Language

ENहिગુ
Scripture Library

Buddhacarita (another edition) · Chapter 5

5.1

iti buddhacarite mahākāvye strīvighātano nāma caturthaḥ sargaḥ // 4 //
CANTO V
sa tathā viṣayairvilobhyamānaḥ paramārhairapi śākyarājasūnuḥ /
na jagāma dhṛtiṃ na śarma lebhe hṛdaye siṃha ivātidigdhaviddhaḥ

5.2

atha mantisutaiḥ kṣamaiḥ kadācitsakhibhiścitrakathaiḥ kṛtānuyātraḥ /
vanabhūmididṛkṣayā śamepsurnaradevānumato bahiḥ pratasthe

5.3

navarukmakhalīnakiṅkiṇīkaṃ pracalaccāramaracāruhemabhāṇḍam /
abhiruhya sa kanthakaṃ sadaśvaṃ prayayau ketumiva drumābjaketuḥ

5.4

sa vikṛṣṭatarāṃ vanāntabhūmiṃ vanalobhācca yayau mahīguṇācca /
salilormivikārasīramārgāṃ vasudhāṃ caiva dadarśa kṛṣyamāṇām

5.5

halabhinnavikīrṇaśaṣpadarbhā hatasūkṣmakrimikīṭajantukīrṇām /
samavekṣya rasāṃ tathāvidhāṃ tāṃ svajanasyeva vadhe bhṛśaṃ śuśoca

5.6

kṛṣataḥ puruṣāṃśca vīkṣamāṇaḥ pavanārkāśurajovibhinnavarṇān /
vahanaklamaviklavāṃśca dhuryān paramāryaḥ paramāṃ kṛpāṃ cakāra

5.7

avatīrya tatasturaṅgapṛṣṭhācchanakairgā vyacaracchucā parītaḥ /
jagato jananavyayaṃ vicinvan kṛpaṇaṃ khalvidamityuvāca cārtaḥ

5.8

manasā ca viviktatāmabhīpsuḥ suhṛdastānanuyāyino nivārya /
abhitaścalacāruparṇavatyā vijane mūlamupeyivān sa jambvāḥ

5.9

niṣasāda sa yatra śaucavatyāṃ bhuvi vaidūryanikāśaśādvalāyām /
jagataḥ prabhavavyayau vicinvanmanasaśca sthitimārgamālalambe

5.10

samavāptamanaḥsthitiśca sadyo viṣayecchādibhirādhibhiśca muktaḥ /
savitarkavicāramāpa śāntaṃ prathamaṃ dhyānamanāsravaprakāram

5.11

adhigamya tato vivekajaṃ tu paramaprītisukhaṃ manaḥsamādhim /
idameva tataḥ paraṃ pradadhyau manasā lokagatiṃ niśāmya samyak

5.12

kṛpaṇaṃ bata yajjanaḥ svayaṃ sannavaśo vyādhijarāvināśadharmā /
jarayārditamāturaṃ mṛtaṃ vā paramajño vijugupsate madāndhaḥ

5.13

iha cedahamīdṛśaḥ svayaṃ sanvijugupseya paraṃ tathāsvabhāvam /
na bhavetsadṛśaṃ hi tatkṣamaṃ vā paramaṃ dharmamimaṃ vijānato me

5.14

iti tasya vipaśyato yathāvajjagato vyādhijarāvipattidoṣān /
balayauvanajīvitapravṛtto vijagāmātmagato madaḥ kṣaṇena

5.15

na jaharṣa na cāpi cānutepe vicikitsāṃ na yayau na tandrinidre /
na ca kāmaguṇeṣu saṃrarañje na vididveṣa paraṃ na cāvamene

5.16

iti buddhiriyaṃ ca nīrajaskā vavṛdhe tasya mahātmano viśuddhā /
puruṣairaparairadṛśyamānaḥ puruṣaścopasasarpa bhikṣuveṣaḥ

5.17

naradevasutastamabhyapṛcchadvada ko 'sīti śaśaṃsa so 'tha tasmai /
narapuṃgava janmamṛtyubhītaḥ śramaṇaḥ pravrajito 'smi mokṣahetoḥ

5.18

jagati kṣayadharmake mumukṣarmṛgaye 'haṃ śivamakṣayaṃ padaṃ tat /
svajane 'nyajane ca tulyabuddhirviṣayebhyo vinivṛttarāgadoṣaḥ

5.19

nivasan kvacideva vṛkṣamūle vijane vāyatane girau vane vā /
vicarāmyaparigraho nirāśaḥ paramārthāya yathopapannabhaikṣaḥ

5.20

iti paśyata eva rājasūnoridamuktvā sa nabhaḥ samutpapāta /
sa hi tadvapuranyabuddhadarśī smṛtaye tasya sameyivāndivaukāḥ

5.21

gaganaṃ khagavadgate ca tasminṛvaraḥ saṃjahṛṣe visismiye ca /
upalabhya tataśca dharmasaṃjñāmabhiniryāṇavidhau matiṃ cakāra

5.22

tata indrasamo jitendriyāśvaḥ pravivikṣuḥ puramaśvamāruroha /
parivārajanaṃ tvavekṣamāṇastata evābhimataṃ vanaṃ na bheje

5.23

sa jarāmaraṇakṣayaṃ cikīrṣurvanavāsāya matiṃ smṛtau nidhāya /
praviveśa punaḥ puraṃ na kāmādvanabhūmeriva maṇḍalaṃ dvipendraḥ

5.24

sukhitā bata nirvṛtā ca sā strī patirīdṛkṣa ihāyatākṣa yasyāḥ /
iti taṃ samudīkṣya rājakanyā praviśantaṃ pathi sāñjalirjagāda

5.25

atha ghoṣamimaṃ mahābhraghoṣaḥ pariśuśrāva śamaṃ paraṃ ca lebhe /
śrutavānsa hi nirvṛteti śabdaṃ parinirvāṇavidhau matiṃ cakāra

5.26

atha kāñcanaśailaśṛṅgavarṣmā gajamegharṣabhabāhunisvanākṣaḥ /
kṣayamakṣayadharmajātarāgaḥ śaśisiṃhānanavikramaḥ prapede

5.27

mṛgarājagatistato 'bhyagacchannṛpatiṃ mantrigaṇairupāsyamānam /
samitau marutāmiva jvalantaṃ maghavantaṃ tridive sanatkumāraḥ

5.28

praṇipatya ca sāñjalirbabhāṣe diśa mahyaṃ naradeva sādhvanujñām /
parivivrajiṣāmi mokṣahetorniyato hyasya janasya viprayogaḥ

5.29

iti tasya vaco niśamya rājā kariṇevābhihato drumaścacāla /
kamalapratime 'ñjalau gṛhītvā vacanaṃ cedamuvāca bāṣpakaṇṭhaḥ

5.30

pratisaṃhara tāt buddhimetāṃ na hi kālastava dharmasaṃśrayasya /
vayasi prathame matau calāyāṃ bahudoṣāṃ hi vadanti dharmacaryām

5.31

viṣayeṣu kutūhalendriyasya vratakhedeṣvasamarthīniścayasya /
taruṇasya manaścalatyaraṇyādanabhijñaśca viśeṣato viveke

5.32

mama tu priyadharma dharmakālastvayi lakṣmīmavasṛjya lakṣmabhūte /
sthiravikrama vikrameṇa dharmastava hitvā tu guruṃ bhavedadharmaḥ

5.33

tadimaṃ vyavasāyamutsṛja tvaṃ bhava tāvannirato gṛhasthadharme /
puruṣasya vayaḥsukhāni bhuktvā ramaṇīyo hi tapovanapraveśaḥ

5.34

iti vākyamidaṃ niśamya rājñaḥ kalaviṅkasvara uttaraṃ babhāṣe /
yadi me pratibhūtaścaturṣu rājan bhavasi tvaṃ na tapovanaṃ śrayiṣye

5.35

na bhavenmaraṇāya jīvitaṃ me viharetsvāsthyamidaṃ ca me na rogaḥ /
na ca yauvanamākṣipejjarā me na ca saṃpattimimāṃ haredvipattiḥ

5.36

iti durlabhamarthamūcivāṃsaṃ tanayaṃ vākyamuvāca śākyarājaḥ /
tyaja buddhimimāmatipravṛttāmavahāsyo 'timanoratho 'kramaśca

5.37

atha merugururguruṃ babhāṣe yadi nāsti krama eṣa nāsmi vāryaḥ /
śaraṇājjvalanena dahyamānānna hi niścikramiṣuḥ kṣamaṃ grahītum

5.38

jagataśca yadā dhruvo viyogo nanu dharmāya varaṃ svayaviyogaḥ /
avaśaṃ nanu viprayojayenmāmakṛtasvārthamatṛptameva mṛtyuḥ

5.39

iti bhūmipatirniśamya tasya vyavasāyaṃ tanayasya nirmumukṣoḥ /
abhidhāya na yāsyatīti bhūyo vidadhe rakṣaṇamuttamāṃśca kāmān

5.40

sacivaistu nidarśito yathāvad bahumānātpraṇayācca śāstrapūrvam /
guruṇā ca nivārito 'śrupātaiḥ praviveśāvasathaṃ tataḥ sa śocan

5.41

calakuṇḍalacumbitānanābhirghananiśvāsavikampitastanībhiḥ /
vanitābhiradhīralocanābhimṛrgaśāvābhirivābhyudīkṣyamāṇaḥ

5.42

sa hi kāñcanaparvatāvadāto hṛdayenmādakaro varāṅganānām /
śravaṇāṅgavilocanātmabhāvānvacanasparśavapurguṇairjahāra

5.43

vigate divase tato vimānaṃ vapuṣā sūrya iva pradīpyamānaḥ /
timiraṃ vijighāṃsurātmabhāsā ravirudyanniva merumāruroha

5.44

kanakojjvaladīptadīpavṛkṣaṃ varakālāgurudhūpapūrṇagarbham /
adhiruhya sa vajrabhakticitraṃ pravaraṃ kāñcanamāsanaṃ siṣeve

5.45

tata uttamamuttamāṅganāstaṃ niśi tūryairupatasthurindrakalpam /
himavacchirasīva candragaure draviṇendrātmajamapsarogaṇaughāḥ

5.46

paramairapi divyatūryakalpaiḥ sa tu tairnaiva ratiṃ yayau na harṣam /
paramārthasukhāya tasya sādhorabhiniścikramiṣā yato na reme

5.47

atha tatra suraistapovariṣṭhairakaniṣṭhairvyavasāyamasya buddhvā /
yugapatpramadājanasya nidrā vihitāsīdvikṛtāśca gātraceṣṭāḥ

5.48

abhavacchayitā hi tatra kācidviniveśya pracale kare kapolam /
dayitāmapi rukmapattracitrāṃ kupitevāṅkagatāṃ vihāya vīṇām

5.49

vibabhau karalagnaveṇuranyā stanavisrastasitāṃśukā śayānā /
ṛjuṣaṭpadapaṅktijuṣṭapadmā jalaphenaprahasattaṭā nadīva

5.50

navapuṣkaragarbhakomalābhyāṃ tapanīyojjvalasaṃgatāṅgadābhyām /
svapiti sma tathāparā bhujābhyāṃ parirabhya priyavanmṛdaṅgameva

5.51

navahāṭakabhūṣaṇāstathānyā vasanaṃ pītamanuttamaṃ vasānāḥ /
avaśā ghananidrayā nipeturgajabhagnā iva karṇikāraśākhāḥ

5.52

avalambya gavākṣapārśvamanyā śayitā cāpavibhugnagātrayaṣṭiḥ /
virarāja vilambicāruhārā racitā toraṇāśālabhañjikeva

5.53

maṇikuṇḍaladaṣṭapattralekhaṃ mukhapadmaṃ vinataṃ tathāparasyāḥ /
śatapattramivārdhavakranāḍaṃ sthitakāraṇḍavaghaṭṭitaṃ cakāśe

5.54

aparāḥ śayitā yathopaviṣṭāḥ stanabhārairavanamyamānagātrāḥ /
upaguhya parasparaṃ virejurbhujapāśaistapanīyaparihāryaiḥ

5.55

mahatī parivādinī ca kācidvanitāliṅgya sakhīmiva prasuptā /
vijughūrṇa calatsuvarṇasūtrā vadanenākulakarṇikojjvalena

5.56

paṇavaṃ yuvatirbhujāṃsadeśādavavisraṃsitacārūpāśamanyā /
savilāsaratāntatāntamūrvorvivare kāntamivābhinīya śiśye

5.57

aparā babhūvurnimīlitākṣyo vipulākṣyo 'pi śubhabhruvo 'pi satyaḥ /
pratisaṃkucitāravindakośāḥ savitaryastamite yathā nalinyaḥ

5.58

śithilākulamūrdhajā tathānyā jaghanasrastavibhūṣaṇāṃśukāntā /
aśayiṣṭa vikīrṇakaṇṭhasūtrā gajabhagnā pratiyātanāṅganeva

5.59

aparāstvavaśā hriyā viyuktā dhṛtimatyo 'pi vapurguṇairupetāḥ /
viniśaśvasurulbaṇaṃ śayānā vikṛtāḥ kṣiptabhūjā jajṛmbhire ca

5.60

vyapaviddhavibhūṣaṇasrajo 'nyā visṛtāgranthanavāsaso visaṃjñāḥ /
animīlitaśuklaniścalākṣyo na virejuḥ śayitā gatāsukalpāḥ

5.61

vivṛtāsyapuṭā vivṛddhagātrī prapatadvaktrajalā prakāśaguhyā /
aparā madaghūrṇiteva śiśye na babhāse vikṛtaṃ vapuḥ pupoṣa

5.62

iti sattvakulānvayānurūpaṃ vividhaṃ sa pramadājanaḥ śayānaḥ /
sarasaḥ sadṛśaṃ babhāra rūpaṃ pavanāvarjitarugnapuṣkarasya

5.63

samavekṣya tathā tathā śayānā vikṛtāstā yuvatīradhīraceṣṭāḥ /
guṇavadvapuṣo 'pi valgubhāṣā nṛpasūnuḥ sa vigarhayāṃbabhūva

5.64

aśucirvikṛtaśca jīvaloke vanitānāmayamīdṛśaḥ svabhāvaḥ /
vasanābharaṇaistu vañcyamānaḥ puruṣaḥ strīviṣayeṣu rāgameti

5.65

vimṛśedyadi yoṣitāṃ manuṣyaḥ prakṛtiṃ svapnavikāramīdṛśaṃ ca /
dhruvamatra na vardhayetpramādaṃ guṇasaṃkalpahatastu rāgameti

5.66

iti tasya tadantaraṃ viditvā niśi niścikramiṣā samudbabhūva /
avagamya manastato 'sya devairbhavanadvāramapāvṛtaṃ babhūva

5.67

atha so 'vatatāra harmyapṛṣṭhādyuvatīstāḥ śayitā vigarhamāṇaḥ /
avatīrya tataśca nirviśaṅko gṛhakakṣyāṃ prathamāṃ vinirjagāma

5.68

turagāvacaraṃ sa bodhayitvā javinaṃ chandakamitthamityuvāca /
hayamānaya kanthakaṃ tvarāvānamṛtaṃ prāptumito 'dya me yiyāsā

5.69

hṛdi yā mama tuṣṭiradya jātā vyavasāyaśca yathā matau niviṣṭaḥ /
vijane 'pi ca nāthavānivāsmi dhruvamartho 'bhimukhaḥ sameta iṣṭaḥ

5.70

hriyameva ca saṃnatiṃ ca hitvā śayitā matpramukhe yathā yuvatyaḥ /
vivṛte ca yathā svayaṃ kapāṭe niyataṃ yātumato mamādya kālaḥ

5.71

pratigṛhya tataḥ sa bharturājñāṃ viditārtho 'pi narendraśāsanasya /
manasīva pareṇa codyamānasturagasyānayane matiṃ cakāra

5.72

atha hemakhalīnapūrṇavaktraṃ laghuśayyāstaraṇopagūḍhapṛṣṭham /
balasattvajavānvayopapannaṃ sa varāśvaṃ tamupānināya bhartre

5.73

pratatrikapucchamūlapārṣṇi nibhṛtahṛsvatanūjapucchakarṇam /
vinatonnatapṛṣṭhakukṣipārśva vipulaprothalalāṭakaṭyuraskam

5.74

upaguhya sa taṃ viśālavakṣāḥ kamalābhena ca sāntvayan kareṇa /
madhurākṣarayā girā śaśāsa dhvajinīmadhyamiva praveṣṭukāmaḥ

5.75

bahuśaḥ kila śatravo nirastāḥ samare tvāmadhiruhya pārthivena /
ahamapyamṛtaṃ padaṃ yathāvatturagaśreṣṭha labheya tatkuruṣva

5.76

sulabhāḥ khalu saṃyuge sahāyā viṣayāvāptasukhe dhanārjane vā /
puruṣasya tu durlabhāḥ sahāyāḥ patitasyāpadi dharmasaṃśraye vā

5.77

iha caiva bhavanti ye sahāyāḥ kaluṣe karmaṇi dharmasaṃśraye vā /
avagacchati me yathāntarātmā niyataṃ te 'pi janāstadaṃśabhājaḥ

5.78

tadidaṃ parigamya dharmayuktaṃ mama niryāṇamito jagaddhitāya /
turagottama vegavikramābhyāṃ prayatasvātmahite jagaddhite ca

5.79

iti suhṛdamivānuśiṣya kṛtye turagavaraṃ nṛvaro vanaṃ yiyāsuḥ /
sitamasitagatidyutirvapuṣmān raviriva śāradamabhramāruroha

5.80

atha sa pariharanniśīthacaṇḍaṃ parijanabodhakaraṃ dhvanīṃ sadaśvaḥ /
vigatahanuravaḥ praśāntaheṣaścakitavimuktapadakramo jagāma

5.81

kanakavalayabhūṣitaprakoṣṭhaiḥ kamalanibhaiḥ kamalāniva pravidhya /
avanatatanavastato 'sya yakṣāścakitagatairdīdhare khurān karāgraiḥ

5.82

guruparighakapāṭasaṃvṛtā yā na sukhamapi dviradairapāvriyante /
vrajati nṛpasute gatasvanāstāḥ svayamabhavanvivṛtāḥ puraḥ pratolyaḥ

5.83

pitaramabhimukhaṃ sutaṃ ca bālaṃ janamanuraktamanuttamāṃ ca lakṣmīm /
kṛtamatirapahāya nirvyapekṣaḥ pitṛnagarātsa tato vinirjagāma

5.84

atha sa vimalapaṅkajāyatākṣaḥ puramavalokya nanāda siṃhanādam /
jananamaraṇayoradṛṣṭapāro na puramahaṃ kapilāvhayaṃ praveṣṭā

5.85

iti vacanamidaṃ niśamya tasya draviṇapateḥ pariṣadgaṇā nananduḥ /
pramuditamanasaśca devasaṅghā vyavasitapāraṇamāśaśaṃsire 'smai

5.86

hutavahavapuṣoḥ divaukaso 'nye vyavasitamasya suduṣkaraṃ viditvā /
akṛṣata tuhine pathi prakāśaṃ ghanavivaraprasṛtā ivendupādāḥ

5.87

harituragaturaṅgavatturaṅgaḥ sa tu vicaranmanasīva codyamānaḥ /
aruṇaparuṣatāramantarikṣaṃ sa ca subahūni jagāma yojanāni

Original text: Buddhacarita · Edition: E.H. Johnston: The Buddhacarita: Or, Acts of the Buddha, Part I. Calcutta: Baptist Mission Press 1935 (Panjab University Oriental Publications, 31) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc