Language

ENहिગુ
Scripture Library

Buddhacarita (another edition) · Chapter 6

6.1

iti buddhacarite mahākāvye 'bhiniṣkramaṇo nāma pañcamaḥ sargaḥ // 5 //
CANTO VI
tato muhūrtābhyudite jagaccakṣuṣi bhāskare /
bhārgavasyāśramapadaṃ sa dadarśa nṛṇāṃ varaḥ

6.2

suptaviśvastahariṇaṃ svasthasthitavihaṅgamam /
viśrānta iva yaddṛṣṭvā kṛtārtha iva cābhavat

6.3

sa vismayanivṛttyartha tapaḥpūjārthameva ca /
svāṃ cānuvartitā rakṣannaśvapṛṣṭhādavatārat

6.4

avatīrya ca pasparśa nistīrṇamiti vājinam /
chandakaṃ cāvravītprītaḥ snāpayanniva cakṣuṣā

6.5

imaṃ tārkṣyopamajavaṃ turaṅgamanugacchatā /
darśitā saumya madbhaktirvikramaścāyamātmanaḥ

6.6

sarvathāsmyanyakāryo 'pi gṛhīto bhavatā hṛdi /
bhartusnehaśca yasyāyamīdṛśaḥ śaktireva ca

6.7

asnigdho 'pi samartho 'sti niḥsāmarthyo 'pi bhaktimān /
bhaktimāṃścaiva śaktaśca durlabhastvadvidho bhuvi

6.8

tatprīto 'smi tavānena mahābhāgena karmaṇā /
yasya te mayi bhāvo 'yaṃ phalebhyo 'pi parāṅmukhaḥ

6.9

ko janasya phalasthasya na syādabhimukho janaḥ /
janībhavati bhūyiṣṭhaṃ svajano 'pi viparyaye

6.10

kulārtha dhāryate putraḥ poṣārtha sevyate pitā /
āśayācchilaṣyati jagannāsti niṣkāraṇā svatā

6.11

kimuktvā bahu saṃkṣepātkṛtaṃ me sumahatpriyam /
nivartasvāśvamādāya saṃprāpto 'smīpsitaṃ padam

6.12

ityuktvā sa mahābāhuranuśaṃsacikīrṣayā /
bhūṣaṇānyavamucyāsmai saṃtaptamanase dadau

6.13

mukuṭāddīpakarmāṇaṃ maṇīmādāya bhāsvaram /
bruvanvākyamidaṃ tasthau sāṃditya iva mandaraḥ

6.14

anena maṇinā chanda praṇamya bahuśo nṛpaḥ /
vijñāpyo 'muktaviśrambhaṃ saṃtāpavinivṛttaye

6.15

janmamaraṇanāśārtha praviṣṭo 'smi tapovanam /
na khalu svargatarṣeṇa nāsnehena na manyunā

6.16

tadevamabhiniṣkrāntaṃ na māṃ śocitumarhasi /
bhūtvāpi hi ciraṃ śleṣaḥ kālena na bhaviṣyati

6.17

dhruvo yasmācca viśleṣastasmānmokṣāya me matiḥ /
viprayogaḥ kathaṃ na syād bhūyo 'pi svajanāditi

6.18

śokatyāgāya niṣkrāntaṃ na māṃ śocitumarhasi /
śokahetuṣu kāmeṣu saktāḥ śocyāstu rāgiṇaḥ

6.19

ayaṃ ca kila pūrveṣāmasmākaṃ niścayaḥ sthiraḥ /
iti dāyādyabhūtena na śocyo 'smi pathā vrajan

6.20

bhavanti hyarthadāyādāḥ puruṣasya viparyaye /
pṛthivyāṃ dharmadāyādāḥ durlabhāstu na santi vā

6.21

yadapi syādasamaye yāto vanamasāviti /
akālo nāsti dharmasya jīvite cañcale sati

6.22

tasmādadyaiva me śreyaścetavyamiti niścayaḥ /
jīvite ko hi viśrambho mṛtyau pratyarthini sthite

6.23

evamādi tvayā saumya vijñāpyo vasudhādhipaḥ /
prayatethāstathā caiva yathā māṃ na smaredāpi

6.24

api nairguṇyamasmākaṃ vācyaṃ narapatau tvayā /
nairguṇyāttyajyate snehaḥ snehatyāgānna śocyate

6.25

iti vākyamidaṃ śrutvā chandaḥ saṃtāpaviklavaḥ /
bāṣpagrathitayā vācā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ

6.26

anena ta va bhāvena bāndhavāyāsadāyinā /
bhartaḥ sīdati me ceto nadīpaṅka iva dvipaḥ

6.27

kasya notpādayedbāṣpaṃ niścayaste 'yamīdṛśaḥ /
ayomaye 'pi hṛdaye kiṃ punaḥ snehaviklave

6.28

vimānaśayanārhaṃ hi saukumāryamidaṃ kva ca /
kharadarbhāṅkuravatī tapovanamahī kva ca

6.29

śrutvā tu vyavasāyaṃ te yadaśvo 'yaṃ mayāhṛtaḥ /
balātkāreṇa tannātha daivenaivāsmi kāritaḥ

6.30

kathaṃ hyātmavaśo jānan vyavasāyamimaṃ tava /
upānayeyaṃ turagaṃ śokaṃ kapilavāstunaḥ

6.31

tannārhasi mahābāho vihātuṃ putralālasam /
snigdhaṃ vṛddhaṃ ca rājānaṃ saddharmamiva nāstikaḥ

6.32

saṃvardhanapariśrāntāṃ dvitīyāṃ tāṃ ca mātaram /
devīṃ nārhasi vismartu kṛtaghna iva satkriyām

6.33

bālaputrāṃ guṇavartī kulaślādhyāṃ pativratām /
devīmarhasi na tyaktuṃ klībaḥ prāptāmiva śriyam

6.34

putraṃ yāśodharaṃ ślādhyaṃ yaśodharmabhṛtāṃ varam /
bālamarhasi na tyaktuṃ vyasanīvottamaṃ yaśaḥ

6.35

atha bandhuṃ ca rājyaṃ ca tyaktumeva kṛtā matiḥ /
māṃ nārhasi vibho tyaktuṃ tvatpādau hi gatirmama

6.36

nāsmi yātuṃ puraṃ śakto dahyamānena cetasā /
tvāmaraṇye parityajya sumantra iva rāghavam

6.37

kiṃ hi vakṣyati māṃ rājā tvadṛte nagaraṃ gatam /
vakṣyāmyucitadarśitvātkiṃ tavāntaḥpurāṇi vā

6.38

yadapyātthāpi nairguṇyaṃ vācyaṃ narapatāviti /
kiṃ tadvakṣyāmyabhūtaṃ te nirdoṣasya muneriva

6.39

hṛdayena salajjena jivhayā sajjamānayā /
ahaṃ yadapi vā brūyāṃ kastacchraddhātumarhati

6.40

yo hi candramasastaikṣṇyaṃ kathayecchraddadhīta vā /
sa doṣāṃstava doṣajña kathayecchraddadhīta vā

6.41

sānukrośasya satataṃ nityaṃ karuṇavedinaḥ /
snigdhatyāgo na sadṛśo nivartasva prasīda me

6.42

iti śokābhibhūtasya śrutvā chandasya bhāṣitam /
svasthaḥ paramayā dhṛtyā jagāda vadatāṃ varaḥ

6.43

madviyogaṃ prati cchanda saṃtāpastyajyatāmayam /
nānābhāvo hi niyataṃ pṛthagjātiṣu dehiṣu

6.44

svajanaṃ yadyapi snehānna tyajeyamahaṃ svayam /
mṛtyuranyonyamavaśānasmān saṃtyājayiṣyati

6.45

mahatyā tṛṣṇayā duḥkhairgarbheṇāsmi yayā dhṛtaḥ /
tasyā niṣphalayatnāyāḥ kvāhaṃ mātuḥ kva sā mama

6.46

vāsavṛkṣe samāgamya vigacchanti yathāṇḍajāḥ /
niyataṃ viprayogāntastathā bhūtasamāgamaḥ

6.47

sametya ca yathā bhūyo vyapayānti balāhakāḥ /
saṃyogo viprayogaśca tathā me prāṇināṃ mataḥ

6.48

yasmādyāti ca loko 'yaṃ vipralabhya paraṃparam /
mamattvaṃ na kṣamaṃ tasmātsvapnabhūte samāgame

6.49

sahajena viyujyante parṇarāgeṇa pādapāḥ /
anyenānyasya viśleṣaḥ kiṃ punarna bhaviṣyati

6.50

tadevaṃ sati saṃtāpaṃ mā kārṣī saumya gamyatām /
lambate yadi tu sneho gatvāpi punarāvraja

6.51

brūyāścāsmatkṛtāpekṣaṃ janaṃ kapilavāstuni /
tyajyatāṃ tagdataḥ snehaḥ śrūyatāṃ cāsya niścayaḥ

6.52

kṣiprameṣyati vā kṛtvā janmamṛtyukṣayaṃ kila /
akṛtārtho nirārambho nidhanaṃ yāsyatīti vā

6.53

iti tasya vacaḥ śrutvā kanthakasturagottamaḥ /
jivhayā lilihe pādau bāṣpamuṣṇaṃ mumoca ca

6.54

jālinā svastikāṅkena cakramadhyena pāṇinā /
āmamarśa kumārastaṃ babhāṣe ca vayasyavat

6.55

muñca kanthaka mā bāṣpaṃ darśiteyaṃ sadaśvatā /
mṛṣyatāṃ saphalaḥ śīghraṃ śramaste 'yaṃ bhaviṣyati

6.56

maṇitsaruṃ chandakahastasaṃsthaṃ tataḥ sa dhīro niśitaṃ gṛhītvā
kośādasiṃ kañcanabhakticitraṃ bilādivaśīviṣamudbabarha

6.57

niṣkāsya taṃ cotpalapattranīlaṃ ciccheda citraṃ mukuṭaṃ sakeśam /
vikīryamāṇāṃśukamantarīkṣe cikṣepa cainaṃ sarasīva haṃsam

6.58

pūjābhilāṣeṇa ca bāhumānyāddivaukasastaṃ jagṛhuḥ praviddham /
yathāvadenaṃ divi devasaṅghā divyairviśeṣairmahayāṃ ca cakruḥ

6.59

muktvā tvalaṃkārakalatravattāṃ śrīvipravāsaṃ śirasaśca kṛtvā /
dṛṣṭvāṃśukaṃ kāñcanahaṃsacinhaṃ vanyaṃ sa dhīro 'bhicakāṅkṣa vāsaḥ

6.60

tato mṛgavyādhanapurdivaukā bhāvaṃ viditvāsya viśuddhabhāvaḥ /
kāṣāyavastro 'bhiyayau samīpaṃ taṃ śākyarājaprabhavo 'bhyuvāca

6.61

śivaṃ ca kāṣāyamṛṣidhvajaste na yujyate hiṃsramidaṃ dhanuśca /
tatsaumya yadyasti na saktiratra mahyaṃ prayacchedamidaṃ gṛhāṇa

6.62

vyādho 'bravītkāmada kāmamārādanena viśvāsya mṛgāgnihanmi /
arthastu śakropama yadyanena hanta pratīcchānaya śuklametat

6.63

pareṇa harṣeṇa tataḥ sa vanyaṃ jagrāha vāso 'śukamutsasarja /
vyādhastu divyaṃ vapureva bibhrattacchuklamādāya divaṃ jagāma

6.64

tataḥ kumāraśca sa cāśvagopastasmiṃstathā yāti visismiyāte /
āraṇyake vāsasi caiva bhūyastasminnakārṣṭā bahumānamāśu

6.65

chandaṃ tataḥ sāśrumukhaṃ visṛjya kāṣāyasaṃbhṛddhṛtikīrtibhṛtsaḥ /
yenāśramastena yayau mahātmā saṃdhyābhrasaṃvīta ivoḍurājaḥ

6.66

tatastathā bhartari rājyaniḥspṛhe tapovanaṃ yāti vivarṇavāsasi /
bhujau samutkṣipya tataḥ sa vājibhṛd bhṛśaṃ vicukrośa papāta ca kṣitau

6.67

vilokya bhūyaśca ruroda sasvaraṃ hayaṃ bhujābhyāmupaguhya kanthakam /
tato nirāśo vilapananmuhurmuhuryayau śarīreṇa puraṃ na cetasā

6.68

kvacitpradadhyau vilalāpa ca kvacit kvacitpracaskhāla papāta ca kvacit /
ato vrajan bhaktivaśena duḥkhitaścacāra bavhīravaśaḥ pathi kriyāḥ

Original text: Buddhacarita · Edition: E.H. Johnston: The Buddhacarita: Or, Acts of the Buddha, Part I. Calcutta: Baptist Mission Press 1935 (Panjab University Oriental Publications, 31) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc