipūrṇalocanasturaṅgamādāya turaṅgamānugaḥ /
viveśa śokābhihato nṛpakṣayaṃ yudhāpinīte ripuṇeva bhartari

8.17

vigāhamānaśca narendramandiraṃ vilokayannaśruvahena cakṣuṣā /
svareṇa puṣṭena rurāva kanthako janāya duḥkhaṃ prativedayanniva

8.18

tataḥ khagāśca kṣayamadhyagocarāḥ samīpabaddhāsturagāśca satkṛtāḥ /
hayasya tasya pratisasvanuḥ svanaṃ narendrasūnorupayānaśaṅkinaḥ

8.19

janāśca harṣatiśayena vañcitā janādhipāntaḥpurasaṃnikarṣagāḥ /
yathā hayaḥ kanthaka eṣa heṣate dhruvaṃ kumāro viśatīti menire

8.20

atipraharṣādatha śokamūrchitāḥ kumārasaṃdarśanalolalocanāḥ /
gṛhādviniścakramurāśayā striyaḥ śaratpayodādiva vidyutaścalāḥ

8.21

vilambakeśyo malināṃśukāmbarā nirañjanairbāṣpahatekṣaṇairmukhaiḥ /
striyo na rejurmṛjayā vinākṛtā divīva tārā rajanīkṣayāruṇāḥ

8.22

araktatāmraiścaraṇairanūpurairakuṇḍalairārjavakandharairmukhaiḥ /
svabhāvapīnairjaghanairamekhalairahārayoktrairmuṣitairiva stanaiḥ

8.23

nirīkṣya tā bāṣpaparītalocanā nirāśrayaṃ chandakamaśvameva ca /
viṣaṇṇavaktrā rurudurvarāṅganā vanāntare gāva ivarṣabhojjhitāḥ

8.24

tataḥ sabāṣpā mahīṣī mahīpateḥ pranaṣṭavatsā mahiṣīva vatsalā /
pragṛhya bāhū nipapāta gautamī vilolaparṇā kadalīva kāñcanī

8.25

hatatviṣo 'nyāḥ śithilāṃsabāhavaḥ striyo viṣādena vicetanā iva /
na cukruśurnāśru jahurna śaśvasurna celurāsurlikhitā iva sthitāḥ

8.26

adhīramanyāḥ patiśokamūrcchitā vilocanaprasravaṇairmukhaiḥ striyaḥ /
siṣiñcire proṣitacandanān stanāndharādharaḥ prasravaṇairivopalān

8.27

mukhaiśca tāsāṃ nāyanāmbutāḍitaiṃ rarāja tadrājaniveśanaṃ tadā /
navāmbukāle 'mbudavṛṣṭitāḍitaiḥ sravajjalaistāmarasairyathā saraḥ

8.28

suvṛttapiṇāḍagulibhirnirantarairabhūṣaṇairgūḍhasirairvarāṅganāḥ /
urāṃsi jaghnuḥ kamalopamaiḥ karaiḥ svapallavairvātacalā latā iva

8.29

karaprahārapracalaiśca tā babhustathāpi nāryaḥ sahitonnataiḥ stanaiḥ /
vanānilāghūrṇitapadmakampitai rathāṅganāmnāṃ mithunairivāpagāḥ

8.30

yathā ca vakṣāṃsi karairapīḍayaṃstathaiva vakṣobhirapīḍayan karān /
akārayaṃstatra parasparaṃ vyathāḥ karāgravakṣāṃsyabalā dayālasāḥ

8.31

tatastu roṣapraviraktalocanā viṣādasaṃbandhikaṣāyagadgadam /
uvāca niśvāsacalatpayodharā vigāḍhaśokāśrudharā yaśodharā

8.32

niśi prasuptāmavaśāṃ vihāya māṃ gataḥ kva sa chandaka manmanorathaḥ /
upāgate ca tvayi kanthake ca me samaṃ gateṣu triṣu kampate manaḥ

8.33

anāryamasnigdhamamitrakarma me nṛśaṃsa kṛtvā kimihādya rodiṣi /
niyaccha bāṣpaṃ bhava tuṣṭamānaso na saṃvadatyaśru ca tacca karma te

8.34

priyeṇa vaśyena hitena sādhunā tvayā sahāyena yathārthakāriṇā /
gato 'ryaputro hyapunarnivṛttaye ramasva diṣṭyā saphalaḥ śramastava

8.35

varaṃ manuṣyasya vicakṣaṇo ripurna mitramaprājñamayogapeśalam /
suhṛdbruveṇa hyavipaścitā tvayā kṛtaḥ kulasyāsya mahānupaplavaḥ

8.36

imā hi śocyā vyavamuktabhūṣaṇāḥ prasaktabāṣpāvilaraktalocanāḥ /
sthite 'pi patyau himavanmahīsame pranaṣṭaśobhā vidhavā iva striyaḥ

8.37

imāśca vikṣiptaviṭaṅkabāhavaḥ prasaktapārāvatadīrghanisvanāḥ /
vinākṛtāstena sahāvarodhanairbhṛśaṃ rudantīva vimānapaṅktayaḥ

8.38

anarthakāmo 'sya janasya sarvathā turaṅgamo 'pi dhruvameṣa kanthakaḥ /
jahāra sarvasvamitastathā hi me jane prasupte niśi ratnacauravat

8.39

yadā samarthaḥ khalu soḍhumāgatāniṣuprahārānapi kiṃ punaḥ kaśāḥ /
gataḥ kaśāpātabhayātkathaṃ nvayaṃ śriyaṃ gṛhītvā hṛdayaṃ ca me samam

8.40

anāryakarmā bhṛśamadya heṣate narendradhiṣṇyaṃ pratipūrayanniva /
yadā tu nirvāhayati sma me priyaṃ tadā hi mūkasturagādhamo 'bhavat

8.41

yadi hyaheṣiṣyata bodhayan janaṃ khuraiḥ kṣitau vāpyakariṣyata dhvanim /
hanusvanaṃ vājanayiṣyaduttamaṃ na cābhaviṣyanmama duḥkhamīdṛśam

8.42

itīha devyāḥ paridevitāśrayaṃ niśamya bāṣpagrathitākṣaraṃ vacaḥ /
adhomukhaḥ sāśrukalaḥ kṛtāñjaliḥ śanairidaṃ chandaka uttaraṃ jagau

8.43

vigarhituṃ nārhasi devi kanthakaṃ na cāpi roṣaṃ mayi kartumarhasi /
anāgasau svaḥ samavehi sarvaśo gato nṛdevaḥ sa hi devi devavat

8.44

ahaṃ hi jānannapi rājaśāsanaṃ balātkṛtaḥ kairapi daivatairiva /
upānayaṃ tūrṇamimaṃ turaṅgamaṃ tathānvagacchaṃ vigataśramo 'dhvani

8.45

vrajannayaṃ vajivaro 'pi nāspṛśanmahī khurāgrairvidhṛtairivāntarā /
tathaiva daivādiva saṃyatānano hanusvanaṃ nākṛta nāpyaheṣata

8.46

yato bahirgacchati pārthivātmaje tadābhavaddvāramapāvṛtaṃ svayam /
tamaśca naiśaṃ raviṇeva pāṭitaṃ tapo 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām

8.47

yadapramatto 'pi narendraśāsanād gṛhe pure civa sahasraśo janaḥ /
tadā sa nābudhyata nidrayā hṛtastato 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām

8.48

yataśca vāso vanavāsasaṃmataṃ nisṛṣṭamasmai samaye divaukasā /
divi praviddhaṃ mukuṭaṃ ca taddhṛtaṃ tato 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām

8.49

tadevamāvāṃ naradevi doṣato na tatprayātaṃ prati gantumarhasi /
na kāmakāro mama nāsya vājinaḥ kṛtānuyātraḥ sa hi daivatairgataḥ

8.50

iti prayāṇaṃ bahudevamadbhūtaṃ niśamya tāstasya mahātmanaḥ striyaḥ /
pranaṣṭaśokā iva vismayaṃ yayurmanojvaraṃ pravrajanāttu lebhire

8.51

viṣādapāriplavalocanā tataḥ pranaṣṭapotā kurarīva duḥkhitā /
vihāya dhairya virurāva gautamī tatāma caivāśrumukhī jagāda ca

8.52

mahormimanto mṛdavo 'sitāḥ śubhāḥ pṛthakpṛthaṅmūlaruhāḥ samudgatāḥ /
praveritāste bhuvi tasya murdhajā narendramaulīpariveṣṭanakṣamāḥ

8.53

pralambabāhurmṛgarājavikramo maharṣabhākṣaḥ kanakojjvaladyutiḥ /
viśālavakṣā ghanadundubhisvanastathāvidho 'pyāśramavāsamarhati

8.54

abhāginī nūnamiyaṃ vasuṃdharā tamāryakarmāṇamanuttamaṃ patim /
gatastato 'sau guṇavān hi tādṛśo nṛpaḥ prajābhāgyaguṇaiḥ prasūyate

8.55

sujātajālāvatatāṅgulī mṛdū nigūḍhagulphau bisapuṣpakomalau /
vanāntabhūmiṃ kaṭhināṃ kathaṃ nu tau sacakramadhyau caraṇau gamiṣyataḥ

8.56

vimānapṛṣṭhe śayanāsanocitaṃ mahārhavastrāgurucandanārcitam /
kathaṃ nu śītoṣṇajalāgameṣu taccharīramojasvi vane bhaviṣyati

8.57

kulena sattvena balena varcasā śrutena lakṣmyā vayasā ca garvitaḥ /
pradātumevābhyucito na yācituṃ kathaṃ sa bhikṣāṃ parataścariṣyati

8.58

śucau śayitvā śayane hiraṇmaye prabodhyamāno niśi tūryanisvanaiḥ /
kathaṃ bata svapsyati so 'dya me vratī paṭaikadeśāntarite mahītale

8.59

imaṃ pralāpaṃ karuṇaṃ niśamya tā bhujaiḥ pariṣvajya parasparaṃ striyaḥ /
vilocanebhyaḥ salilāni tatyajurmadhūni puṣpebhya iveritā latāḥ

8.60

tato dharāyāmapatadyaśodharā vicakravākeva rathāṅgasāvhayā /
śanaiśca tattadvilalāpa viklavā muhurmuhurgadgadaruddhayā girā

8.61

sa māmanāthāṃ sahadharmacāriṇīmapāsya dharma yadi kartumicchati /
kuto 'sya dharmaḥ sahadharmacāriṇī vinā tapo yaḥ paribhoktumicchati

8.62

śṛṇoti nūnaṃ sa na pūrvapārthivānmahāsudarśaprabhṛtīn pitāmahān /
vanāni patnīsahitānupeyuṣastathā hi dharma madṛte cikīrṣīte

8.63

makheṣu vā vedavidhānasaṃskṛtau na daṃpatī paśyati dīkṣitābubhau /
samaṃ bubhukṣū parato 'pi tatphalaṃ tato 'sya jāto mayi dharmamatsaraḥ

8.64

dhruvaṃ sa jānanmama dharmavallabho manaḥ priyerṣyākalahaṃ muhurmithaḥ /
sukhaṃ vibhīrmāmapahāya roṣaṇāṃ mahendraloke 'psaraso jighṛkṣati

8.65

iyaṃ tu cintā mama kīdṛśaṃ nu tā vapurguṇaṃ bibhrati tatra yoṣitaḥ /
vane yadartha sa tapāṃsi tapyate śriyaṃ ca hitvā mama bhaktimeva ca

8.66

na khalviyaṃ svargasukhāya me spṛhā na tajjanasyātmavato 'pi durlabham /
sa tu priyo māmiha vā paratra vā kathaṃ na jahyāditi me manorathaḥ

8.67

abhāginī yadyahamāyatekṣaṇaṃ śucismitaṃ bharturudīkṣituṃ mukham /
na mandabhāgyo 'rhati rāhulo 'pyayaṃ kadācidaṅke parivartituṃ pituḥ

8.68

aho nṛśaṃsaṃ sukumāravarcasaḥ sudāruṇaṃ tasya manasvino manaḥ /
kalapralāpaṃ dviṣato 'pi harṣaṇaṃ śiśuṃ sutaṃ yastyajatīdṛśaṃ bata

8.69

mamāpi kāmaṃ hṛdayaṃ sudāruṇaṃ śilāmayaṃ vāpyayaso 'pi vā kṛtam /
anāthavacchrīrahite sukhocite vanaṃ gate bhartari yanna dīryate

8.70

itīha devī patiśokamūrchitā ruroda dadhyau vilalāpa cāsakṛt /
svabhāvadhīrāpi hi sā satī śucā dhṛtiṃ na sasmāra cakāra no hriyam

8.71

tatastathā śokavilāpaviklavāṃ yaśodharāṃ prekṣya vasuṃdharāgatām /
mahāravindairiva vṛṣṭitāḍitairmukhaiḥ sabāṣpairvanitā vicukruśuḥ

8.72

samāptajāpyaḥ kṛtahomamaṅgalo nṛpastu devāyatanādviniryayau /
janasya tejārtaraveṇa cāhataścacāla vajradhvanineva vāraṇaḥ

8.73

niśāmya ca cchandakakanthakāvubhau sutasya saṃśrutya ca niścayaṃ sthiram /
papāta śokābhihato mahīpatiḥ śacīpatervṛtta ivotsave dhvajaḥ

8.74

tato muhūrta sutaśokamohito janena tulyābhijanena dhāritaḥ /
nirīkṣya dṛṣṭyā jalapūrṇayā hayaṃ mahītalastho vilalāpa pārthivaḥ

8.75

bahūni kṛtvā samare priyāṇi me mahattvayā kanthaka vipriyaṃ kṛtam /
guṇapriyo yena vane sa me priyaḥ priyo 'pi sannapriyavatpraveritaḥ

8.76

tadadya māṃ vā naya tatra yatra sa vraja drutaṃ vā punarenamānaya /
ṛte hi tasmānmama nāsti jīvitaṃ vigāḍharogasya sadauṣadhādiva

8.77

suvarṇaniṣṭhīvini mṛtyunā hṛte suduṣkaraṃ yanna mamāra saṃjayaḥ /
ahaṃ punardharmaratau sute gate mumukṣurātmānamanātmavāniva

8.78

vibhordaśakṣatrakṛtaḥ prajāpateḥ parāparajñasya vivasvadātmanaḥ /
priyeṇa putreṇa satā vinākṛtaṃ kathaṃ na muhyeddhi mano manorapi

8.79

ajasya rājñastanayāya dhīmate narādhipāyendrasakhāya me spṛhā /
gate vanaṃ yastanaye divaṃ gato na moghabāṣpaḥ kṛpaṇaṃ jijīva ha

8.80

pracakṣva me bhadra tadāśramājiraṃ hṛtastvayā yatra sa me jalāñjaliḥ /
ime parīpsanti hi taṃ pipāsavo mamāsavaḥ pretagatiṃ yiyāsavaḥ

8.81

iti tanayaviyogajātaduḥkha kṣitisadṛśaṃ sahajaṃ vihāya dhairyam /
daśaratha iva rāmaśokavaśyo bahu vilalāpa nṛpo visaṃjñakalpaḥ

8.82

śrutavinayaguṇānvitastatastaṃ matisacivaḥ pravayā purohitaśca /
samadhṛtamidamūcaturyathāvanna ca pariptamukhau na cāpyaśokau

8.83

tyaja naravara śokamehi dhairya kudhṛtirivārhasi dhīra nāśru moktum /
srajamiva mṛditāmapāsya lakṣmīṃ bhuvi bahavo hi nṛpā vanānyabhīyuḥ

8.84

api ca niyata eṣa tasya bhāvaḥ smara vacanaṃ tadṛṣeḥ purāsitasya /
na hi sa divi na cakravartirājye kṣaṇamapi vāsayituṃ sukhena śakyaḥ

8.85

yadi tu nṛvara kārya eva yatnastvaritamudāhara yāvadatra yāvaḥ /
bahuvidhimiha yuddhamastu tāvattava tanayasya vidheśca tasya tasya

8.86

narapatiratha tau śaśāsa tasmād drutamita eva yuvāmabhiprayātam /
na hi mama hṛdayaṃ prayāti śāntiṃ vanaśakuneriva putralālasasya

8.87

paramamiti narendraśāsanāttau yayaturamātyapurohitau vanaṃ tat /
kṛtamiti savadhūjanaḥ sadāro nṛpatirapi pracakāra śeṣakāryam

Original text: Buddhacarita · Edition: E.H. Johnston: The Buddhacarita: Or, Acts of the Buddha, Part I. Calcutta: Baptist Mission Press 1935 (Panjab University Oriental Publications, 31) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc