Buddhacarita (another edition) · Chapter 3

iti buddhacarite mahākāvye antaḥpuravihāro nāma dvitīyaḥ sargaḥ // 2 //
CANTO III
tataḥ kadācinmṛduśādvalāni puṃskokilonnāditapādapāni /
śuśrāva padmākaramaṇḍitāni gītairnibaddhāni sa kānanāni

śrutvā tataḥ strījanavallabhānāṃ manojñabhāvaṃ purakānanānām /
bahiḥprayāṇāya cakāra buddhimantargṛhe nāga ivāvarūddhaḥ

tato nṛpastasya niśamya bhāvaṃ putrābhidhānasya manorathasya /
snehasya lakṣmyā vayasaśca yogyāmājñāpayāmāsa vihārayātrām

nivartayāmāsa ca rājamārge saṃpātamārtasya pṛthagjanasya /
mā bhūtkumāraḥ sukumāracittaḥ saṃvignacetā iti manyamānaḥ

pratyaṅgahīnānvikalendriyāṃśca jīrṇāturādīn kṛpaṇāṃśca dikṣu /
tataḥ samutsārya pareṇa sāmnā śobhāṃ parāṃ rājapathasya cakuḥ

tataḥ kṛte śrīmati rājamārge śrīmānvinītānucaraḥ kumāraḥ /
prāsādapṛṣṭhādavatīrya kāle kṛtābhyanujño nṛpamabhyagacchat

atho narendraḥ sutamāgatāśruḥ śirasyupāghrāya ciraṃ nirīkṣya /
gaccheti cājñāpayati sma vācā snehānna cainaṃ manasā mumoca

tataḥ sa jāmbūnadabhāṇḍabhṛdbhiryuktaṃ caturbhirnibhṛtaisturaṅgaiḥ /
aklībavidvacchuciraśmidhāraṃ hiraṇmayaṃ syandanamāruroha

tataḥ prakīrṇojjvalapuṣpajālaṃ viṣaktamālyaṃ pracalatpatākam /
mārgaṃ prapede sadṛśānuyātraścandraḥ sanakṣatra ivāntarīkṣam

kautūhalātsphītataraiśca netrairnīlotpalārdhairiva kīryamāṇam /
śanaiḥ śanai rājapathaṃ jagāhe pauraiḥ samantādabhivīkṣyamāṇaḥ

taṃ tuṣṭuvuḥ saumyaguṇena kecidvavandire dīptatayā tathānye /
saumukhyatastu śriyamasya kecidvaipulyamāśaṃsiṣurāyuṣaśca

niḥsṛtya kubjāśca mahākulebhyo vyūhāśca kairātakavāmanānām /
nāryaḥ kṛśebhyaśca niveśanebhyo devānuyānadhvajavatpraṇemuḥ

tataḥ kumāraḥ khalu gacchatīti śrutvā striyaḥ preṣyajanātpravṛttim /
didṛkṣayā harmyatalāni jagmurjanena mānyena kṛtābhyanujñāḥ

tāḥ srastakāñcīguṇavighnitāśca suptaprabuddhākulalocanāśca /
vṛttāntavinyastavibhūṣaṇāśca kautūhalenānibhṛtāḥ parīyuḥ

prāsādasopānatalapraṇādaiḥ kāñcīravairnūpuranisvanaiśca /
vitrāsayantyo gṛhapakṣisaṅghānanyonyavegāṃśca samākṣipantyaḥ

kāsāṃcidāsāṃ tu varāṅganānāṃ jātatvarāṇāmapi sotsukānām /
gatiṃ gurutvājjagṛhurviśālāḥ śroṇīrathāḥ pīnapayodharāśca

śīghraṃ samarthāpi tu gantumanyā gatiṃ nijagrāha yayau na tūrṇam /
hriyāpragalbhā vinigūhamānā rahaḥprayuktāni vibhūṣaṇāni

parasparotpīḍanapiṇḍitānāṃ saṃmardasaṃkṣobhikuṇḍalānām /
tāsāṃ tadā sasvanabhūṣaṇānāṃ vātayaneṣvapraśamo babhūva

vātāyanebhyastu viniḥsṛtāni parasparāyāsitakuṇḍalāni /
strīṇāṃ virejurmukhapaṅkajāni saktāni harmyeṣviva paṅkajāni

tato vimānairyuvatīkarālaiḥ kautūhalodghāṭitavātayānaiḥ /
śrīmatsamantānnagaraṃ babhāse viyadvimānairiva sāpsarobhiḥ

vātāyanānāmaviśālabhāvādanyonyagaṇḍārpitakuṇḍalānām /
mukhāni rejuḥ pramodottamānāṃ baddhāḥ kalāpā iva paṅkajānām

taṃ tāḥ kumāraṃ pathi vīkṣamāṇāḥ striyo babhurgāmiva gantukāmāḥ /
ūrdhvonmukhāścainamudīkṣamāṇā narā babhurdyāmiva gantukāmāḥ

dṛṣṭvā ca taṃ rājasutaṃ striyastā jājvalyamānaṃ vapuṣā śriyā ca /
dhanyāsya bhāryeti śanairavocañśuddhairmanobhiḥ khalu nānyabhāvāt

ayaṃ kila vyāyatapīnabāhū rūpeṇa sākṣādiva puṣpaketuḥ /
tyaktvā śriyaṃ dharmamupaiṣyatīti tasmin hi tā gauravameva cakruḥ

kīrṇa tathā rājapathaṃ kumāraḥ paurairvinītaiḥ śucidhīraveṣaiḥ /
tatpūrvamālokya jaharṣa kiṃcinmene punarbhāvamivātmanaśca

puraṃ tu tatsvargamiva prahṛṣṭaṃ śuddhādhivāsāḥ samavekṣya devāḥ /
jīrṇaṃ naraṃ nirmamire prayātuṃ saṃcodanārthaṃ kṣitipātmajasya

tataḥ kumāro jarayābhibhūtaṃ dṛṣṭvā narebhyaḥ pṛthagākṛtiṃ tam /
uvāca saṃgrāhakamāgatāsthastatraiva niṣkampaniviṣṭadṛṣṭiḥ

ka eṣa bhoḥ sūta naro 'bhyupetaḥ keśaiḥ sitairyaṣṭiviṣaktahaṣṭaḥ /
bhrūsaṃvṛtākṣaḥ śithilānatāṅgaḥ kiṃ vikriyaiṣā prakṛtiryadṛcchā

ityevamuktaḥ sa rathapraṇetā nivedayāmāsa nṛpātmajāya /
saṃrakṣyamapyarthamadoṣadarśī taireva devaiḥ kṛtabuddhimohaḥ

rūpasya hantrī vyasanaṃ balasya śokasya yonirnidhana ratīnām /
nāśaḥ smṛtīnāṃ ripurindriyāṇāmeṣā jarā nāma yayaiṣa bhagnaḥ

pītaṃ hyanenāpi payaḥ śiśutve kālena bhūyaḥ parisṛptamurvyām /
krameṇa bhūtvā ca yuvā vapuṣmān krameṇa tenaiva jarāmupetaḥ

ityevamukte calitaḥ sa kiṃcidrājātmajaḥ sūtamidaṃ babhāṣe /
kimeṣa doṣo bhavitā mamāpītyasmai tataḥ sārathirabhyuvāca

āyuṣmato 'pyeṣa vayaḥprakarṣo niḥsaṃśayaṃ kālavaśena bhāvī /
evaṃ jarāṃ rūpavināśayitrīṃ jānāti caivecchati caiva lokaḥ

tataḥ sa pūrvāśayaśuddhabuddhirvistīrṇakalpācitapuṇyakarmā /
śrutvā jarāṃ savivije mahātmā mahāśanerghoṣamivāntike gauḥ

niḥśvasya dīrghaṃ svaśiraḥ prakampya tasmiṃśca jīrṇe viniveśya cakṣuḥ /
tāṃ caiva dṛṣṭvā janatāṃ saharṣāṃ vākyaṃ sa saṃvigna idaṃ jagāda

evaṃ jarā hanti ca nirviśeṣaṃ smṛtiṃ ca rūpaṃ ca parākramaṃ ca /
na caiva saṃvegamupaiti lokaḥ pratyakṣato 'pīdṛśamīkṣamāṇaḥ

evaṃ gate sūta nivartayāśvān śīghraṃ gṛhāṇyeva bhavānprayātu /
udyānabhūmau hi kuto ratirme jarābhaye cetasi vartamāne

athājñayā bhartusutasya tasya nivartayāmāsa rathaṃ niyantā /
tataḥ kumāro bhavanaṃ tadeva cintāvaśaḥ śūnyamiva prapede

yadā tu tatraiva na śarma lebhe jarā jareti praparīkṣamāṇaḥ /
tato narendrānumataḥ sa bhūyaḥ krameṇa tenaiva bahirjagāma

athāparaṃ vyādhiparītadehaṃ ta eva devāḥ sasṛjurmanuṣyam /
dṛṣṭvā ca taṃ sārathimābabhāṣe śauddhodanistadgatadṛṣṭireva

sthūlodaraḥ śvāsacalaccharīraḥ srastāṃsabāhuḥ kṛśapāṇḍugātraḥ /
ambeti vācaṃ karuṇaṃ bruvāṇaḥ paraṃ samāśritya naraḥ ka eṣaḥ

tato 'bravītsārathirasya saumya dhātuprakopaprabhavaḥ pravṛddhaḥ /
rogābhidhānaḥ sumahānanarthaḥ śakto 'pi yenaiṣa kṛto 'svatantraḥ

ityūcivān rājasutaḥ sa bhūyastaṃ sānukampo naramīkṣamāṇaḥ /
asyaiva jāto pṛthageṣa doṣaḥ sāmānyato rogabhayaṃ prajānām

tato babhāṣe sa rathapraṇetā kumāra sādhāraṇa eṣa doṣaḥ /
evaṃ hi rogaiḥ paripīḍyamāno rujāturo harṣamupaiti lokaḥ

iti śrutārthaḥ sa viṣaṇṇacetāḥ prāvepatāmbūrmigataḥ śaśīva /
idaṃ ca vākyaṃ karuṇāyamānaḥ provāca kiṃcinmṛdunā svareṇa

idaṃ ca rogavyasanaṃ prajānāṃ paśyaṃśca viśrambhamupaiti lokaḥ /
vistīrṇamajñānamaho narāṇāṃ hasanti ye rogabhayairamuktāḥ

nivartyatāṃ sūta bahiḥprayāṇānnarendrasadmaiva rathaḥ prayātu /
śrutvā ca me rogabhayaṃ ratibhyaḥ pratyāhataṃ saṃkucatīva cetaḥ

tato nivṛttaḥ sa nivṛttaharṣaḥ pradhyānayuktaḥ praviveśa veśma /
taṃ dvistathā prekṣya ca saṃnivṛttaṃ paryeṣaṇaṃ bhūmipatiścakāra

śrutvā nimittaṃ tu nivartanasya saṃtyaktamātmānamanena mene /
mārgasya śaucādhikṛtāya caiva cukrośa ruṣṭo 'pi ca nogradaṇḍaḥ

bhūyaśca tasmai vidadhe sutāya viśeṣayuktaṃ viṣayapracāram /
calendriyatvādapi nāma sakto nāsmānvijahyāditi nāthamānaḥ

yadā ca śabdādibhirindriyārthairantaḥpure naiva suto 'sya reme /
tato bahirvyādiśati sma yātrāṃ rasāntaraṃ syāditi manyamānaḥ

snehācca bhāvaṃ tanayasya buddhvā sa rāgadoṣānavicintya kāṃścit /
yogyāḥ samājñāpayati sma tatra kalāsvabhijñā iti vāramukhyāḥ

tato viśeṣeṇa narendramārge svalaṃkṛte caiva parīkṣite ca /
vyatyasya sūtaṃ ca rathaṃ ca rājā prasthāpayāmāsa bahiḥ kumāram

tatastathā gacchati rājaputre taireva devairvihito gatāsuḥ /
taṃ caiva mārge mṛtamuhyamānaṃ sūtaḥ kumāraśca dadarśa nānyaḥ

athabravīdrājasutaḥ sa sūtaṃ naraiścaturbhihriyate ka eṣaḥ /
dīnairmanuṣyairanugamyamāno yo bhūṣitaścāpyavarudyate ca

tataḥ sa śuddhātmabhireva devaiḥ śuddhādhivāsairabhibhūtacetāḥ /
avācyamapyathīmimaṃ niyantā pravyājahārārthavadīśvarāya

buddhīndriyaprāṇaguṇairviyuktaḥ supto visaṃjñastṛṇakāṣṭhabhūtaḥ /
saṃvardhya saṃrakṣya ca yatnavadbhiḥ priyapriyaistyajyata eṣa ko 'pi

iti praṇetuḥ sa niśamya vākyaṃ saṃcukṣubhe kiṃciduvāca cainam /
kiṃ kevalo 'syaiva janasya dharmaḥ sarvaprajānāmayamīdṛśo 'ntaḥ

tataḥ praṇetā vadati sma tasmai sarvaprajānāmidamantakarma /
hīnasya madhyasya mahātmano vā sarvasya loke niyato vināśaḥ

tataḥ sa dhīro 'pi narendrasūnuḥ śrutvaiva mṛtyuṃ viṣasāda sadyaḥ /
aṃsena saṃśliṣya ca kūbarāgraṃ provāca nihrādavatā svareṇa

iyaṃ ca niṣṭhā niyatā prajānāṃ pramādyati tyaktabhayaśca lokaḥ /
manāṃsi śaṅke kaṭhināni nṝṇāṃ svasthāstathā hyadhvani vartamānāḥ

tasmādrathaḥ sūta nivartyatā no vihārabhūmerna hi deśakālaḥ /
jānanvināśaṃ kathamartikāle sacetanaḥ syādiha hi pramattaḥ

iti bruvāṇe 'pi narādhipātmaje nivartayāmāsa sa naiva taṃ ratham /
viśeṣayuktaṃ tu narendraśāsanātsa padmaṣaṇḍaṃ vanameva niryayau

tataḥ śivaṃ kusumitabālapādapaṃ paribhramatpramuditamattakokilam /
vimānavatsa kamalacārudīrghikaṃ dadarśa tadvanamiva nandanaṃ vanam

varāṅganāgaṇakalilaṃ nṛpātmajastato balādvanamatinīyate sma tat /
varāpsarovṛtamalakādhipālayaṃ navavrato muniriva vighnakātaraḥ