Buddhacarita (another edition) · Chapter 6
iti buddhacarite mahākāvye 'bhiniṣkramaṇo nāma pañcamaḥ sargaḥ // 5 //
CANTO VI
tato muhūrtābhyudite jagaccakṣuṣi bhāskare /
bhārgavasyāśramapadaṃ sa dadarśa nṛṇāṃ varaḥ
suptaviśvastahariṇaṃ svasthasthitavihaṅgamam /
viśrānta iva yaddṛṣṭvā kṛtārtha iva cābhavat
sa vismayanivṛttyartha tapaḥpūjārthameva ca /
svāṃ cānuvartitā rakṣannaśvapṛṣṭhādavatārat
avatīrya ca pasparśa nistīrṇamiti vājinam /
chandakaṃ cāvravītprītaḥ snāpayanniva cakṣuṣā
imaṃ tārkṣyopamajavaṃ turaṅgamanugacchatā /
darśitā saumya madbhaktirvikramaścāyamātmanaḥ
sarvathāsmyanyakāryo 'pi gṛhīto bhavatā hṛdi /
bhartusnehaśca yasyāyamīdṛśaḥ śaktireva ca
asnigdho 'pi samartho 'sti niḥsāmarthyo 'pi bhaktimān /
bhaktimāṃścaiva śaktaśca durlabhastvadvidho bhuvi
tatprīto 'smi tavānena mahābhāgena karmaṇā /
yasya te mayi bhāvo 'yaṃ phalebhyo 'pi parāṅmukhaḥ
ko janasya phalasthasya na syādabhimukho janaḥ /
janībhavati bhūyiṣṭhaṃ svajano 'pi viparyaye
kulārtha dhāryate putraḥ poṣārtha sevyate pitā /
āśayācchilaṣyati jagannāsti niṣkāraṇā svatā
kimuktvā bahu saṃkṣepātkṛtaṃ me sumahatpriyam /
nivartasvāśvamādāya saṃprāpto 'smīpsitaṃ padam
ityuktvā sa mahābāhuranuśaṃsacikīrṣayā /
bhūṣaṇānyavamucyāsmai saṃtaptamanase dadau
mukuṭāddīpakarmāṇaṃ maṇīmādāya bhāsvaram /
bruvanvākyamidaṃ tasthau sāṃditya iva mandaraḥ
anena maṇinā chanda praṇamya bahuśo nṛpaḥ /
vijñāpyo 'muktaviśrambhaṃ saṃtāpavinivṛttaye
janmamaraṇanāśārtha praviṣṭo 'smi tapovanam /
na khalu svargatarṣeṇa nāsnehena na manyunā
tadevamabhiniṣkrāntaṃ na māṃ śocitumarhasi /
bhūtvāpi hi ciraṃ śleṣaḥ kālena na bhaviṣyati
dhruvo yasmācca viśleṣastasmānmokṣāya me matiḥ /
viprayogaḥ kathaṃ na syād bhūyo 'pi svajanāditi
śokatyāgāya niṣkrāntaṃ na māṃ śocitumarhasi /
śokahetuṣu kāmeṣu saktāḥ śocyāstu rāgiṇaḥ
ayaṃ ca kila pūrveṣāmasmākaṃ niścayaḥ sthiraḥ /
iti dāyādyabhūtena na śocyo 'smi pathā vrajan
bhavanti hyarthadāyādāḥ puruṣasya viparyaye /
pṛthivyāṃ dharmadāyādāḥ durlabhāstu na santi vā
yadapi syādasamaye yāto vanamasāviti /
akālo nāsti dharmasya jīvite cañcale sati
tasmādadyaiva me śreyaścetavyamiti niścayaḥ /
jīvite ko hi viśrambho mṛtyau pratyarthini sthite
evamādi tvayā saumya vijñāpyo vasudhādhipaḥ /
prayatethāstathā caiva yathā māṃ na smaredāpi
api nairguṇyamasmākaṃ vācyaṃ narapatau tvayā /
nairguṇyāttyajyate snehaḥ snehatyāgānna śocyate
iti vākyamidaṃ śrutvā chandaḥ saṃtāpaviklavaḥ /
bāṣpagrathitayā vācā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ
anena ta va bhāvena bāndhavāyāsadāyinā /
bhartaḥ sīdati me ceto nadīpaṅka iva dvipaḥ
kasya notpādayedbāṣpaṃ niścayaste 'yamīdṛśaḥ /
ayomaye 'pi hṛdaye kiṃ punaḥ snehaviklave
vimānaśayanārhaṃ hi saukumāryamidaṃ kva ca /
kharadarbhāṅkuravatī tapovanamahī kva ca
śrutvā tu vyavasāyaṃ te yadaśvo 'yaṃ mayāhṛtaḥ /
balātkāreṇa tannātha daivenaivāsmi kāritaḥ
kathaṃ hyātmavaśo jānan vyavasāyamimaṃ tava /
upānayeyaṃ turagaṃ śokaṃ kapilavāstunaḥ
tannārhasi mahābāho vihātuṃ putralālasam /
snigdhaṃ vṛddhaṃ ca rājānaṃ saddharmamiva nāstikaḥ
saṃvardhanapariśrāntāṃ dvitīyāṃ tāṃ ca mātaram /
devīṃ nārhasi vismartu kṛtaghna iva satkriyām
bālaputrāṃ guṇavartī kulaślādhyāṃ pativratām /
devīmarhasi na tyaktuṃ klībaḥ prāptāmiva śriyam
putraṃ yāśodharaṃ ślādhyaṃ yaśodharmabhṛtāṃ varam /
bālamarhasi na tyaktuṃ vyasanīvottamaṃ yaśaḥ
atha bandhuṃ ca rājyaṃ ca tyaktumeva kṛtā matiḥ /
māṃ nārhasi vibho tyaktuṃ tvatpādau hi gatirmama
nāsmi yātuṃ puraṃ śakto dahyamānena cetasā /
tvāmaraṇye parityajya sumantra iva rāghavam
kiṃ hi vakṣyati māṃ rājā tvadṛte nagaraṃ gatam /
vakṣyāmyucitadarśitvātkiṃ tavāntaḥpurāṇi vā
yadapyātthāpi nairguṇyaṃ vācyaṃ narapatāviti /
kiṃ tadvakṣyāmyabhūtaṃ te nirdoṣasya muneriva
hṛdayena salajjena jivhayā sajjamānayā /
ahaṃ yadapi vā brūyāṃ kastacchraddhātumarhati
yo hi candramasastaikṣṇyaṃ kathayecchraddadhīta vā /
sa doṣāṃstava doṣajña kathayecchraddadhīta vā
sānukrośasya satataṃ nityaṃ karuṇavedinaḥ /
snigdhatyāgo na sadṛśo nivartasva prasīda me
iti śokābhibhūtasya śrutvā chandasya bhāṣitam /
svasthaḥ paramayā dhṛtyā jagāda vadatāṃ varaḥ
madviyogaṃ prati cchanda saṃtāpastyajyatāmayam /
nānābhāvo hi niyataṃ pṛthagjātiṣu dehiṣu
svajanaṃ yadyapi snehānna tyajeyamahaṃ svayam /
mṛtyuranyonyamavaśānasmān saṃtyājayiṣyati
mahatyā tṛṣṇayā duḥkhairgarbheṇāsmi yayā dhṛtaḥ /
tasyā niṣphalayatnāyāḥ kvāhaṃ mātuḥ kva sā mama
vāsavṛkṣe samāgamya vigacchanti yathāṇḍajāḥ /
niyataṃ viprayogāntastathā bhūtasamāgamaḥ
sametya ca yathā bhūyo vyapayānti balāhakāḥ /
saṃyogo viprayogaśca tathā me prāṇināṃ mataḥ
yasmādyāti ca loko 'yaṃ vipralabhya paraṃparam /
mamattvaṃ na kṣamaṃ tasmātsvapnabhūte samāgame
sahajena viyujyante parṇarāgeṇa pādapāḥ /
anyenānyasya viśleṣaḥ kiṃ punarna bhaviṣyati
tadevaṃ sati saṃtāpaṃ mā kārṣī saumya gamyatām /
lambate yadi tu sneho gatvāpi punarāvraja
brūyāścāsmatkṛtāpekṣaṃ janaṃ kapilavāstuni /
tyajyatāṃ tagdataḥ snehaḥ śrūyatāṃ cāsya niścayaḥ
kṣiprameṣyati vā kṛtvā janmamṛtyukṣayaṃ kila /
akṛtārtho nirārambho nidhanaṃ yāsyatīti vā
iti tasya vacaḥ śrutvā kanthakasturagottamaḥ /
jivhayā lilihe pādau bāṣpamuṣṇaṃ mumoca ca
jālinā svastikāṅkena cakramadhyena pāṇinā /
āmamarśa kumārastaṃ babhāṣe ca vayasyavat
muñca kanthaka mā bāṣpaṃ darśiteyaṃ sadaśvatā /
mṛṣyatāṃ saphalaḥ śīghraṃ śramaste 'yaṃ bhaviṣyati
maṇitsaruṃ chandakahastasaṃsthaṃ tataḥ sa dhīro niśitaṃ gṛhītvā
kośādasiṃ kañcanabhakticitraṃ bilādivaśīviṣamudbabarha
niṣkāsya taṃ cotpalapattranīlaṃ ciccheda citraṃ mukuṭaṃ sakeśam /
vikīryamāṇāṃśukamantarīkṣe cikṣepa cainaṃ sarasīva haṃsam
pūjābhilāṣeṇa ca bāhumānyāddivaukasastaṃ jagṛhuḥ praviddham /
yathāvadenaṃ divi devasaṅghā divyairviśeṣairmahayāṃ ca cakruḥ
muktvā tvalaṃkārakalatravattāṃ śrīvipravāsaṃ śirasaśca kṛtvā /
dṛṣṭvāṃśukaṃ kāñcanahaṃsacinhaṃ vanyaṃ sa dhīro 'bhicakāṅkṣa vāsaḥ
tato mṛgavyādhanapurdivaukā bhāvaṃ viditvāsya viśuddhabhāvaḥ /
kāṣāyavastro 'bhiyayau samīpaṃ taṃ śākyarājaprabhavo 'bhyuvāca
śivaṃ ca kāṣāyamṛṣidhvajaste na yujyate hiṃsramidaṃ dhanuśca /
tatsaumya yadyasti na saktiratra mahyaṃ prayacchedamidaṃ gṛhāṇa
vyādho 'bravītkāmada kāmamārādanena viśvāsya mṛgāgnihanmi /
arthastu śakropama yadyanena hanta pratīcchānaya śuklametat
pareṇa harṣeṇa tataḥ sa vanyaṃ jagrāha vāso 'śukamutsasarja /
vyādhastu divyaṃ vapureva bibhrattacchuklamādāya divaṃ jagāma
tataḥ kumāraśca sa cāśvagopastasmiṃstathā yāti visismiyāte /
āraṇyake vāsasi caiva bhūyastasminnakārṣṭā bahumānamāśu
chandaṃ tataḥ sāśrumukhaṃ visṛjya kāṣāyasaṃbhṛddhṛtikīrtibhṛtsaḥ /
yenāśramastena yayau mahātmā saṃdhyābhrasaṃvīta ivoḍurājaḥ
tatastathā bhartari rājyaniḥspṛhe tapovanaṃ yāti vivarṇavāsasi /
bhujau samutkṣipya tataḥ sa vājibhṛd bhṛśaṃ vicukrośa papāta ca kṣitau
vilokya bhūyaśca ruroda sasvaraṃ hayaṃ bhujābhyāmupaguhya kanthakam /
tato nirāśo vilapananmuhurmuhuryayau śarīreṇa puraṃ na cetasā
kvacitpradadhyau vilalāpa ca kvacit kvacitpracaskhāla papāta ca kvacit /
ato vrajan bhaktivaśena duḥkhitaścacāra bavhīravaśaḥ pathi kriyāḥ
Original text: Buddhacarita · Edition: E.H. Johnston: The Buddhacarita: Or, Acts of the Buddha, Part I. Calcutta: Baptist Mission Press 1935 (Panjab University Oriental Publications, 31) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0