Buddhacarita (another edition) · Chapter 5
iti buddhacarite mahākāvye strīvighātano nāma caturthaḥ sargaḥ // 4 //
CANTO V
sa tathā viṣayairvilobhyamānaḥ paramārhairapi śākyarājasūnuḥ /
na jagāma dhṛtiṃ na śarma lebhe hṛdaye siṃha ivātidigdhaviddhaḥ
atha mantisutaiḥ kṣamaiḥ kadācitsakhibhiścitrakathaiḥ kṛtānuyātraḥ /
vanabhūmididṛkṣayā śamepsurnaradevānumato bahiḥ pratasthe
navarukmakhalīnakiṅkiṇīkaṃ pracalaccāramaracāruhemabhāṇḍam /
abhiruhya sa kanthakaṃ sadaśvaṃ prayayau ketumiva drumābjaketuḥ
sa vikṛṣṭatarāṃ vanāntabhūmiṃ vanalobhācca yayau mahīguṇācca /
salilormivikārasīramārgāṃ vasudhāṃ caiva dadarśa kṛṣyamāṇām
halabhinnavikīrṇaśaṣpadarbhā hatasūkṣmakrimikīṭajantukīrṇām /
samavekṣya rasāṃ tathāvidhāṃ tāṃ svajanasyeva vadhe bhṛśaṃ śuśoca
kṛṣataḥ puruṣāṃśca vīkṣamāṇaḥ pavanārkāśurajovibhinnavarṇān /
vahanaklamaviklavāṃśca dhuryān paramāryaḥ paramāṃ kṛpāṃ cakāra
avatīrya tatasturaṅgapṛṣṭhācchanakairgā vyacaracchucā parītaḥ /
jagato jananavyayaṃ vicinvan kṛpaṇaṃ khalvidamityuvāca cārtaḥ
manasā ca viviktatāmabhīpsuḥ suhṛdastānanuyāyino nivārya /
abhitaścalacāruparṇavatyā vijane mūlamupeyivān sa jambvāḥ
niṣasāda sa yatra śaucavatyāṃ bhuvi vaidūryanikāśaśādvalāyām /
jagataḥ prabhavavyayau vicinvanmanasaśca sthitimārgamālalambe
samavāptamanaḥsthitiśca sadyo viṣayecchādibhirādhibhiśca muktaḥ /
savitarkavicāramāpa śāntaṃ prathamaṃ dhyānamanāsravaprakāram
adhigamya tato vivekajaṃ tu paramaprītisukhaṃ manaḥsamādhim /
idameva tataḥ paraṃ pradadhyau manasā lokagatiṃ niśāmya samyak
kṛpaṇaṃ bata yajjanaḥ svayaṃ sannavaśo vyādhijarāvināśadharmā /
jarayārditamāturaṃ mṛtaṃ vā paramajño vijugupsate madāndhaḥ
iha cedahamīdṛśaḥ svayaṃ sanvijugupseya paraṃ tathāsvabhāvam /
na bhavetsadṛśaṃ hi tatkṣamaṃ vā paramaṃ dharmamimaṃ vijānato me
iti tasya vipaśyato yathāvajjagato vyādhijarāvipattidoṣān /
balayauvanajīvitapravṛtto vijagāmātmagato madaḥ kṣaṇena
na jaharṣa na cāpi cānutepe vicikitsāṃ na yayau na tandrinidre /
na ca kāmaguṇeṣu saṃrarañje na vididveṣa paraṃ na cāvamene
iti buddhiriyaṃ ca nīrajaskā vavṛdhe tasya mahātmano viśuddhā /
puruṣairaparairadṛśyamānaḥ puruṣaścopasasarpa bhikṣuveṣaḥ
naradevasutastamabhyapṛcchadvada ko 'sīti śaśaṃsa so 'tha tasmai /
narapuṃgava janmamṛtyubhītaḥ śramaṇaḥ pravrajito 'smi mokṣahetoḥ
jagati kṣayadharmake mumukṣarmṛgaye 'haṃ śivamakṣayaṃ padaṃ tat /
svajane 'nyajane ca tulyabuddhirviṣayebhyo vinivṛttarāgadoṣaḥ
nivasan kvacideva vṛkṣamūle vijane vāyatane girau vane vā /
vicarāmyaparigraho nirāśaḥ paramārthāya yathopapannabhaikṣaḥ
iti paśyata eva rājasūnoridamuktvā sa nabhaḥ samutpapāta /
sa hi tadvapuranyabuddhadarśī smṛtaye tasya sameyivāndivaukāḥ
gaganaṃ khagavadgate ca tasminṛvaraḥ saṃjahṛṣe visismiye ca /
upalabhya tataśca dharmasaṃjñāmabhiniryāṇavidhau matiṃ cakāra
tata indrasamo jitendriyāśvaḥ pravivikṣuḥ puramaśvamāruroha /
parivārajanaṃ tvavekṣamāṇastata evābhimataṃ vanaṃ na bheje
sa jarāmaraṇakṣayaṃ cikīrṣurvanavāsāya matiṃ smṛtau nidhāya /
praviveśa punaḥ puraṃ na kāmādvanabhūmeriva maṇḍalaṃ dvipendraḥ
sukhitā bata nirvṛtā ca sā strī patirīdṛkṣa ihāyatākṣa yasyāḥ /
iti taṃ samudīkṣya rājakanyā praviśantaṃ pathi sāñjalirjagāda
atha ghoṣamimaṃ mahābhraghoṣaḥ pariśuśrāva śamaṃ paraṃ ca lebhe /
śrutavānsa hi nirvṛteti śabdaṃ parinirvāṇavidhau matiṃ cakāra
atha kāñcanaśailaśṛṅgavarṣmā gajamegharṣabhabāhunisvanākṣaḥ /
kṣayamakṣayadharmajātarāgaḥ śaśisiṃhānanavikramaḥ prapede
mṛgarājagatistato 'bhyagacchannṛpatiṃ mantrigaṇairupāsyamānam /
samitau marutāmiva jvalantaṃ maghavantaṃ tridive sanatkumāraḥ
praṇipatya ca sāñjalirbabhāṣe diśa mahyaṃ naradeva sādhvanujñām /
parivivrajiṣāmi mokṣahetorniyato hyasya janasya viprayogaḥ
iti tasya vaco niśamya rājā kariṇevābhihato drumaścacāla /
kamalapratime 'ñjalau gṛhītvā vacanaṃ cedamuvāca bāṣpakaṇṭhaḥ
pratisaṃhara tāt buddhimetāṃ na hi kālastava dharmasaṃśrayasya /
vayasi prathame matau calāyāṃ bahudoṣāṃ hi vadanti dharmacaryām
viṣayeṣu kutūhalendriyasya vratakhedeṣvasamarthīniścayasya /
taruṇasya manaścalatyaraṇyādanabhijñaśca viśeṣato viveke
mama tu priyadharma dharmakālastvayi lakṣmīmavasṛjya lakṣmabhūte /
sthiravikrama vikrameṇa dharmastava hitvā tu guruṃ bhavedadharmaḥ
tadimaṃ vyavasāyamutsṛja tvaṃ bhava tāvannirato gṛhasthadharme /
puruṣasya vayaḥsukhāni bhuktvā ramaṇīyo hi tapovanapraveśaḥ
iti vākyamidaṃ niśamya rājñaḥ kalaviṅkasvara uttaraṃ babhāṣe /
yadi me pratibhūtaścaturṣu rājan bhavasi tvaṃ na tapovanaṃ śrayiṣye
na bhavenmaraṇāya jīvitaṃ me viharetsvāsthyamidaṃ ca me na rogaḥ /
na ca yauvanamākṣipejjarā me na ca saṃpattimimāṃ haredvipattiḥ
iti durlabhamarthamūcivāṃsaṃ tanayaṃ vākyamuvāca śākyarājaḥ /
tyaja buddhimimāmatipravṛttāmavahāsyo 'timanoratho 'kramaśca
atha merugururguruṃ babhāṣe yadi nāsti krama eṣa nāsmi vāryaḥ /
śaraṇājjvalanena dahyamānānna hi niścikramiṣuḥ kṣamaṃ grahītum
jagataśca yadā dhruvo viyogo nanu dharmāya varaṃ svayaviyogaḥ /
avaśaṃ nanu viprayojayenmāmakṛtasvārthamatṛptameva mṛtyuḥ
iti bhūmipatirniśamya tasya vyavasāyaṃ tanayasya nirmumukṣoḥ /
abhidhāya na yāsyatīti bhūyo vidadhe rakṣaṇamuttamāṃśca kāmān
sacivaistu nidarśito yathāvad bahumānātpraṇayācca śāstrapūrvam /
guruṇā ca nivārito 'śrupātaiḥ praviveśāvasathaṃ tataḥ sa śocan
calakuṇḍalacumbitānanābhirghananiśvāsavikampitastanībhiḥ /
vanitābhiradhīralocanābhimṛrgaśāvābhirivābhyudīkṣyamāṇaḥ
sa hi kāñcanaparvatāvadāto hṛdayenmādakaro varāṅganānām /
śravaṇāṅgavilocanātmabhāvānvacanasparśavapurguṇairjahāra
vigate divase tato vimānaṃ vapuṣā sūrya iva pradīpyamānaḥ /
timiraṃ vijighāṃsurātmabhāsā ravirudyanniva merumāruroha
kanakojjvaladīptadīpavṛkṣaṃ varakālāgurudhūpapūrṇagarbham /
adhiruhya sa vajrabhakticitraṃ pravaraṃ kāñcanamāsanaṃ siṣeve
tata uttamamuttamāṅganāstaṃ niśi tūryairupatasthurindrakalpam /
himavacchirasīva candragaure draviṇendrātmajamapsarogaṇaughāḥ
paramairapi divyatūryakalpaiḥ sa tu tairnaiva ratiṃ yayau na harṣam /
paramārthasukhāya tasya sādhorabhiniścikramiṣā yato na reme
atha tatra suraistapovariṣṭhairakaniṣṭhairvyavasāyamasya buddhvā /
yugapatpramadājanasya nidrā vihitāsīdvikṛtāśca gātraceṣṭāḥ
abhavacchayitā hi tatra kācidviniveśya pracale kare kapolam /
dayitāmapi rukmapattracitrāṃ kupitevāṅkagatāṃ vihāya vīṇām
vibabhau karalagnaveṇuranyā stanavisrastasitāṃśukā śayānā /
ṛjuṣaṭpadapaṅktijuṣṭapadmā jalaphenaprahasattaṭā nadīva
navapuṣkaragarbhakomalābhyāṃ tapanīyojjvalasaṃgatāṅgadābhyām /
svapiti sma tathāparā bhujābhyāṃ parirabhya priyavanmṛdaṅgameva
navahāṭakabhūṣaṇāstathānyā vasanaṃ pītamanuttamaṃ vasānāḥ /
avaśā ghananidrayā nipeturgajabhagnā iva karṇikāraśākhāḥ
avalambya gavākṣapārśvamanyā śayitā cāpavibhugnagātrayaṣṭiḥ /
virarāja vilambicāruhārā racitā toraṇāśālabhañjikeva
maṇikuṇḍaladaṣṭapattralekhaṃ mukhapadmaṃ vinataṃ tathāparasyāḥ /
śatapattramivārdhavakranāḍaṃ sthitakāraṇḍavaghaṭṭitaṃ cakāśe
aparāḥ śayitā yathopaviṣṭāḥ stanabhārairavanamyamānagātrāḥ /
upaguhya parasparaṃ virejurbhujapāśaistapanīyaparihāryaiḥ
mahatī parivādinī ca kācidvanitāliṅgya sakhīmiva prasuptā /
vijughūrṇa calatsuvarṇasūtrā vadanenākulakarṇikojjvalena
paṇavaṃ yuvatirbhujāṃsadeśādavavisraṃsitacārūpāśamanyā /
savilāsaratāntatāntamūrvorvivare kāntamivābhinīya śiśye
aparā babhūvurnimīlitākṣyo vipulākṣyo 'pi śubhabhruvo 'pi satyaḥ /
pratisaṃkucitāravindakośāḥ savitaryastamite yathā nalinyaḥ
śithilākulamūrdhajā tathānyā jaghanasrastavibhūṣaṇāṃśukāntā /
aśayiṣṭa vikīrṇakaṇṭhasūtrā gajabhagnā pratiyātanāṅganeva
aparāstvavaśā hriyā viyuktā dhṛtimatyo 'pi vapurguṇairupetāḥ /
viniśaśvasurulbaṇaṃ śayānā vikṛtāḥ kṣiptabhūjā jajṛmbhire ca
vyapaviddhavibhūṣaṇasrajo 'nyā visṛtāgranthanavāsaso visaṃjñāḥ /
animīlitaśuklaniścalākṣyo na virejuḥ śayitā gatāsukalpāḥ
vivṛtāsyapuṭā vivṛddhagātrī prapatadvaktrajalā prakāśaguhyā /
aparā madaghūrṇiteva śiśye na babhāse vikṛtaṃ vapuḥ pupoṣa
iti sattvakulānvayānurūpaṃ vividhaṃ sa pramadājanaḥ śayānaḥ /
sarasaḥ sadṛśaṃ babhāra rūpaṃ pavanāvarjitarugnapuṣkarasya
samavekṣya tathā tathā śayānā vikṛtāstā yuvatīradhīraceṣṭāḥ /
guṇavadvapuṣo 'pi valgubhāṣā nṛpasūnuḥ sa vigarhayāṃbabhūva
aśucirvikṛtaśca jīvaloke vanitānāmayamīdṛśaḥ svabhāvaḥ /
vasanābharaṇaistu vañcyamānaḥ puruṣaḥ strīviṣayeṣu rāgameti
vimṛśedyadi yoṣitāṃ manuṣyaḥ prakṛtiṃ svapnavikāramīdṛśaṃ ca /
dhruvamatra na vardhayetpramādaṃ guṇasaṃkalpahatastu rāgameti
iti tasya tadantaraṃ viditvā niśi niścikramiṣā samudbabhūva /
avagamya manastato 'sya devairbhavanadvāramapāvṛtaṃ babhūva
atha so 'vatatāra harmyapṛṣṭhādyuvatīstāḥ śayitā vigarhamāṇaḥ /
avatīrya tataśca nirviśaṅko gṛhakakṣyāṃ prathamāṃ vinirjagāma
turagāvacaraṃ sa bodhayitvā javinaṃ chandakamitthamityuvāca /
hayamānaya kanthakaṃ tvarāvānamṛtaṃ prāptumito 'dya me yiyāsā
hṛdi yā mama tuṣṭiradya jātā vyavasāyaśca yathā matau niviṣṭaḥ /
vijane 'pi ca nāthavānivāsmi dhruvamartho 'bhimukhaḥ sameta iṣṭaḥ
hriyameva ca saṃnatiṃ ca hitvā śayitā matpramukhe yathā yuvatyaḥ /
vivṛte ca yathā svayaṃ kapāṭe niyataṃ yātumato mamādya kālaḥ
pratigṛhya tataḥ sa bharturājñāṃ viditārtho 'pi narendraśāsanasya /
manasīva pareṇa codyamānasturagasyānayane matiṃ cakāra
atha hemakhalīnapūrṇavaktraṃ laghuśayyāstaraṇopagūḍhapṛṣṭham /
balasattvajavānvayopapannaṃ sa varāśvaṃ tamupānināya bhartre
pratatrikapucchamūlapārṣṇi nibhṛtahṛsvatanūjapucchakarṇam /
vinatonnatapṛṣṭhakukṣipārśva vipulaprothalalāṭakaṭyuraskam
upaguhya sa taṃ viśālavakṣāḥ kamalābhena ca sāntvayan kareṇa /
madhurākṣarayā girā śaśāsa dhvajinīmadhyamiva praveṣṭukāmaḥ
bahuśaḥ kila śatravo nirastāḥ samare tvāmadhiruhya pārthivena /
ahamapyamṛtaṃ padaṃ yathāvatturagaśreṣṭha labheya tatkuruṣva
sulabhāḥ khalu saṃyuge sahāyā viṣayāvāptasukhe dhanārjane vā /
puruṣasya tu durlabhāḥ sahāyāḥ patitasyāpadi dharmasaṃśraye vā
iha caiva bhavanti ye sahāyāḥ kaluṣe karmaṇi dharmasaṃśraye vā /
avagacchati me yathāntarātmā niyataṃ te 'pi janāstadaṃśabhājaḥ
tadidaṃ parigamya dharmayuktaṃ mama niryāṇamito jagaddhitāya /
turagottama vegavikramābhyāṃ prayatasvātmahite jagaddhite ca
iti suhṛdamivānuśiṣya kṛtye turagavaraṃ nṛvaro vanaṃ yiyāsuḥ /
sitamasitagatidyutirvapuṣmān raviriva śāradamabhramāruroha
atha sa pariharanniśīthacaṇḍaṃ parijanabodhakaraṃ dhvanīṃ sadaśvaḥ /
vigatahanuravaḥ praśāntaheṣaścakitavimuktapadakramo jagāma
kanakavalayabhūṣitaprakoṣṭhaiḥ kamalanibhaiḥ kamalāniva pravidhya /
avanatatanavastato 'sya yakṣāścakitagatairdīdhare khurān karāgraiḥ
guruparighakapāṭasaṃvṛtā yā na sukhamapi dviradairapāvriyante /
vrajati nṛpasute gatasvanāstāḥ svayamabhavanvivṛtāḥ puraḥ pratolyaḥ
pitaramabhimukhaṃ sutaṃ ca bālaṃ janamanuraktamanuttamāṃ ca lakṣmīm /
kṛtamatirapahāya nirvyapekṣaḥ pitṛnagarātsa tato vinirjagāma
atha sa vimalapaṅkajāyatākṣaḥ puramavalokya nanāda siṃhanādam /
jananamaraṇayoradṛṣṭapāro na puramahaṃ kapilāvhayaṃ praveṣṭā
iti vacanamidaṃ niśamya tasya draviṇapateḥ pariṣadgaṇā nananduḥ /
pramuditamanasaśca devasaṅghā vyavasitapāraṇamāśaśaṃsire 'smai
hutavahavapuṣoḥ divaukaso 'nye vyavasitamasya suduṣkaraṃ viditvā /
akṛṣata tuhine pathi prakāśaṃ ghanavivaraprasṛtā ivendupādāḥ
harituragaturaṅgavatturaṅgaḥ sa tu vicaranmanasīva codyamānaḥ /
aruṇaparuṣatāramantarikṣaṃ sa ca subahūni jagāma yojanāni
Original text: Buddhacarita · Edition: E.H. Johnston: The Buddhacarita: Or, Acts of the Buddha, Part I. Calcutta: Baptist Mission Press 1935 (Panjab University Oriental Publications, 31) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0