Buddhacarita (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 6

ઇતિ બુદ્ધચરિતે મહાકાવ્યે ઽભિનિષ્ક્રમણો નામ પઞ્ચમઃ સર્ગઃ ॥ 5 ॥
ચન્તો વિ
તતો મુહૂર્તાભ્યુદિતે જગચ્ચક્ષુષિ ભાસ્કરે ।
ભાર્ગવસ્યાશ્રમપદં સ દદર્શ નૃણાં વરઃ

સુપ્તવિશ્વસ્તહરિણં સ્વસ્થસ્થિતવિહઙ્ગમમ્ ।
વિશ્રાન્ત ઇવ યદ્દૃષ્ટ્વા કૃતાર્થ ઇવ ચાભવત્

સ વિસ્મયનિવૃત્ત્યર્થ તપઃપૂજાર્થમેવ ચ ।
સ્વાં ચાનુવર્તિતા રક્ષન્નશ્વપૃષ્ઠાદવતારત્

અવતીર્ય ચ પસ્પર્શ નિસ્તીર્ણમિતિ વાજિનમ્ ।
છન્દકં ચાવ્રવીત્પ્રીતઃ સ્નાપયન્નિવ ચક્ષુષા

ઇમં તાર્ક્ષ્યોપમજવં તુરઙ્ગમનુગચ્છતા ।
દર્શિતા સૌમ્ય મદ્ભક્તિર્વિક્રમશ્ચાયમાત્મનઃ

સર્વથાસ્મ્યન્યકાર્યો ઽપિ ગૃહીતો ભવતા હૃદિ ।
ભર્તુસ્નેહશ્ચ યસ્યાયમીદૃશઃ શક્તિરેવ ચ

અસ્નિગ્ધો ઽપિ સમર્થો ઽસ્તિ નિઃસામર્થ્યો ઽપિ ભક્તિમાન્ ।
ભક્તિમાંશ્ચૈવ શક્તશ્ચ દુર્લભસ્ત્વદ્વિધો ભુવિ

તત્પ્રીતો ઽસ્મિ તવાનેન મહાભાગેન કર્મણા ।
યસ્ય તે મયિ ભાવો ઽયં ફલેભ્યો ઽપિ પરાઙ્મુખઃ

કો જનસ્ય ફલસ્થસ્ય ન સ્યાદભિમુખો જનઃ ।
જનીભવતિ ભૂયિષ્ઠં સ્વજનો ઽપિ વિપર્યયે

કુલાર્થ ધાર્યતે પુત્રઃ પોષાર્થ સેવ્યતે પિતા ।
આશયાચ્છિલષ્યતિ જગન્નાસ્તિ નિષ્કારણા સ્વતા

કિમુક્ત્વા બહુ સંક્ષેપાત્કૃતં મે સુમહત્પ્રિયમ્ ।
નિવર્તસ્વાશ્વમાદાય સંપ્રાપ્તો ઽસ્મીપ્સિતં પદમ્

ઇત્યુક્ત્વા સ મહાબાહુરનુશંસચિકીર્ષયા ।
ભૂષણાન્યવમુચ્યાસ્મૈ સંતપ્તમનસે દદૌ

મુકુટાદ્દીપકર્માણં મણીમાદાય ભાસ્વરમ્ ।
બ્રુવન્વાક્યમિદં તસ્થૌ સાંદિત્ય ઇવ મન્દરઃ

અનેન મણિના છન્દ પ્રણમ્ય બહુશો નૃપઃ ।
વિજ્ઞાપ્યો ઽમુક્તવિશ્રમ્ભં સંતાપવિનિવૃત્તયે

જન્મમરણનાશાર્થ પ્રવિષ્ટો ઽસ્મિ તપોવનમ્ ।
ન ખલુ સ્વર્ગતર્ષેણ નાસ્નેહેન ન મન્યુના

તદેવમભિનિષ્ક્રાન્તં ન માં શોચિતુમર્હસિ ।
ભૂત્વાપિ હિ ચિરં શ્લેષઃ કાલેન ન ભવિષ્યતિ

ધ્રુવો યસ્માચ્ચ વિશ્લેષસ્તસ્માન્મોક્ષાય મે મતિઃ ।
વિપ્રયોગઃ કથં ન સ્યાદ્ ભૂયો ઽપિ સ્વજનાદિતિ

શોકત્યાગાય નિષ્ક્રાન્તં ન માં શોચિતુમર્હસિ ।
શોકહેતુષુ કામેષુ સક્તાઃ શોચ્યાસ્તુ રાગિણઃ

અયં ચ કિલ પૂર્વેષામસ્માકં નિશ્ચયઃ સ્થિરઃ ।
ઇતિ દાયાદ્યભૂતેન ન શોચ્યો ઽસ્મિ પથા વ્રજન્

ભવન્તિ હ્યર્થદાયાદાઃ પુરુષસ્ય વિપર્યયે ।
પૃથિવ્યાં ધર્મદાયાદાઃ દુર્લભાસ્તુ ન સન્તિ વા

યદપિ સ્યાદસમયે યાતો વનમસાવિતિ ।
અકાલો નાસ્તિ ધર્મસ્ય જીવિતે ચઞ્ચલે સતિ

તસ્માદદ્યૈવ મે શ્રેયશ્ચેતવ્યમિતિ નિશ્ચયઃ ।
જીવિતે કો હિ વિશ્રમ્ભો મૃત્યૌ પ્રત્યર્થિનિ સ્થિતે

એવમાદિ ત્વયા સૌમ્ય વિજ્ઞાપ્યો વસુધાધિપઃ ।
પ્રયતેથાસ્તથા ચૈવ યથા માં ન સ્મરેદાપિ

અપિ નૈર્ગુણ્યમસ્માકં વાચ્યં નરપતૌ ત્વયા ।
નૈર્ગુણ્યાત્ત્યજ્યતે સ્નેહઃ સ્નેહત્યાગાન્ન શોચ્યતે

ઇતિ વાક્યમિદં શ્રુત્વા છન્દઃ સંતાપવિક્લવઃ ।
બાષ્પગ્રથિતયા વાચા પ્રત્યુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ

અનેન ત વ ભાવેન બાન્ધવાયાસદાયિના ।
ભર્તઃ સીદતિ મે ચેતો નદીપઙ્ક ઇવ દ્વિપઃ

કસ્ય નોત્પાદયેદ્બાષ્પં નિશ્ચયસ્તે ઽયમીદૃશઃ ।
અયોમયે ઽપિ હૃદયે કિં પુનઃ સ્નેહવિક્લવે

વિમાનશયનાર્હં હિ સૌકુમાર્યમિદં ક્વ ચ ।
ખરદર્ભાઙ્કુરવતી તપોવનમહી ક્વ ચ

શ્રુત્વા તુ વ્યવસાયં તે યદશ્વો ઽયં મયાહૃતઃ ।
બલાત્કારેણ તન્નાથ દૈવેનૈવાસ્મિ કારિતઃ

કથં હ્યાત્મવશો જાનન્ વ્યવસાયમિમં તવ ।
ઉપાનયેયં તુરગં શોકં કપિલવાસ્તુનઃ

તન્નાર્હસિ મહાબાહો વિહાતું પુત્રલાલસમ્ ।
સ્નિગ્ધં વૃદ્ધં ચ રાજાનં સદ્ધર્મમિવ નાસ્તિકઃ

સંવર્ધનપરિશ્રાન્તાં દ્વિતીયાં તાં ચ માતરમ્ ।
દેવીં નાર્હસિ વિસ્મર્તુ કૃતઘ્ન ઇવ સત્ક્રિયામ્

બાલપુત્રાં ગુણવર્તી કુલશ્લાધ્યાં પતિવ્રતામ્ ।
દેવીમર્હસિ ન ત્યક્તું ક્લીબઃ પ્રાપ્તામિવ શ્રિયમ્

પુત્રં યાશોધરં શ્લાધ્યં યશોધર્મભૃતાં વરમ્ ।
બાલમર્હસિ ન ત્યક્તું વ્યસનીવોત્તમં યશઃ

અથ બન્ધું ચ રાજ્યં ચ ત્યક્તુમેવ કૃતા મતિઃ ।
માં નાર્હસિ વિભો ત્યક્તું ત્વત્પાદૌ હિ ગતિર્મમ

નાસ્મિ યાતું પુરં શક્તો દહ્યમાનેન ચેતસા ।
ત્વામરણ્યે પરિત્યજ્ય સુમન્ત્ર ઇવ રાઘવમ્

કિં હિ વક્ષ્યતિ માં રાજા ત્વદૃતે નગરં ગતમ્ ।
વક્ષ્યામ્યુચિતદર્શિત્વાત્કિં તવાન્તઃપુરાણિ વા

યદપ્યાત્થાપિ નૈર્ગુણ્યં વાચ્યં નરપતાવિતિ ।
કિં તદ્વક્ષ્યામ્યભૂતં તે નિર્દોષસ્ય મુનેરિવ

હૃદયેન સલજ્જેન જિવ્હયા સજ્જમાનયા ।
અહં યદપિ વા બ્રૂયાં કસ્તચ્છ્રદ્ધાતુમર્હતિ

યો હિ ચન્દ્રમસસ્તૈક્ષ્ણ્યં કથયેચ્છ્રદ્દધીત વા ।
સ દોષાંસ્તવ દોષજ્ઞ કથયેચ્છ્રદ્દધીત વા

સાનુક્રોશસ્ય સતતં નિત્યં કરુણવેદિનઃ ।
સ્નિગ્ધત્યાગો ન સદૃશો નિવર્તસ્વ પ્રસીદ મે

ઇતિ શોકાભિભૂતસ્ય શ્રુત્વા છન્દસ્ય ભાષિતમ્ ।
સ્વસ્થઃ પરમયા ધૃત્યા જગાદ વદતાં વરઃ

મદ્વિયોગં પ્રતિ ચ્છન્દ સંતાપસ્ત્યજ્યતામયમ્ ।
નાનાભાવો હિ નિયતં પૃથગ્જાતિષુ દેહિષુ

સ્વજનં યદ્યપિ સ્નેહાન્ન ત્યજેયમહં સ્વયમ્ ।
મૃત્યુરન્યોન્યમવશાનસ્માન્ સંત્યાજયિષ્યતિ

મહત્યા તૃષ્ણયા દુઃખૈર્ગર્ભેણાસ્મિ યયા ધૃતઃ ।
તસ્યા નિષ્ફલયત્નાયાઃ ક્વાહં માતુઃ ક્વ સા મમ

વાસવૃક્ષે સમાગમ્ય વિગચ્છન્તિ યથાણ્ડજાઃ ।
નિયતં વિપ્રયોગાન્તસ્તથા ભૂતસમાગમઃ

સમેત્ય ચ યથા ભૂયો વ્યપયાન્તિ બલાહકાઃ ।
સંયોગો વિપ્રયોગશ્ચ તથા મે પ્રાણિનાં મતઃ

યસ્માદ્યાતિ ચ લોકો ઽયં વિપ્રલભ્ય પરંપરમ્ ।
મમત્ત્વં ન ક્ષમં તસ્માત્સ્વપ્નભૂતે સમાગમે

સહજેન વિયુજ્યન્તે પર્ણરાગેણ પાદપાઃ ।
અન્યેનાન્યસ્ય વિશ્લેષઃ કિં પુનર્ન ભવિષ્યતિ

તદેવં સતિ સંતાપં મા કાર્ષી સૌમ્ય ગમ્યતામ્ ।
લમ્બતે યદિ તુ સ્નેહો ગત્વાપિ પુનરાવ્રજ

બ્રૂયાશ્ચાસ્મત્કૃતાપેક્ષં જનં કપિલવાસ્તુનિ ।
ત્યજ્યતાં તગ્દતઃ સ્નેહઃ શ્રૂયતાં ચાસ્ય નિશ્ચયઃ

ક્ષિપ્રમેષ્યતિ વા કૃત્વા જન્મમૃત્યુક્ષયં કિલ ।
અકૃતાર્થો નિરારમ્ભો નિધનં યાસ્યતીતિ વા

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કન્થકસ્તુરગોત્તમઃ ।
જિવ્હયા લિલિહે પાદૌ બાષ્પમુષ્ણં મુમોચ ચ

જાલિના સ્વસ્તિકાઙ્કેન ચક્રમધ્યેન પાણિના ।
આમમર્શ કુમારસ્તં બભાષે ચ વયસ્યવત્

મુઞ્ચ કન્થક મા બાષ્પં દર્શિતેયં સદશ્વતા ।
મૃષ્યતાં સફલઃ શીઘ્રં શ્રમસ્તે ઽયં ભવિષ્યતિ

મણિત્સરું છન્દકહસ્તસંસ્થં તતઃ સ ધીરો નિશિતં ગૃહીત્વા
કોશાદસિં કઞ્ચનભક્તિચિત્રં બિલાદિવશીવિષમુદ્બબર્હ

નિષ્કાસ્ય તં ચોત્પલપત્ત્રનીલં ચિચ્છેદ ચિત્રં મુકુટં સકેશમ્ ।
વિકીર્યમાણાંશુકમન્તરીક્ષે ચિક્ષેપ ચૈનં સરસીવ હંસમ્

પૂજાભિલાષેણ ચ બાહુમાન્યાદ્દિવૌકસસ્તં જગૃહુઃ પ્રવિદ્ધમ્ ।
યથાવદેનં દિવિ દેવસઙ્ઘા દિવ્યૈર્વિશેષૈર્મહયાં ચ ચક્રુઃ

મુક્ત્વા ત્વલંકારકલત્રવત્તાં શ્રીવિપ્રવાસં શિરસશ્ચ કૃત્વા ।
દૃષ્ટ્વાંશુકં કાઞ્ચનહંસચિન્હં વન્યં સ ધીરો ઽભિચકાઙ્ક્ષ વાસઃ

તતો મૃગવ્યાધનપુર્દિવૌકા ભાવં વિદિત્વાસ્ય વિશુદ્ધભાવઃ ।
કાષાયવસ્ત્રો ઽભિયયૌ સમીપં તં શાક્યરાજપ્રભવો ઽભ્યુવાચ

શિવં ચ કાષાયમૃષિધ્વજસ્તે ન યુજ્યતે હિંસ્રમિદં ધનુશ્ચ ।
તત્સૌમ્ય યદ્યસ્તિ ન સક્તિરત્ર મહ્યં પ્રયચ્છેદમિદં ગૃહાણ

વ્યાધો ઽબ્રવીત્કામદ કામમારાદનેન વિશ્વાસ્ય મૃગાગ્નિહન્મિ ।
અર્થસ્તુ શક્રોપમ યદ્યનેન હન્ત પ્રતીચ્છાનય શુક્લમેતત્

પરેણ હર્ષેણ તતઃ સ વન્યં જગ્રાહ વાસો ઽશુકમુત્સસર્જ ।
વ્યાધસ્તુ દિવ્યં વપુરેવ બિભ્રત્તચ્છુક્લમાદાય દિવં જગામ

તતઃ કુમારશ્ચ સ ચાશ્વગોપસ્તસ્મિંસ્તથા યાતિ વિસિસ્મિયાતે ।
આરણ્યકે વાસસિ ચૈવ ભૂયસ્તસ્મિન્નકાર્ષ્ટા બહુમાનમાશુ

છન્દં તતઃ સાશ્રુમુખં વિસૃજ્ય કાષાયસંભૃદ્ધૃતિકીર્તિભૃત્સઃ ।
યેનાશ્રમસ્તેન યયૌ મહાત્મા સંધ્યાભ્રસંવીત ઇવોડુરાજઃ

તતસ્તથા ભર્તરિ રાજ્યનિઃસ્પૃહે તપોવનં યાતિ વિવર્ણવાસસિ ।
ભુજૌ સમુત્ક્ષિપ્ય તતઃ સ વાજિભૃદ્ ભૃશં વિચુક્રોશ પપાત ચ ક્ષિતૌ

વિલોક્ય ભૂયશ્ચ રુરોદ સસ્વરં હયં ભુજાભ્યામુપગુહ્ય કન્થકમ્ ।
તતો નિરાશો વિલપનન્મુહુર્મુહુર્યયૌ શરીરેણ પુરં ન ચેતસા

ક્વચિત્પ્રદધ્યૌ વિલલાપ ચ ક્વચિત્ ક્વચિત્પ્રચસ્ખાલ પપાત ચ ક્વચિત્ ।
અતો વ્રજન્ ભક્તિવશેન દુઃખિતશ્ચચાર બવ્હીરવશઃ પથિ ક્રિયાઃ