Buddhacarita (another edition) · Chapter 7
iti buddhacarite mahākāvye chandakanivartano nāma ṣaṣṭhaḥ sargaḥ // 6 //
CANTO VII
tato visṛjyāśrumukhaṃ rudantaṃ chandaṃ vanacchandatayā nirāsthaḥ /
sarvārthasiddho vapuṣābhibhūya tamāśramaṃ siddha iva prapede
sa rājasūnurmṛgarājagāmī mṛgājiraṃ tanmṛgavatpraviṣṭaḥ /
lakṣmīviyukto 'pi śarīralakṣmyā cakṣūṃṣi sarvāśramiṇāṃ jahāra
sthitā hi hastasthayugāstathaiva kautūhalāccakradharāḥ sadārāḥ /
tamindrakalpaṃ dadṛśurna jagmurdhuryā ivārdhāvanataiḥ śirobhiḥ
viprāśca gatvā bahiridhmahetoḥ prāptāḥ samitpuṣpavitrahastāḥ /
tapaḥpradhānāḥ kṛtabuddhayo 'pi taṃ draṣṭumīyurna maṭhānabhīyuḥ
hṛṣṭāśca kekā mumucurmayūrā dṛṣṭvāmbudaṃ nīlamivonnamantaḥ /
śaṣpāṇi hitvābhimukhāśca tasthurmṛgāścalākṣā mṛgacāriṇaśca
dṛṣṭvā tamikṣvākukulapradīpaṃ jvalantamudyantamivāṃśumantam /
kṛte 'pi dohe janitapramodāḥ prasusruvurhomaduhaśca gāvaḥ
kaścidvasūnāmayamaṣṭamaḥ syātsyādāviśvanoranyataraścyuto vā /
ucceruruccairiti tatra vācastaddarśanādvismayajā munīnām
lekharṣabhasyeva vapurdvitīyaṃ dhāmeva lokasya carācarasya /
sa dyotayāmāsa vanaṃ hi kṛtsnaṃ yadṛcchayā sūrya ivāvatīrṇaḥ
tataḥ sa tairāśramibhiryathāvadabhyarcitaścopanimantritaśca /
pratyarcayāṃ dharmabhṛto babhūva svareṇa sāmbho 'mbudharopamena
kīrṇaṃ tathā puṇyakṛtā janena svargābhikāmena vimokṣakāmaḥ /
tamāśramaṃ so 'nucacāra dhirastapāṃsi citrāṇi nirīkṣamāṇaḥ
tapovikārāṃśca nirīkṣya saumyastapovane tatra tapodhanānām /
tapasvinaṃ kaṃcidanuvrajantaṃ tattvaṃ vijijñāsuridaṃ babhāṣe
tatpūrvamadyāśramadarśanaṃ me yāsmādimaṃ dharmavidhiṃ na jāne /
tasmādbhavānarhati bhāṣituṃ me yo niścayo yatprati vaḥ pravṛttaḥ
tato dvijātiḥ sa tapovihāraḥ śākyarṣabhāyarṣabhavikramāya /
krameṇa tasmai kathayāṃcakāra tapoviśeṣāṃstapasaḥ phalaṃ ca
agrāmyamannaṃ salile prarūḍhaṃ parṇīna toyaṃ phalamūlameva /
yathāgamaṃ vṛttiriyaṃ munīnāṃ bhinnāstu te te tapasāṃ vikalpāḥ
uñchena jīvanti khagā ivānye tṛṇāni kecinmṛgavaccaranti /
kecidbhujaṅgaiḥ saha vartayanti valmīkabhūtā vanamārutena
āśmaprayatnārjitavṛttayo 'nye kecitsvadantāpahatānnabhakṣāḥ /
kṛtvā parārtha śrapaṇaṃ tathānye kurvanti kāryaṃ yadi śeṣamasti
kecijjalaklinnajaṭākalāpā dviḥ pāvakaṃ juvhati mantrapūrvam /
mīnaiḥ samaṃ kecidapo vigāhya vasanti kūrmollikhitaiḥ śarīraiḥ
evaṃvidhaiḥ kālacitaistapobhiḥ parairdivaṃ yāntyaparairnṛlokam /
duḥkhena mārgeṇa sukhaṃ hyupaiti sukhaṃ hi dharmasya vadanti mūlam
ityevamādi dvipadendravatsaḥ śrutvā vacastasya tapodhanasya /
adṛṣṭatattvo 'pi na saṃtutoṣa / śanairidaṃ cātmagataṃ babhāṣe
duḥkhātmakaṃ naikavidhaṃ tapaśca svargapradhānaṃ tapasaḥ phalaṃ ca /
lokāśca sarve pariṇāmavantaḥ svalpe śramaḥ khalvayamāśramāṇām
priyāṃśca bandhūnviṣayāṃśca hitvā ye svargahetorniyamaṃ caranti /
te viprayuktāḥ khalu gantukāmā mahattaraṃ bandhanameva bhūyaḥ
kāyaklamairyaśca tapo 'bhidhānaiḥ pravṛttimakāṅkṣati kāmahetoḥ /
saṃsāradoṣānaparīkṣamāṇo duḥkhena so 'nvicchati duḥkhameva
trāsaśca nityaṃ maraṇātprajānāṃ yatnena cecchanti punaḥprasūtim /
satyāṃ pravṛttau niyataśca mṛtyustatraiva magnā yata eva bhītāḥ
ihārthameke praviśanti khedaṃ svargārthamanye śramamāpnuvanti /
sukhārthamāśākṛpaṇo 'kṛtārthaḥ patatyanarthe khalu jīvalokaḥ
na khalvayaṃ garhita eva yatno yo hīnamṛtsṛjya viśeṣagāmi /
prājñaiḥ samānena pariśrameṇa kāryaṃ tu tadyatra punarna kāryam
śarīrapīḍā tu yadīha dharmaḥ sukhaṃ śarīrasya bhavatyadharmaḥ /
dharmeṇa cāpnoti sukhaṃ paratra tasmādadharma phalatīha dharmaḥ
yataḥ śarīraṃ manaso vaśena pravartate cāpi nivartate ca /
yukto damaścetasa eva tasmāccittādṛte kāṣṭhasamaṃ śarīram
āhāraśuddhyā yadi puṇyamiṣṭaṃ tasmānmṛgānāmapi puṇyamasti /
ye cāpi bāhyāḥ puruṣāḥ phalebhyo bhāgyāparādhena parāṅmukhārthāḥ
duḥkhe 'bhisaṃdhistvatha puṇyahetuḥ sukhe 'pi kāryo nanu so 'bhisaṃdhiḥ /
atha pramāṇaṃ na sukhe 'bhisaṃdhirduḥkhe pramāṇaṃ nanu nābhisaṃdhiḥ
tathaiva ye karmaviśuddhihetoḥ spṛśantyapastīrthamiti pravṛttāḥ /
tatrāpi toṣo hṛdi kevalo 'yaṃ na pāvayiṣyanti hi pāpamāpaḥ
spṛṣṭaṃ hi yadyadguṇavadbhirambhastattatpṛthivyāṃ yadi tīrthamiṣṭam /
tasmādguṇāneva paraimi tīrthamāpastu niḥsaṃśayamāpa eva
iti sma tattadbahuyuktiyuktaṃ jagāda cāstaṃ ca yayau vivasvān /
tato havirdhūmavivarṇavṛkṣaṃ tapaḥpraśāntaṃ sa vanaṃ viveśa
abhyuddhṛtaprajvalitāgnihotraṃ kṛtābhiṣekarṣijanāvakirṇam /
jāpyasvanākūjitadevakoṣṭhaṃ dharmasya karmāntamiva pravṛttam
kāścinniśāstatra niśākarābhaḥ parīkṣamāṇaśca tapāṃsyuvāsa /
sarva parikṣepya tapaśca matvā tasmāttapaḥkṣetratalājjagāma
anvavrajannāśramiṇastatastaṃ tadrūpamāhātmyagatairmanobhiḥ /
deśādanāryairabhibhūyamānānmaharṣayo dharmamivāpayāntam
tato jaṭāvalkalacīrakhelāṃstapodhanāṃścaiva sa tāndadarśa /
tapāṃsi caiṣāmanurudhyamānastasthau śive śrīmati vṛkṣamūle
athopasṛtyāśramavāsinastaṃ manuṣyavarya parivārya tasthuḥ /
vṛddhaśca teṣāṃ bahumānapūrvaṃ kalena sāmnā giramityuvāca
tvayyāgate pūrṇa ivāśramo 'bhūtsaṃpadyate śūnya eva prayāte /
tasmādimaṃ nārhasi tāta hātuṃ jijīviṣordehamiveṣṭamāyuḥ
brahmarṣirājarṣisurarṣijuṣṭaḥ puṇyaḥ samīpe himavān hi śailaḥ /
tapāṃsi tānyeva tapodhanānāṃ yatsaṃnikarṣādbahulībhavanti
tīrthāni puṇyāyānyabhitastathaiva sopānabhūtāni nabhastalasya
juṣṭāni dharmātmabhirātmavadbhirdevarṣibhiścaiva maharṣibhiśca
itaśca bhūyaḥ kṣamamuttaraiva diksevituṃ dharmīvaśeṣahetoḥ /
na tu kṣamaṃ dakṣiṇato budhena padaṃ bhavedekamapi prayātum
tapovane 'sminnatha niṣkriyo vā saṃkīrṇadharmāpatito 'śucirvā /
dṛṣṭastvayā yena na te vivatsā tadbrūhi yāvadrucito 'stu vāsaḥ
ime hi vāñchanti tapaḥsahāyaṃ taponidhānapratīmaṃ bhavantam /
vāsastvayā hīndrasamena sārdha bṛhaspaterabhyudayāvahaḥ syāt
ityevamukte sa tapasvimadhye tapasvimukhyena manīṣimukhyaḥ /
bhavapraṇāśāya kṛtapratijñaḥ svaṃ bhāvāmantargatamācacakṣe
ṛjvātmanāṃ dharmabhṛtāṃ munīnāmiṣṭātithitvātsvajanopamānām /
evaṃvidhairmā prati bhāvajātaiḥ prītiḥ parā me janitaśca mānaḥ
snigdhābhirābhirhṛdayaṃgamābhiḥ samāsataḥ snāta ivāsmi vāgbhiḥ /
ratiśca me dharmanavagrahasya vispanditā saṃprati bhūya eva
evaṃ pravṛttān bhavataḥ śaraṇyānatīva saṃdarśitapakṣapātān /
yāsyāmi hitveti mamāpi duḥkhaṃ yathaiva bandhūṃstyajatastathaiva
svargāya yuṣmākamayaṃ tu dharmo mamābhilāṣastvapunarbhavāya /
asminvane yena na me vivatsā bhinnaḥ pravṛttyā hi nivṛttidharmaḥ
tannāratirme na parāpacāro vanādito yena parivrajāmi /
dharme sthitāḥ pūrvayugānurūpe sarve bhavanto hi maharṣikalpāḥ
tato vacaḥ sūnṛtamarthavacca suślakṣṇamojasvi ca garvita ca /
śrutvā kumārasya tapasvinaste viśeṣayuktaṃ bahumānamīyuḥ
kaściddvijastatra tu bhasmaśāyī prāṃśuḥ śikhī dāravacīravāsāḥ /
āpiṅgalākṣastanudīrghaghoṇaḥ kuṇḍaikahasto giramityuvāca
dhīmannudāraḥ khalu niścayaste yastvaṃ yuvā janmani dṛṣṭadoṣaḥ /
svargāpavargau hi vicārya samyagyasyāpavarge matirasti so 'sti
yajñaistapobhirniyamaiśca taistaiḥ svarga yiyāsanti hi rāgavantaḥ /
rāgeṇa sārdha ripuṇeva yuddhvā mokṣaṃ parīpsanti tu sattvavantaḥ
tadbuddhireṣā yadi niścitā te tūrṇaṃ bhavān gacchatu vindhyakoṣṭham /
asau munistatra vasatyarāḍo yo naiṣṭhike śreyasi labdhacakṣuḥ
tasmādbhavāñcchroṣyati tattvamārga satyāṃ rucau saṃpratipatsyate ca /
yathā tu paśyāmi matistathaiṣā tasyāpi yāsyatyavadhūya buddhim
spaṣṭoccaghoṇaṃ vipulāyatākṣaṃ / tāmrādharauṣṭhaṃ sitatīkṣaṇadaṃṣṭram /
idaṃ hi vaktuṃ tanuraktajivhaṃ jñeyārṇavaṃ pāsyati kṛtsnameva
gambhīratā yā bhavatastvagādhā yā dīptatā yāni ca lakṣaṇāni /
ācāryakaṃ prāpsyasi tatpṛthivyāṃ yannarṣibhiḥ pūrvayuge 'pyavāptam
paramamiti tato nṛpātmajastamṛṣijanaṃ pratinandya niryayau /
vidhivadanuvidhāya te 'pi taṃ praviviśurāśramiṇastapovanam
Original text: Buddhacarita · Edition: E.H. Johnston: The Buddhacarita: Or, Acts of the Buddha, Part I. Calcutta: Baptist Mission Press 1935 (Panjab University Oriental Publications, 31) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0