Buddhacarita (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 7

ઇતિ બુદ્ધચરિતે મહાકાવ્યે છન્દકનિવર્તનો નામ ષષ્ઠઃ સર્ગઃ ॥ 6 ॥
ચન્તો વિઇ
તતો વિસૃજ્યાશ્રુમુખં રુદન્તં છન્દં વનચ્છન્દતયા નિરાસ્થઃ ।
સર્વાર્થસિદ્ધો વપુષાભિભૂય તમાશ્રમં સિદ્ધ ઇવ પ્રપેદે

સ રાજસૂનુર્મૃગરાજગામી મૃગાજિરં તન્મૃગવત્પ્રવિષ્ટઃ ।
લક્ષ્મીવિયુક્તો ઽપિ શરીરલક્ષ્મ્યા ચક્ષૂંષિ સર્વાશ્રમિણાં જહાર

સ્થિતા હિ હસ્તસ્થયુગાસ્તથૈવ કૌતૂહલાચ્ચક્રધરાઃ સદારાઃ ।
તમિન્દ્રકલ્પં દદૃશુર્ન જગ્મુર્ધુર્યા ઇવાર્ધાવનતૈઃ શિરોભિઃ

વિપ્રાશ્ચ ગત્વા બહિરિધ્મહેતોઃ પ્રાપ્તાઃ સમિત્પુષ્પવિત્રહસ્તાઃ ।
તપઃપ્રધાનાઃ કૃતબુદ્ધયો ઽપિ તં દ્રષ્ટુમીયુર્ન મઠાનભીયુઃ

હૃષ્ટાશ્ચ કેકા મુમુચુર્મયૂરા દૃષ્ટ્વામ્બુદં નીલમિવોન્નમન્તઃ ।
શષ્પાણિ હિત્વાભિમુખાશ્ચ તસ્થુર્મૃગાશ્ચલાક્ષા મૃગચારિણશ્ચ

દૃષ્ટ્વા તમિક્ષ્વાકુકુલપ્રદીપં જ્વલન્તમુદ્યન્તમિવાંશુમન્તમ્ ।
કૃતે ઽપિ દોહે જનિતપ્રમોદાઃ પ્રસુસ્રુવુર્હોમદુહશ્ચ ગાવઃ

કશ્ચિદ્વસૂનામયમષ્ટમઃ સ્યાત્સ્યાદાવિશ્વનોરન્યતરશ્ચ્યુતો વા ।
ઉચ્ચેરુરુચ્ચૈરિતિ તત્ર વાચસ્તદ્દર્શનાદ્વિસ્મયજા મુનીનામ્

લેખર્ષભસ્યેવ વપુર્દ્વિતીયં ધામેવ લોકસ્ય ચરાચરસ્ય ।
સ દ્યોતયામાસ વનં હિ કૃત્સ્નં યદૃચ્છયા સૂર્ય ઇવાવતીર્ણઃ

તતઃ સ તૈરાશ્રમિભિર્યથાવદભ્યર્ચિતશ્ચોપનિમન્ત્રિતશ્ચ ।
પ્રત્યર્ચયાં ધર્મભૃતો બભૂવ સ્વરેણ સામ્ભો ઽમ્બુધરોપમેન

કીર્ણં તથા પુણ્યકૃતા જનેન સ્વર્ગાભિકામેન વિમોક્ષકામઃ ।
તમાશ્રમં સો ઽનુચચાર ધિરસ્તપાંસિ ચિત્રાણિ નિરીક્ષમાણઃ

તપોવિકારાંશ્ચ નિરીક્ષ્ય સૌમ્યસ્તપોવને તત્ર તપોધનાનામ્ ।
તપસ્વિનં કંચિદનુવ્રજન્તં તત્ત્વં વિજિજ્ઞાસુરિદં બભાષે

તત્પૂર્વમદ્યાશ્રમદર્શનં મે યાસ્માદિમં ધર્મવિધિં ન જાને ।
તસ્માદ્ભવાનર્હતિ ભાષિતું મે યો નિશ્ચયો યત્પ્રતિ વઃ પ્રવૃત્તઃ

તતો દ્વિજાતિઃ સ તપોવિહારઃ શાક્યર્ષભાયર્ષભવિક્રમાય ।
ક્રમેણ તસ્મૈ કથયાંચકાર તપોવિશેષાંસ્તપસઃ ફલં ચ

અગ્રામ્યમન્નં સલિલે પ્રરૂઢં પર્ણીન તોયં ફલમૂલમેવ ।
યથાગમં વૃત્તિરિયં મુનીનાં ભિન્નાસ્તુ તે તે તપસાં વિકલ્પાઃ

ઉઞ્છેન જીવન્તિ ખગા ઇવાન્યે તૃણાનિ કેચિન્મૃગવચ્ચરન્તિ ।
કેચિદ્ભુજઙ્ગૈઃ સહ વર્તયન્તિ વલ્મીકભૂતા વનમારુતેન

આશ્મપ્રયત્નાર્જિતવૃત્તયો ઽન્યે કેચિત્સ્વદન્તાપહતાન્નભક્ષાઃ ।
કૃત્વા પરાર્થ શ્રપણં તથાન્યે કુર્વન્તિ કાર્યં યદિ શેષમસ્તિ

કેચિજ્જલક્લિન્નજટાકલાપા દ્વિઃ પાવકં જુવ્હતિ મન્ત્રપૂર્વમ્ ।
મીનૈઃ સમં કેચિદપો વિગાહ્ય વસન્તિ કૂર્મોલ્લિખિતૈઃ શરીરૈઃ

એવંવિધૈઃ કાલચિતૈસ્તપોભિઃ પરૈર્દિવં યાન્ત્યપરૈર્નૃલોકમ્ ।
દુઃખેન માર્ગેણ સુખં હ્યુપૈતિ સુખં હિ ધર્મસ્ય વદન્તિ મૂલમ્

ઇત્યેવમાદિ દ્વિપદેન્દ્રવત્સઃ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય તપોધનસ્ય ।
અદૃષ્ટતત્ત્વો ઽપિ ન સંતુતોષ । શનૈરિદં ચાત્મગતં બભાષે

દુઃખાત્મકં નૈકવિધં તપશ્ચ સ્વર્ગપ્રધાનં તપસઃ ફલં ચ ।
લોકાશ્ચ સર્વે પરિણામવન્તઃ સ્વલ્પે શ્રમઃ ખલ્વયમાશ્રમાણામ્

પ્રિયાંશ્ચ બન્ધૂન્વિષયાંશ્ચ હિત્વા યે સ્વર્ગહેતોર્નિયમં ચરન્તિ ।
તે વિપ્રયુક્તાઃ ખલુ ગન્તુકામા મહત્તરં બન્ધનમેવ ભૂયઃ

કાયક્લમૈર્યશ્ચ તપો ઽભિધાનૈઃ પ્રવૃત્તિમકાઙ્ક્ષતિ કામહેતોઃ ।
સંસારદોષાનપરીક્ષમાણો દુઃખેન સો ઽન્વિચ્છતિ દુઃખમેવ

ત્રાસશ્ચ નિત્યં મરણાત્પ્રજાનાં યત્નેન ચેચ્છન્તિ પુનઃપ્રસૂતિમ્ ।
સત્યાં પ્રવૃત્તૌ નિયતશ્ચ મૃત્યુસ્તત્રૈવ મગ્ના યત એવ ભીતાઃ

ઇહાર્થમેકે પ્રવિશન્તિ ખેદં સ્વર્ગાર્થમન્યે શ્રમમાપ્નુવન્તિ ।
સુખાર્થમાશાકૃપણો ઽકૃતાર્થઃ પતત્યનર્થે ખલુ જીવલોકઃ

ન ખલ્વયં ગર્હિત એવ યત્નો યો હીનમૃત્સૃજ્ય વિશેષગામિ ।
પ્રાજ્ઞૈઃ સમાનેન પરિશ્રમેણ કાર્યં તુ તદ્યત્ર પુનર્ન કાર્યમ્

શરીરપીડા તુ યદીહ ધર્મઃ સુખં શરીરસ્ય ભવત્યધર્મઃ ।
ધર્મેણ ચાપ્નોતિ સુખં પરત્ર તસ્માદધર્મ ફલતીહ ધર્મઃ

યતઃ શરીરં મનસો વશેન પ્રવર્તતે ચાપિ નિવર્તતે ચ ।
યુક્તો દમશ્ચેતસ એવ તસ્માચ્ચિત્તાદૃતે કાષ્ઠસમં શરીરમ્

આહારશુદ્ધ્યા યદિ પુણ્યમિષ્ટં તસ્માન્મૃગાનામપિ પુણ્યમસ્તિ ।
યે ચાપિ બાહ્યાઃ પુરુષાઃ ફલેભ્યો ભાગ્યાપરાધેન પરાઙ્મુખાર્થાઃ

દુઃખે ઽભિસંધિસ્ત્વથ પુણ્યહેતુઃ સુખે ઽપિ કાર્યો નનુ સો ઽભિસંધિઃ ।
અથ પ્રમાણં ન સુખે ઽભિસંધિર્દુઃખે પ્રમાણં નનુ નાભિસંધિઃ

તથૈવ યે કર્મવિશુદ્ધિહેતોઃ સ્પૃશન્ત્યપસ્તીર્થમિતિ પ્રવૃત્તાઃ ।
તત્રાપિ તોષો હૃદિ કેવલો ઽયં ન પાવયિષ્યન્તિ હિ પાપમાપઃ

સ્પૃષ્ટં હિ યદ્યદ્ગુણવદ્ભિરમ્ભસ્તત્તત્પૃથિવ્યાં યદિ તીર્થમિષ્ટમ્ ।
તસ્માદ્ગુણાનેવ પરૈમિ તીર્થમાપસ્તુ નિઃસંશયમાપ એવ

ઇતિ સ્મ તત્તદ્બહુયુક્તિયુક્તં જગાદ ચાસ્તં ચ યયૌ વિવસ્વાન્ ।
તતો હવિર્ધૂમવિવર્ણવૃક્ષં તપઃપ્રશાન્તં સ વનં વિવેશ

અભ્યુદ્ધૃતપ્રજ્વલિતાગ્નિહોત્રં કૃતાભિષેકર્ષિજનાવકિર્ણમ્ ।
જાપ્યસ્વનાકૂજિતદેવકોષ્ઠં ધર્મસ્ય કર્માન્તમિવ પ્રવૃત્તમ્

કાશ્ચિન્નિશાસ્તત્ર નિશાકરાભઃ પરીક્ષમાણશ્ચ તપાંસ્યુવાસ ।
સર્વ પરિક્ષેપ્ય તપશ્ચ મત્વા તસ્માત્તપઃક્ષેત્રતલાજ્જગામ

અન્વવ્રજન્નાશ્રમિણસ્તતસ્તં તદ્રૂપમાહાત્મ્યગતૈર્મનોભિઃ ।
દેશાદનાર્યૈરભિભૂયમાનાન્મહર્ષયો ધર્મમિવાપયાન્તમ્

તતો જટાવલ્કલચીરખેલાંસ્તપોધનાંશ્ચૈવ સ તાન્દદર્શ ।
તપાંસિ ચૈષામનુરુધ્યમાનસ્તસ્થૌ શિવે શ્રીમતિ વૃક્ષમૂલે

અથોપસૃત્યાશ્રમવાસિનસ્તં મનુષ્યવર્ય પરિવાર્ય તસ્થુઃ ।
વૃદ્ધશ્ચ તેષાં બહુમાનપૂર્વં કલેન સામ્ના ગિરમિત્યુવાચ

ત્વય્યાગતે પૂર્ણ ઇવાશ્રમો ઽભૂત્સંપદ્યતે શૂન્ય એવ પ્રયાતે ।
તસ્માદિમં નાર્હસિ તાત હાતું જિજીવિષોર્દેહમિવેષ્ટમાયુઃ

બ્રહ્મર્ષિરાજર્ષિસુરર્ષિજુષ્ટઃ પુણ્યઃ સમીપે હિમવાન્ હિ શૈલઃ ।
તપાંસિ તાન્યેવ તપોધનાનાં યત્સંનિકર્ષાદ્બહુલીભવન્તિ

તીર્થાનિ પુણ્યાયાન્યભિતસ્તથૈવ સોપાનભૂતાનિ નભસ્તલસ્ય
જુષ્ટાનિ ધર્માત્મભિરાત્મવદ્ભિર્દેવર્ષિભિશ્ચૈવ મહર્ષિભિશ્ચ

ઇતશ્ચ ભૂયઃ ક્ષમમુત્તરૈવ દિક્સેવિતું ધર્મીવશેષહેતોઃ ।
ન તુ ક્ષમં દક્ષિણતો બુધેન પદં ભવેદેકમપિ પ્રયાતુમ્

તપોવને ઽસ્મિન્નથ નિષ્ક્રિયો વા સંકીર્ણધર્માપતિતો ઽશુચિર્વા ।
દૃષ્ટસ્ત્વયા યેન ન તે વિવત્સા તદ્બ્રૂહિ યાવદ્રુચિતો ઽસ્તુ વાસઃ

ઇમે હિ વાઞ્છન્તિ તપઃસહાયં તપોનિધાનપ્રતીમં ભવન્તમ્ ।
વાસસ્ત્વયા હીન્દ્રસમેન સાર્ધ બૃહસ્પતેરભ્યુદયાવહઃ સ્યાત્

ઇત્યેવમુક્તે સ તપસ્વિમધ્યે તપસ્વિમુખ્યેન મનીષિમુખ્યઃ ।
ભવપ્રણાશાય કૃતપ્રતિજ્ઞઃ સ્વં ભાવામન્તર્ગતમાચચક્ષે

ઋજ્વાત્મનાં ધર્મભૃતાં મુનીનામિષ્ટાતિથિત્વાત્સ્વજનોપમાનામ્ ।
એવંવિધૈર્મા પ્રતિ ભાવજાતૈઃ પ્રીતિઃ પરા મે જનિતશ્ચ માનઃ

સ્નિગ્ધાભિરાભિર્હૃદયંગમાભિઃ સમાસતઃ સ્નાત ઇવાસ્મિ વાગ્ભિઃ ।
રતિશ્ચ મે ધર્મનવગ્રહસ્ય વિસ્પન્દિતા સંપ્રતિ ભૂય એવ

એવં પ્રવૃત્તાન્ ભવતઃ શરણ્યાનતીવ સંદર્શિતપક્ષપાતાન્ ।
યાસ્યામિ હિત્વેતિ મમાપિ દુઃખં યથૈવ બન્ધૂંસ્ત્યજતસ્તથૈવ

સ્વર્ગાય યુષ્માકમયં તુ ધર્મો મમાભિલાષસ્ત્વપુનર્ભવાય ।
અસ્મિન્વને યેન ન મે વિવત્સા ભિન્નઃ પ્રવૃત્ત્યા હિ નિવૃત્તિધર્મઃ

તન્નારતિર્મે ન પરાપચારો વનાદિતો યેન પરિવ્રજામિ ।
ધર્મે સ્થિતાઃ પૂર્વયુગાનુરૂપે સર્વે ભવન્તો હિ મહર્ષિકલ્પાઃ

તતો વચઃ સૂનૃતમર્થવચ્ચ સુશ્લક્ષ્ણમોજસ્વિ ચ ગર્વિત ચ ।
શ્રુત્વા કુમારસ્ય તપસ્વિનસ્તે વિશેષયુક્તં બહુમાનમીયુઃ

કશ્ચિદ્દ્વિજસ્તત્ર તુ ભસ્મશાયી પ્રાંશુઃ શિખી દારવચીરવાસાઃ ।
આપિઙ્ગલાક્ષસ્તનુદીર્ઘઘોણઃ કુણ્ડૈકહસ્તો ગિરમિત્યુવાચ

ધીમન્નુદારઃ ખલુ નિશ્ચયસ્તે યસ્ત્વં યુવા જન્મનિ દૃષ્ટદોષઃ ।
સ્વર્ગાપવર્ગૌ હિ વિચાર્ય સમ્યગ્યસ્યાપવર્ગે મતિરસ્તિ સો ઽસ્તિ

યજ્ઞૈસ્તપોભિર્નિયમૈશ્ચ તૈસ્તૈઃ સ્વર્ગ યિયાસન્તિ હિ રાગવન્તઃ ।
રાગેણ સાર્ધ રિપુણેવ યુદ્ધ્વા મોક્ષં પરીપ્સન્તિ તુ સત્ત્વવન્તઃ

તદ્બુદ્ધિરેષા યદિ નિશ્ચિતા તે તૂર્ણં ભવાન્ ગચ્છતુ વિન્ધ્યકોષ્ઠમ્ ।
અસૌ મુનિસ્તત્ર વસત્યરાડો યો નૈષ્ઠિકે શ્રેયસિ લબ્ધચક્ષુઃ

તસ્માદ્ભવાઞ્ચ્છ્રોષ્યતિ તત્ત્વમાર્ગ સત્યાં રુચૌ સંપ્રતિપત્સ્યતે ચ ।
યથા તુ પશ્યામિ મતિસ્તથૈષા તસ્યાપિ યાસ્યત્યવધૂય બુદ્ધિમ્

સ્પષ્ટોચ્ચઘોણં વિપુલાયતાક્ષં । તામ્રાધરૌષ્ઠં સિતતીક્ષણદંષ્ટ્રમ્ ।
ઇદં હિ વક્તું તનુરક્તજિવ્હં જ્ઞેયાર્ણવં પાસ્યતિ કૃત્સ્નમેવ

ગમ્ભીરતા યા ભવતસ્ત્વગાધા યા દીપ્તતા યાનિ ચ લક્ષણાનિ ।
આચાર્યકં પ્રાપ્સ્યસિ તત્પૃથિવ્યાં યન્નર્ષિભિઃ પૂર્વયુગે ઽપ્યવાપ્તમ્

પરમમિતિ તતો નૃપાત્મજસ્તમૃષિજનં પ્રતિનન્દ્ય નિર્યયૌ ।
વિધિવદનુવિધાય તે ઽપિ તં પ્રવિવિશુરાશ્રમિણસ્તપોવનમ્