Buddhacarita (another edition) · Chapter 8
iti buddhacarite mahākāvye tapovanapraveśo nāma saptamaḥ sargaḥ // 7 //
CANTO VIII
tatasturaṅgāvacaraḥ sa durmanāstathā vanaṃ bhartari nirmame gate /
cakāra yatnaṃ pathi śokanigrahe tathāpi caivāśru na tasya cikṣiye
yamekarātreṇa tu bharturājñayā jagāma mārga saha tena vājinā /
iyāya bharturvirahaṃ vicintayaṃstameva panthānamahobhiraṣṭabhiḥ
hayaśca saujā vicacāra kanthakastatāma bhāvena babhūva nirmadaḥ /
alaṃkṛtaścāpi tathaiva bhūṣaṇairabhūdgataśrīriva tena varjitaḥ
nivṛtya caivābhimukhastapovanaṃ bhṛśaṃ jiheṣe karuṇaṃ muhurmuhuḥ /
kṣudhānvito 'pyadhvani śaṣpamambu vā yathā purā nābhinanda nādade
tato vihīnaṃ kapilāvhayaṃ puraṃ mahātmanā tena jagaddhitātmanā /
krameṇa tau śūnyamivopajagmaturdivākareṇeva vinākṛtaṃ nabhaḥ
sapuṇḍarīkairapi śobhitaṃ jalairalaṃkṛtaṃ puṣpadharairnagairapi /
tadeva tasyopavanaṃ vanopamaṃ gatapraharṣairna rarāja nāgaraiḥ
tato bhramadbhirdiśi dīnamānasairanujjvalairbāṣpahatekṣaṇairnaraiḥ /
nirvāyamāṇāviva tāvubhau puraṃ śanairapasnātamivābhijagmatuḥ
niśāmya ca srastaśarīragāminau vināgatau śākyakularṣabheṇa tau /
mumoca bāṣpaṃ pathi nāgaro janaḥ pura rathe dāśaratherivāgate
atha bruvantaḥ samupetamanyavo janāḥ pathi cchandakamāgatāśravaḥ /
kva rājaputraḥ purarāṣṭranandano hṛtastvayāsāviti pṛṣṭhato 'nvayuḥ
tataḥ sa tān bhaktimato 'bravījjanānnarendraputraṃ na parityajāmyaham /
rudannahaṃ tena tu nirjane vane gṛhasthaveśaśca visarjitāviti
idaṃ vacastasya niśamya te janāḥ suduṣkaraṃ khalviti niścayaṃ yayuḥ /
pataddhi jahruḥ salilaṃ na netrajaṃ mano nininduśca phalotthamātmanaḥ
athocuradyaiva viśāma tadvanaṃ gataḥ sa yatra dviparājavikramaḥ /
jijīviṣā nāsti hi tena no vinā yathendriyāṇāṃ vigame śarīriṇām
idaṃ puraṃ tena vivarjitaṃ vanaṃ vanaṃ ca tattena samanvitaṃ puram /
na śobhate tena hi no vinā puraṃ marutvatā vṛtravadhe yathā divam
punaḥ kumāro vinivṛtta ityatho gavākṣamālāḥ pratipedire 'ṅganāḥ /
viviktapṛṣṭhaṃ ca niśāmya vājinaṃ punargavākṣāṇi pidhāya cukruśuḥ
praviṣṭadīkṣastu sutopalabdhaye vratena śokena ca khinnamānasaḥ /
jajāpa devāyatane narādhipaścakāra tāstāśca yathāśayāḥ kriyāḥ
tataḥ sa bāṣpapratipūrṇalocanasturaṅgamādāya turaṅgamānugaḥ /
viveśa śokābhihato nṛpakṣayaṃ yudhāpinīte ripuṇeva bhartari
vigāhamānaśca narendramandiraṃ vilokayannaśruvahena cakṣuṣā /
svareṇa puṣṭena rurāva kanthako janāya duḥkhaṃ prativedayanniva
tataḥ khagāśca kṣayamadhyagocarāḥ samīpabaddhāsturagāśca satkṛtāḥ /
hayasya tasya pratisasvanuḥ svanaṃ narendrasūnorupayānaśaṅkinaḥ
janāśca harṣatiśayena vañcitā janādhipāntaḥpurasaṃnikarṣagāḥ /
yathā hayaḥ kanthaka eṣa heṣate dhruvaṃ kumāro viśatīti menire
atipraharṣādatha śokamūrchitāḥ kumārasaṃdarśanalolalocanāḥ /
gṛhādviniścakramurāśayā striyaḥ śaratpayodādiva vidyutaścalāḥ
vilambakeśyo malināṃśukāmbarā nirañjanairbāṣpahatekṣaṇairmukhaiḥ /
striyo na rejurmṛjayā vinākṛtā divīva tārā rajanīkṣayāruṇāḥ
araktatāmraiścaraṇairanūpurairakuṇḍalairārjavakandharairmukhaiḥ /
svabhāvapīnairjaghanairamekhalairahārayoktrairmuṣitairiva stanaiḥ
nirīkṣya tā bāṣpaparītalocanā nirāśrayaṃ chandakamaśvameva ca /
viṣaṇṇavaktrā rurudurvarāṅganā vanāntare gāva ivarṣabhojjhitāḥ
tataḥ sabāṣpā mahīṣī mahīpateḥ pranaṣṭavatsā mahiṣīva vatsalā /
pragṛhya bāhū nipapāta gautamī vilolaparṇā kadalīva kāñcanī
hatatviṣo 'nyāḥ śithilāṃsabāhavaḥ striyo viṣādena vicetanā iva /
na cukruśurnāśru jahurna śaśvasurna celurāsurlikhitā iva sthitāḥ
adhīramanyāḥ patiśokamūrcchitā vilocanaprasravaṇairmukhaiḥ striyaḥ /
siṣiñcire proṣitacandanān stanāndharādharaḥ prasravaṇairivopalān
mukhaiśca tāsāṃ nāyanāmbutāḍitaiṃ rarāja tadrājaniveśanaṃ tadā /
navāmbukāle 'mbudavṛṣṭitāḍitaiḥ sravajjalaistāmarasairyathā saraḥ
suvṛttapiṇāḍagulibhirnirantarairabhūṣaṇairgūḍhasirairvarāṅganāḥ /
urāṃsi jaghnuḥ kamalopamaiḥ karaiḥ svapallavairvātacalā latā iva
karaprahārapracalaiśca tā babhustathāpi nāryaḥ sahitonnataiḥ stanaiḥ /
vanānilāghūrṇitapadmakampitai rathāṅganāmnāṃ mithunairivāpagāḥ
yathā ca vakṣāṃsi karairapīḍayaṃstathaiva vakṣobhirapīḍayan karān /
akārayaṃstatra parasparaṃ vyathāḥ karāgravakṣāṃsyabalā dayālasāḥ
tatastu roṣapraviraktalocanā viṣādasaṃbandhikaṣāyagadgadam /
uvāca niśvāsacalatpayodharā vigāḍhaśokāśrudharā yaśodharā
niśi prasuptāmavaśāṃ vihāya māṃ gataḥ kva sa chandaka manmanorathaḥ /
upāgate ca tvayi kanthake ca me samaṃ gateṣu triṣu kampate manaḥ
anāryamasnigdhamamitrakarma me nṛśaṃsa kṛtvā kimihādya rodiṣi /
niyaccha bāṣpaṃ bhava tuṣṭamānaso na saṃvadatyaśru ca tacca karma te
priyeṇa vaśyena hitena sādhunā tvayā sahāyena yathārthakāriṇā /
gato 'ryaputro hyapunarnivṛttaye ramasva diṣṭyā saphalaḥ śramastava
varaṃ manuṣyasya vicakṣaṇo ripurna mitramaprājñamayogapeśalam /
suhṛdbruveṇa hyavipaścitā tvayā kṛtaḥ kulasyāsya mahānupaplavaḥ
imā hi śocyā vyavamuktabhūṣaṇāḥ prasaktabāṣpāvilaraktalocanāḥ /
sthite 'pi patyau himavanmahīsame pranaṣṭaśobhā vidhavā iva striyaḥ
imāśca vikṣiptaviṭaṅkabāhavaḥ prasaktapārāvatadīrghanisvanāḥ /
vinākṛtāstena sahāvarodhanairbhṛśaṃ rudantīva vimānapaṅktayaḥ
anarthakāmo 'sya janasya sarvathā turaṅgamo 'pi dhruvameṣa kanthakaḥ /
jahāra sarvasvamitastathā hi me jane prasupte niśi ratnacauravat
yadā samarthaḥ khalu soḍhumāgatāniṣuprahārānapi kiṃ punaḥ kaśāḥ /
gataḥ kaśāpātabhayātkathaṃ nvayaṃ śriyaṃ gṛhītvā hṛdayaṃ ca me samam
anāryakarmā bhṛśamadya heṣate narendradhiṣṇyaṃ pratipūrayanniva /
yadā tu nirvāhayati sma me priyaṃ tadā hi mūkasturagādhamo 'bhavat
yadi hyaheṣiṣyata bodhayan janaṃ khuraiḥ kṣitau vāpyakariṣyata dhvanim /
hanusvanaṃ vājanayiṣyaduttamaṃ na cābhaviṣyanmama duḥkhamīdṛśam
itīha devyāḥ paridevitāśrayaṃ niśamya bāṣpagrathitākṣaraṃ vacaḥ /
adhomukhaḥ sāśrukalaḥ kṛtāñjaliḥ śanairidaṃ chandaka uttaraṃ jagau
vigarhituṃ nārhasi devi kanthakaṃ na cāpi roṣaṃ mayi kartumarhasi /
anāgasau svaḥ samavehi sarvaśo gato nṛdevaḥ sa hi devi devavat
ahaṃ hi jānannapi rājaśāsanaṃ balātkṛtaḥ kairapi daivatairiva /
upānayaṃ tūrṇamimaṃ turaṅgamaṃ tathānvagacchaṃ vigataśramo 'dhvani
vrajannayaṃ vajivaro 'pi nāspṛśanmahī khurāgrairvidhṛtairivāntarā /
tathaiva daivādiva saṃyatānano hanusvanaṃ nākṛta nāpyaheṣata
yato bahirgacchati pārthivātmaje tadābhavaddvāramapāvṛtaṃ svayam /
tamaśca naiśaṃ raviṇeva pāṭitaṃ tapo 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām
yadapramatto 'pi narendraśāsanād gṛhe pure civa sahasraśo janaḥ /
tadā sa nābudhyata nidrayā hṛtastato 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām
yataśca vāso vanavāsasaṃmataṃ nisṛṣṭamasmai samaye divaukasā /
divi praviddhaṃ mukuṭaṃ ca taddhṛtaṃ tato 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām
tadevamāvāṃ naradevi doṣato na tatprayātaṃ prati gantumarhasi /
na kāmakāro mama nāsya vājinaḥ kṛtānuyātraḥ sa hi daivatairgataḥ
iti prayāṇaṃ bahudevamadbhūtaṃ niśamya tāstasya mahātmanaḥ striyaḥ /
pranaṣṭaśokā iva vismayaṃ yayurmanojvaraṃ pravrajanāttu lebhire
viṣādapāriplavalocanā tataḥ pranaṣṭapotā kurarīva duḥkhitā /
vihāya dhairya virurāva gautamī tatāma caivāśrumukhī jagāda ca
mahormimanto mṛdavo 'sitāḥ śubhāḥ pṛthakpṛthaṅmūlaruhāḥ samudgatāḥ /
praveritāste bhuvi tasya murdhajā narendramaulīpariveṣṭanakṣamāḥ
pralambabāhurmṛgarājavikramo maharṣabhākṣaḥ kanakojjvaladyutiḥ /
viśālavakṣā ghanadundubhisvanastathāvidho 'pyāśramavāsamarhati
abhāginī nūnamiyaṃ vasuṃdharā tamāryakarmāṇamanuttamaṃ patim /
gatastato 'sau guṇavān hi tādṛśo nṛpaḥ prajābhāgyaguṇaiḥ prasūyate
sujātajālāvatatāṅgulī mṛdū nigūḍhagulphau bisapuṣpakomalau /
vanāntabhūmiṃ kaṭhināṃ kathaṃ nu tau sacakramadhyau caraṇau gamiṣyataḥ
vimānapṛṣṭhe śayanāsanocitaṃ mahārhavastrāgurucandanārcitam /
kathaṃ nu śītoṣṇajalāgameṣu taccharīramojasvi vane bhaviṣyati
kulena sattvena balena varcasā śrutena lakṣmyā vayasā ca garvitaḥ /
pradātumevābhyucito na yācituṃ kathaṃ sa bhikṣāṃ parataścariṣyati
śucau śayitvā śayane hiraṇmaye prabodhyamāno niśi tūryanisvanaiḥ /
kathaṃ bata svapsyati so 'dya me vratī paṭaikadeśāntarite mahītale
imaṃ pralāpaṃ karuṇaṃ niśamya tā bhujaiḥ pariṣvajya parasparaṃ striyaḥ /
vilocanebhyaḥ salilāni tatyajurmadhūni puṣpebhya iveritā latāḥ
tato dharāyāmapatadyaśodharā vicakravākeva rathāṅgasāvhayā /
śanaiśca tattadvilalāpa viklavā muhurmuhurgadgadaruddhayā girā
sa māmanāthāṃ sahadharmacāriṇīmapāsya dharma yadi kartumicchati /
kuto 'sya dharmaḥ sahadharmacāriṇī vinā tapo yaḥ paribhoktumicchati
śṛṇoti nūnaṃ sa na pūrvapārthivānmahāsudarśaprabhṛtīn pitāmahān /
vanāni patnīsahitānupeyuṣastathā hi dharma madṛte cikīrṣīte
makheṣu vā vedavidhānasaṃskṛtau na daṃpatī paśyati dīkṣitābubhau /
samaṃ bubhukṣū parato 'pi tatphalaṃ tato 'sya jāto mayi dharmamatsaraḥ
dhruvaṃ sa jānanmama dharmavallabho manaḥ priyerṣyākalahaṃ muhurmithaḥ /
sukhaṃ vibhīrmāmapahāya roṣaṇāṃ mahendraloke 'psaraso jighṛkṣati
iyaṃ tu cintā mama kīdṛśaṃ nu tā vapurguṇaṃ bibhrati tatra yoṣitaḥ /
vane yadartha sa tapāṃsi tapyate śriyaṃ ca hitvā mama bhaktimeva ca
na khalviyaṃ svargasukhāya me spṛhā na tajjanasyātmavato 'pi durlabham /
sa tu priyo māmiha vā paratra vā kathaṃ na jahyāditi me manorathaḥ
abhāginī yadyahamāyatekṣaṇaṃ śucismitaṃ bharturudīkṣituṃ mukham /
na mandabhāgyo 'rhati rāhulo 'pyayaṃ kadācidaṅke parivartituṃ pituḥ
aho nṛśaṃsaṃ sukumāravarcasaḥ sudāruṇaṃ tasya manasvino manaḥ /
kalapralāpaṃ dviṣato 'pi harṣaṇaṃ śiśuṃ sutaṃ yastyajatīdṛśaṃ bata
mamāpi kāmaṃ hṛdayaṃ sudāruṇaṃ śilāmayaṃ vāpyayaso 'pi vā kṛtam /
anāthavacchrīrahite sukhocite vanaṃ gate bhartari yanna dīryate
itīha devī patiśokamūrchitā ruroda dadhyau vilalāpa cāsakṛt /
svabhāvadhīrāpi hi sā satī śucā dhṛtiṃ na sasmāra cakāra no hriyam
tatastathā śokavilāpaviklavāṃ yaśodharāṃ prekṣya vasuṃdharāgatām /
mahāravindairiva vṛṣṭitāḍitairmukhaiḥ sabāṣpairvanitā vicukruśuḥ
samāptajāpyaḥ kṛtahomamaṅgalo nṛpastu devāyatanādviniryayau /
janasya tejārtaraveṇa cāhataścacāla vajradhvanineva vāraṇaḥ
niśāmya ca cchandakakanthakāvubhau sutasya saṃśrutya ca niścayaṃ sthiram /
papāta śokābhihato mahīpatiḥ śacīpatervṛtta ivotsave dhvajaḥ
tato muhūrta sutaśokamohito janena tulyābhijanena dhāritaḥ /
nirīkṣya dṛṣṭyā jalapūrṇayā hayaṃ mahītalastho vilalāpa pārthivaḥ
bahūni kṛtvā samare priyāṇi me mahattvayā kanthaka vipriyaṃ kṛtam /
guṇapriyo yena vane sa me priyaḥ priyo 'pi sannapriyavatpraveritaḥ
tadadya māṃ vā naya tatra yatra sa vraja drutaṃ vā punarenamānaya /
ṛte hi tasmānmama nāsti jīvitaṃ vigāḍharogasya sadauṣadhādiva
suvarṇaniṣṭhīvini mṛtyunā hṛte suduṣkaraṃ yanna mamāra saṃjayaḥ /
ahaṃ punardharmaratau sute gate mumukṣurātmānamanātmavāniva
vibhordaśakṣatrakṛtaḥ prajāpateḥ parāparajñasya vivasvadātmanaḥ /
priyeṇa putreṇa satā vinākṛtaṃ kathaṃ na muhyeddhi mano manorapi
ajasya rājñastanayāya dhīmate narādhipāyendrasakhāya me spṛhā /
gate vanaṃ yastanaye divaṃ gato na moghabāṣpaḥ kṛpaṇaṃ jijīva ha
pracakṣva me bhadra tadāśramājiraṃ hṛtastvayā yatra sa me jalāñjaliḥ /
ime parīpsanti hi taṃ pipāsavo mamāsavaḥ pretagatiṃ yiyāsavaḥ
iti tanayaviyogajātaduḥkha kṣitisadṛśaṃ sahajaṃ vihāya dhairyam /
daśaratha iva rāmaśokavaśyo bahu vilalāpa nṛpo visaṃjñakalpaḥ
śrutavinayaguṇānvitastatastaṃ matisacivaḥ pravayā purohitaśca /
samadhṛtamidamūcaturyathāvanna ca pariptamukhau na cāpyaśokau
tyaja naravara śokamehi dhairya kudhṛtirivārhasi dhīra nāśru moktum /
srajamiva mṛditāmapāsya lakṣmīṃ bhuvi bahavo hi nṛpā vanānyabhīyuḥ
api ca niyata eṣa tasya bhāvaḥ smara vacanaṃ tadṛṣeḥ purāsitasya /
na hi sa divi na cakravartirājye kṣaṇamapi vāsayituṃ sukhena śakyaḥ
yadi tu nṛvara kārya eva yatnastvaritamudāhara yāvadatra yāvaḥ /
bahuvidhimiha yuddhamastu tāvattava tanayasya vidheśca tasya tasya
narapatiratha tau śaśāsa tasmād drutamita eva yuvāmabhiprayātam /
na hi mama hṛdayaṃ prayāti śāntiṃ vanaśakuneriva putralālasasya
paramamiti narendraśāsanāttau yayaturamātyapurohitau vanaṃ tat /
kṛtamiti savadhūjanaḥ sadāro nṛpatirapi pracakāra śeṣakāryam
Original text: Buddhacarita · Edition: E.H. Johnston: The Buddhacarita: Or, Acts of the Buddha, Part I. Calcutta: Baptist Mission Press 1935 (Panjab University Oriental Publications, 31) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0