Buddhacarita (another edition) · Chapter 4

iti buddhacarite mahākāvye saṃvegotpattirnāma tṛtīyaḥ sargaḥ // 3 //
CANTO IV
tatastasmātpurodyānātkautūhalacalekṣaṇāḥ /
pratyujjagmurnṛpasutaṃ prāptaṃ varamiva striyaḥ

abhigamya ca tāstasmai vismayotphullalocanāḥ /
cakrire samudācāraṃ padmakośanibhaiḥ karaiḥ

tasthuśca parivāryainaṃ manmathākṣiptacetasaḥ /
niścalaiḥ prītivikacaiḥ pibantya iva locanaiḥ

taṃ hi tā menire nāryaḥ kāmo vigrahavāniti /
śobhitaṃ lakṣaṇairdīptaiḥ sahajairbhūṣāṇairiva

saumyatvāccaiva dhairyācca kāścidenaṃ prajajñire /
avatīrṇo mahī sākṣād guḍhāṃśuścandramā iti

tasya tā vapuṣākṣiptā nigṛhītaṃ jajṛmbhire /
anyonyaṃ dṛṣṭibhirhatvā śanaiśca viniśaśvasuḥ

evaṃ tā dṛṣṭimātreṇa nāryo dadṛśureva tam /
na vyājahurna jahasuḥ prabhāveṇāsya yantritāḥ

tāstathā nu nirārambhā dṛṣṭvā praṇayaviklavāḥ /
purohitasuto dhīmānudāyī vākyamabravīt

sarvāḥ sarvakalājñāḥ stha bhāvagrahaṇapaṇḍitāḥ /
rupacāturyasaṃpannāḥ svaguṇairmukhyatāṃ gatāḥ

śobhayeta guṇairebhirapi tānuttarān kurūn /
kuberasyāpi cākrīḍaṃ prāgeva vasudhāmimām

śaktāścaliyituṃ yūyaṃ vitarāgānuṣīnapi /
apsarobhiśca kalitān grahītuṃ vibudhānapi

bhāvajñānena hāvena rūpacāturyasaṃpadā /
strīṇāmeva ca śaktāḥ stha saṃrāge kiṃ punarnṛṇām

tāsāmevaṃvidhānāṃ vo viyuktānāṃ svagocare /
iyamevaṃvidhā ceṣṭā na tuṣṭo 'smyārjavena vaḥ

idaṃ navavadhūnāṃ vo hrīnīkuñcitacakṣuṣām /
sadṛśaṃ ceṣṭitaṃ hi syādapi vā gopāyoṣitām

yadapi syādayaṃ dhīraḥ śriprabhāvānmahāniti /
strīṇāmapi mahatteja itaḥ kāryo 'tra niścayaḥ

purā hi kāśisundaryā veśavadhvā mahānṛṣiḥ /
tāḍito 'bhūtpadā vyāso durdharṣo devatairapi

manthālagautamo bhikṣurjaṅghayā vāramukhyayā /
piprīṣuśca tadarthārthaṃ vyasūnniraharatpurā

gautamaṃ dīrghatapasaṃ maharṣi dīrghajīvinam /
yoṣitsaṃtoṣayāmāsa varṇasthānāvarā satī

ṛṣyaśṛṅgaṃ munisutaṃ tathaiva strīṣvapaṇḍitam /
upāyairvividhaiḥ śāntā jagrāha ca jahāra ca

viśvāmitro maharṣiśca vigāḍho 'pi mahattapaḥ /
daśa varṣāṇyaharmene ghṛtācyāpsarasā hṛtaḥ

evamādīnṛṣīstāṃstānanayanvikriyāṃ striyaḥ /
lalitaṃ pūrvavayasaṃ kiṃ punarnṛpateḥ sutam

tadevaṃ sati viśrabdhaṃ prayatadhvaṃ tathā yathā /
iyaṃ nṛpasya vaṃśaśrīrito na syātparāṅmukhī

yā hi kāścidyuvatayo haranti sadṛśaṃ janam /
nikṛṣṭotkṛṣṭayorbhāvaṃ yā gṛhṇanti tu tāḥ striyaḥ

ityudāyivacaḥ śrutvā tā viddhā iva yoṣitaḥ /
samāruruhurātmānaṃ kumāragrahaṇaṃ prati

tā bhrūmiḥ prekṣitairhāvairhasitailīḍitairgataiḥ /
cakrurākṣepikāśceṣṭā bhītabhītā ivāṅganāḥ

rājñastu viniyogena kumārasya ca mārdavāt /
jahuḥ kṣipramaviśrambhaṃ madena madanena ca

atha nārījanavṛtaḥ kumāro vyacaradvanam /
vāsitāyūthasahitaḥ karīva himavadvanam

sa tasmin kānane ramye jajvāla strīpuraḥsaraḥ /
ākrīḍa iva vibhrāje vivasvānapsarovṛtaḥ

madenāvarjitā nāma taṃ kāścittatra yiṣitaḥ /
kaṭhinaiḥ paspṛśuḥ pīnaiḥ saṃhatairvalgubhiḥ stanaiḥ

srastāṃsakomalālambamṛdubāhulatābalā /
anṛtaṃ skhalitaṃ kācitkṛtvainaṃ sasvaje balāt

kācittāmrādharoṣṭhena mukhenāsavagandhinā /
viniśaśvāsa karṇe 'sya rahasyaṃ śrūyatāmiti

kācidājñāpayantīva provācārdrānulepanā /
iha bhaktiṃ kuruṣveti hastasaṃśleṣalipsayā

muhurmuhurmadavyājasrastanīlāṃśukāparā /
ālakṣyaraśanā reje sphuradvidyudiva kṣapā

kāścitkanakakāñcībhirmukharābhiritastataḥ /
babhramurdarśayantyo 'sya śroṇīstanvaṃśukāvṛtāḥ

cūtaśākhāṃ kusumitāṃ pragṛhyānyā lalambire /
suvarṇakalaśaprakhyāndarśayantyaḥ payodharān

kācitpadmavanādetya sapadmā padmalocanā /
padmavaktrasya pārśve 'sya padmaśrīriva tasthuṣī

madhuraṃ gītamanvarthaṃ kācitsābhinayaṃ jagau /
taṃ svasthaṃ codayantīva vañcito 'sītyavekṣitaiḥ

śubhena vadanenānyā bhrūkārmukavikarṣiṇā /
prāvṛtyānucakārāsya ceṣṭitaṃ dhīralīlayā

pīnavalgustanī kāciddhāsāghūrṇitakuṇḍalā /
uccairavajahāsainaṃ samāpnotu bhavāniti

apayāntaṃ tathaivānyā babandhurmālyadāmabhiḥ /
kāścitsākṣepamadhurairjagṛharvacanāṅkuśaiḥ

pratiyogārthinī kācid gṛhītvā cūtavallarīm /
idaṃ puṣpaṃ tu kasyeti papraccha madaviklavā

kācitpuruṣavatkṛtvā gatiṃ saṃsthānameva ca /
uvācainaṃ jitaḥ strībhīrjaya bho pṛthivīmimām

atha lolekṣaṇā kācijjighrantī nīlamutpalam /
kiṃcinmadakalairvākyai rnṛpātmajamabhāṣata

paśya bhartīścitaṃ cūtaṃ kusumairmadhugandhibhiḥ /
hemapañjararuddho vā kokilo yatra kūjati

aśoko dṛśyatāmeṣa kāmiśokavivardhanaḥ /
ruvanti bhramarā yatra dahyamānā ivāgninā

cūtayaṣṭyā samāśliṣṭo dṛśyatāṃ tilakadrumaḥ /
śuklavāsā iva naraḥ striyā pītāṅgarāgayā

phullaṃ kurubakaṃ paśya nirbhuktālaktakaprabham /
yo nakhaprabhayā strīṇāṃ nirbhīrtsata ivānataḥ

bālāśokaśca nicito dṛśyatāmeṣa pallavaiḥ /
yo 'smākaṃ hastaśobhābhirlajjamāna iva sthitaḥ

dīrghikā prāvṛtāṃ paśya tīrajaiḥ sinduvārakaiḥ /
pāṇḍurāṃśukasaṃvītāṃ śayānāṃ pramadāmiva

dṛśyatāṃ strīṣu māhātmyaṃ cakravāko hyasau jale /
pṛṣṭhataḥ preṣyavadbhāryāmanuvartyanugacchati

mattasya parapuṣṭasya ruvataḥ śrūyatāṃ dhvaniḥ /
aparaḥ kokilo 'nvakṣaṃ pratiśrutkeva kūjati

api nāma vihaṅgānāṃ vasantenāhṛto madaḥ /
na tu cintayato 'cintyaṃ janasya prājñamāninaḥ

ityevaṃ tā yuvatayo manmathoddāmacetasaḥ /
kumāraṃ vividhaistaistairupacakramire nayaiḥ

evamākṣipyamāṇo 'pi satu dhairyāvṛtendriyaḥ /
martavyamiti sodvego na jaharṣa na vivyathe

tāsāṃ tattve 'navasthānaṃ dṛṣṭvā sa puruṣottamaḥ /
samaṃ vignena dhīreṇa cintayāmāsa cetasā

kiṃ tvimā nāvagacchanti capalaṃ yauvanaṃ striyaḥ /
yato rūpeṇa saṃmattaṃ jarā yannāśayiṣyati

nūnametā na paśyanti kasyacidrogasaṃplavam /
tathā hṛṣṭā bhayaṃ tyaktvā jagati vyadhidharmiṇi

anabhijñāśca suvyaktaṃ mṛtyoḥ sarvāpahāriṇaḥ /
tataḥ svasthā nirudvignāḥ krīḍanti ca hasanti ca

jarāṃ vyādhiṃ ca mṛtyuṃ ca ko hi jānansacetanaḥ /
svasthastiṣṭhenniṣīdedvā śayedvā kiṃ punarhaset

yastu dṛṣṭvā paraṃ jīrṇa vyādhitaṃ mṛtameva ca /
svastho bhavati nodvigno yathācetāstathaiva saḥ

viyujyamāne hi tarau puṣpairapi phalairapi /
patati cchidyamāne vā taruranyo na śocate

iti dhyānaparaṃ dṛṣṭvā viṣayebhyo gataspṛham /
udāyī nītiśāstrajñastamuvāca suhṛttayā

ahaṃ nṛpatinā dattaḥ sakhā tubhyaṃ kṣamaḥ kila /
yāsmāttvayi vivakṣā me tayā praṇayavattayā

ahitātpratiṣedhaśca hite cānupravartanam /
vyasane cāparityāgastrividhaṃ mitralakṣaṇam

so 'haṃ maitrīṃ pratijñāya puruṣārthātparāṅmukhaḥ /
yadi tvā samupekṣeya na bhavenmitratā mayi

tadbravīmi suhṛdbhūtvā taruṇasya vapuṣmataḥ /
idaṃ na pratirūpaṃ te strīṣvadākṣiṇyamīdṛśam

anṛtenāpi nārīṇāṃ yuktaṃ samanuvartanam /
tadvrīḍāparihārārthamātmaratyarthameva ca

saṃnatiścānuvṛttiśca strīṇāṃ hṛdayabandhanam /
snehasya hi guṇā yonirmānakāmāśca yoṣitaḥ

tadarhasi viśālākṣa hṛdaye 'pi parāṅmukhe /
rūpasyāsyānurūpeṇa dākṣiṇyenānuvartitum

dākṣiṇyamauṣadhaṃ strīṇāṃ dākṣiṇyaṃ bhūṣaṇaṃ param /
dākṣiṇyarahitaṃ rūpaṃ niṣpuṣpamiva kānanam

kiṃ vā dākṣiṇyamātreṇa bhāvenāstu parigrahaḥ /
viṣayāndurlabhāṃllabdhvā na hyavajñātumarhasi

kāmaṃ paramiti jñātvā devo 'pi hi puraṃdaraḥ /
gautamasya muneḥ patnīmahalyāṃ cakame purā

agastyaḥ prārthayāmāsa somabhāryā ca rohiṇīm /
tasmāttatsadṛśī lebhe lopāmudrāmiti śrutiḥ

utathyasya ca bhāryāyāṃ mamātāyaṃ mahātapaḥ /
mārutyāṃ janayāmāsa bharadvājaṃ bṛhaspatiḥ

bṛhaspatermahiṣyāṃ ca juvhatyāṃ juvhatāṃ varaḥ /
budhaṃ vibudhakarmāṇaṃ janayāmāsa candramāḥ

kālīṃ caiva purā kanyāṃ jalaprabhavasaṃbhavām /
jagāma yamunātīre jātarāgaḥ parāśaraḥ

mātaṅgayāmakṣamālāyāṃ garhitāyāṃ riraṃsayā /
kapiñjalādaṃ tanayaṃ vasiṣṭho 'janayanmuniḥ

yayātiścaiva rājarṣirvayasyapi vinirgate /
viśvācyāpsarasā sārdhaṃ reme caitrarathe vane

strīsaṃsarga vināśāntaṃ pāṇḍurjñātvāpi kauravaḥ /
mādrīrūpaguṇākṣiptaḥ siṣeve kāmajaṃ sukham

karālajanakaścaiva hṛtvā brāhmaṇakanyakām /
avāpa bhraṃśamapyevaṃ na tu seje na manmatham

evamādyā mahātmāno viṣayān garhitānapi /
ratihetorbubhujire prāgeva guṇasaṃhitān

tvaṃ punarnyāyataḥ prāptān balavān rūpavānyuvā /
viṣayānavajānāsi yatra saktamidaṃ jagat

iti śrutvā vacastasya ślakṣṇamāgamasaṃhitam /
meghastanitanirghoṣaḥ kumāraḥ pratyabhāṣata

upapannamidaṃ vākyaṃ sauhārdavyañjakaṃ tvayi /
atra ca tvānuneṣyāmi yatra mā duṣṭhu manyase

nāvajānāmi viṣayān jāne lokaṃ tadātmakam /
anityaṃ tu jagamatvā nātra me ramate manaḥ

jarā vyādhiśca mṛtyuśca yadi na syādidaṃ trayam /
mamāpi hi manojñeṣu viṣayeṣu ratirbhavet

nityaṃ yadapi hi strīṇāmetadeva vapurbhavet /
doṣavatsvapi kāmeṣu kāmaṃ rajyeta me manaḥ

yadā tu jarayāpītaṃ rūpamāsāṃ bhaviṣyati /
ātmano 'pyanabhipretaṃ mohāttatra ratirbhavet

mṛtyuvyādhijarādharmā mṛtyuvyādhijarātmabhiḥ /
ramamāṇo hyasaṃvignaḥ samāno mṛgapakṣibhiḥ

yadapyāttha mahātmānaste 'pi kāmātmakā iti /
saṃvego 'traiva kartavyo yadā teṣāmapi kṣayaḥ

māhātmyaṃ na ca tanmanye yatra sāmānyataḥ kṣayaḥ /
viṣayeṣu prasaktirvā yuktirvā nātmavattayā

yadapyātthānṛtenāpi strījane vartyatāmiti /
anṛtaṃ nāvagacchāmi dākṣiṇyenāpi kiṃcana

na cānuvartanaṃ tanme rucitaṃ yatra nārjavam /
sarvabhāvena saṃparko yadi nāsti dhigastu tat

adhṛteḥ śraddadhānasya saktasyādoṣadarśinaḥ /
kiṃ hi vañcayitavyaṃ syājjātarāgasya cetasaḥ

vañcayanti ca yadyevaṃ jātarāgāḥ parasparam /
nanu naiva kṣamaṃ draṣṭuṃ narāḥ strīṇāṃ nṛṇāṃ striyaḥ

tadevaṃ sati duḥkhārta jarāmaraṇabhāginam /
na māṃ kāmeṣvanāryeṣu pratārayitumarhasi

aho 'tidhīraṃ balavacca te manaścaleṣu kāmeṣu ca sāradarśinaḥ /
bhaye 'titīvre viṣayeṣu sajjase nirīkṣamāṇo maraṇādhvani prajāḥ

ahaṃ punarbhīruratīvaviklavo jarāvipadvyādhibhayaṃ vicintayan /
labhe na śāntiṃ na dhṛtiṃ kuto ratiṃ niśāmayandīptamivāgninā jagat

asaṃśayaṃ mṛtyuriti prajānato narasya rāgo hṛdi yasya jāyate /
ayomayīṃ tasya paraimi cetanāṃ mahābhaye rajyati yo na roditi

atho kumāraśca viniścayātmikāṃ cakāra kāmāśrayaghātinīṃ kathām /
janasya cakṣurgamanīyamaṇḍalo mahīdharaṃ cāstamiyāya bhāskaraḥ

tato vṛthādhāritabhūṣaṇasrajaḥ kalāguṇaiśca praṇayaiśca niṣphalaiḥ /
sva eva bhāve vinigṛhya manmathaṃ puraṃ yayurbhagnamanorathāḥ striyaḥ

tataḥ purodyānagatāṃ janaśriyaṃ nirīkṣya sāyaṃ pratisaṃhṛtāṃ punaḥ /
anityatāṃ sarvagatāṃ vicintayanviveśa dhiṣṇayaṃ kṣitipālakātmajaḥ

tataḥ śrutvā rājā viṣayavimukhaṃ tasya tu mano
na śiśye tāṃ rātriṃ hṛdayagataśalyo gaja iva /
atha śrānto mantre bahuvividhamārge sasacivo
na so 'nyatkāmebhyo niyamanamapaśyatsutamateḥ