Buddhacarita (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 4

ઇતિ બુદ્ધચરિતે મહાકાવ્યે સંવેગોત્પત્તિર્નામ તૃતીયઃ સર્ગઃ ॥ 3 ॥
ચન્તો ઇવ્
તતસ્તસ્માત્પુરોદ્યાનાત્કૌતૂહલચલેક્ષણાઃ ।
પ્રત્યુજ્જગ્મુર્નૃપસુતં પ્રાપ્તં વરમિવ સ્ત્રિયઃ

અભિગમ્ય ચ તાસ્તસ્મૈ વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનાઃ ।
ચક્રિરે સમુદાચારં પદ્મકોશનિભૈઃ કરૈઃ

તસ્થુશ્ચ પરિવાર્યૈનં મન્મથાક્ષિપ્તચેતસઃ ।
નિશ્ચલૈઃ પ્રીતિવિકચૈઃ પિબન્ત્ય ઇવ લોચનૈઃ

તં હિ તા મેનિરે નાર્યઃ કામો વિગ્રહવાનિતિ ।
શોભિતં લક્ષણૈર્દીપ્તૈઃ સહજૈર્ભૂષાણૈરિવ

સૌમ્યત્વાચ્ચૈવ ધૈર્યાચ્ચ કાશ્ચિદેનં પ્રજજ્ઞિરે ।
અવતીર્ણો મહી સાક્ષાદ્ ગુઢાંશુશ્ચન્દ્રમા ઇતિ

તસ્ય તા વપુષાક્ષિપ્તા નિગૃહીતં જજૃમ્ભિરે ।
અન્યોન્યં દૃષ્ટિભિર્હત્વા શનૈશ્ચ વિનિશશ્વસુઃ

એવં તા દૃષ્ટિમાત્રેણ નાર્યો દદૃશુરેવ તમ્ ।
ન વ્યાજહુર્ન જહસુઃ પ્રભાવેણાસ્ય યન્ત્રિતાઃ

તાસ્તથા નુ નિરારમ્ભા દૃષ્ટ્વા પ્રણયવિક્લવાઃ ।
પુરોહિતસુતો ધીમાનુદાયી વાક્યમબ્રવીત્

સર્વાઃ સર્વકલાજ્ઞાઃ સ્થ ભાવગ્રહણપણ્ડિતાઃ ।
રુપચાતુર્યસંપન્નાઃ સ્વગુણૈર્મુખ્યતાં ગતાઃ

શોભયેત ગુણૈરેભિરપિ તાનુત્તરાન્ કુરૂન્ ।
કુબેરસ્યાપિ ચાક્રીડં પ્રાગેવ વસુધામિમામ્

શક્તાશ્ચલિયિતું યૂયં વિતરાગાનુષીનપિ ।
અપ્સરોભિશ્ચ કલિતાન્ ગ્રહીતું વિબુધાનપિ

ભાવજ્ઞાનેન હાવેન રૂપચાતુર્યસંપદા ।
સ્ત્રીણામેવ ચ શક્તાઃ સ્થ સંરાગે કિં પુનર્નૃણામ્

તાસામેવંવિધાનાં વો વિયુક્તાનાં સ્વગોચરે ।
ઇયમેવંવિધા ચેષ્ટા ન તુષ્ટો ઽસ્મ્યાર્જવેન વઃ

ઇદં નવવધૂનાં વો હ્રીનીકુઞ્ચિતચક્ષુષામ્ ।
સદૃશં ચેષ્ટિતં હિ સ્યાદપિ વા ગોપાયોષિતામ્

યદપિ સ્યાદયં ધીરઃ શ્રિપ્રભાવાન્મહાનિતિ ।
સ્ત્રીણામપિ મહત્તેજ ઇતઃ કાર્યો ઽત્ર નિશ્ચયઃ

પુરા હિ કાશિસુન્દર્યા વેશવધ્વા મહાનૃષિઃ ।
તાડિતો ઽભૂત્પદા વ્યાસો દુર્ધર્ષો દેવતૈરપિ

મન્થાલગૌતમો ભિક્ષુર્જઙ્ઘયા વારમુખ્યયા ।
પિપ્રીષુશ્ચ તદર્થાર્થં વ્યસૂન્નિરહરત્પુરા

ગૌતમં દીર્ઘતપસં મહર્ષિ દીર્ઘજીવિનમ્ ।
યોષિત્સંતોષયામાસ વર્ણસ્થાનાવરા સતી

ઋષ્યશૃઙ્ગં મુનિસુતં તથૈવ સ્ત્રીષ્વપણ્ડિતમ્ ।
ઉપાયૈર્વિવિધૈઃ શાન્તા જગ્રાહ ચ જહાર ચ

વિશ્વામિત્રો મહર્ષિશ્ચ વિગાઢો ઽપિ મહત્તપઃ ।
દશ વર્ષાણ્યહર્મેને ઘૃતાચ્યાપ્સરસા હૃતઃ

એવમાદીનૃષીસ્તાંસ્તાનનયન્વિક્રિયાં સ્ત્રિયઃ ।
લલિતં પૂર્વવયસં કિં પુનર્નૃપતેઃ સુતમ્

તદેવં સતિ વિશ્રબ્ધં પ્રયતધ્વં તથા યથા ।
ઇયં નૃપસ્ય વંશશ્રીરિતો ન સ્યાત્પરાઙ્મુખી

યા હિ કાશ્ચિદ્યુવતયો હરન્તિ સદૃશં જનમ્ ।
નિકૃષ્ટોત્કૃષ્ટયોર્ભાવં યા ગૃહ્ણન્તિ તુ તાઃ સ્ત્રિયઃ

ઇત્યુદાયિવચઃ શ્રુત્વા તા વિદ્ધા ઇવ યોષિતઃ ।
સમારુરુહુરાત્માનં કુમારગ્રહણં પ્રતિ

તા ભ્રૂમિઃ પ્રેક્ષિતૈર્હાવૈર્હસિતૈલીડિતૈર્ગતૈઃ ।
ચક્રુરાક્ષેપિકાશ્ચેષ્ટા ભીતભીતા ઇવાઙ્ગનાઃ

રાજ્ઞસ્તુ વિનિયોગેન કુમારસ્ય ચ માર્દવાત્ ।
જહુઃ ક્ષિપ્રમવિશ્રમ્ભં મદેન મદનેન ચ

અથ નારીજનવૃતઃ કુમારો વ્યચરદ્વનમ્ ।
વાસિતાયૂથસહિતઃ કરીવ હિમવદ્વનમ્

સ તસ્મિન્ કાનને રમ્યે જજ્વાલ સ્ત્રીપુરઃસરઃ ।
આક્રીડ ઇવ વિભ્રાજે વિવસ્વાનપ્સરોવૃતઃ

મદેનાવર્જિતા નામ તં કાશ્ચિત્તત્ર યિષિતઃ ।
કઠિનૈઃ પસ્પૃશુઃ પીનૈઃ સંહતૈર્વલ્ગુભિઃ સ્તનૈઃ

સ્રસ્તાંસકોમલાલમ્બમૃદુબાહુલતાબલા ।
અનૃતં સ્ખલિતં કાચિત્કૃત્વૈનં સસ્વજે બલાત્

કાચિત્તામ્રાધરોષ્ઠેન મુખેનાસવગન્ધિના ।
વિનિશશ્વાસ કર્ણે ઽસ્ય રહસ્યં શ્રૂયતામિતિ

કાચિદાજ્ઞાપયન્તીવ પ્રોવાચાર્દ્રાનુલેપના ।
ઇહ ભક્તિં કુરુષ્વેતિ હસ્તસંશ્લેષલિપ્સયા

મુહુર્મુહુર્મદવ્યાજસ્રસ્તનીલાંશુકાપરા ।
આલક્ષ્યરશના રેજે સ્ફુરદ્વિદ્યુદિવ ક્ષપા

કાશ્ચિત્કનકકાઞ્ચીભિર્મુખરાભિરિતસ્તતઃ ।
બભ્રમુર્દર્શયન્ત્યો ઽસ્ય શ્રોણીસ્તન્વંશુકાવૃતાઃ

ચૂતશાખાં કુસુમિતાં પ્રગૃહ્યાન્યા લલમ્બિરે ।
સુવર્ણકલશપ્રખ્યાન્દર્શયન્ત્યઃ પયોધરાન્

કાચિત્પદ્મવનાદેત્ય સપદ્મા પદ્મલોચના ।
પદ્મવક્ત્રસ્ય પાર્શ્વે ઽસ્ય પદ્મશ્રીરિવ તસ્થુષી

મધુરં ગીતમન્વર્થં કાચિત્સાભિનયં જગૌ ।
તં સ્વસ્થં ચોદયન્તીવ વઞ્ચિતો ઽસીત્યવેક્ષિતૈઃ

શુભેન વદનેનાન્યા ભ્રૂકાર્મુકવિકર્ષિણા ।
પ્રાવૃત્યાનુચકારાસ્ય ચેષ્ટિતં ધીરલીલયા

પીનવલ્ગુસ્તની કાચિદ્ધાસાઘૂર્ણિતકુણ્ડલા ।
ઉચ્ચૈરવજહાસૈનં સમાપ્નોતુ ભવાનિતિ

અપયાન્તં તથૈવાન્યા બબન્ધુર્માલ્યદામભિઃ ।
કાશ્ચિત્સાક્ષેપમધુરૈર્જગૃહર્વચનાઙ્કુશૈઃ

પ્રતિયોગાર્થિની કાચિદ્ ગૃહીત્વા ચૂતવલ્લરીમ્ ।
ઇદં પુષ્પં તુ કસ્યેતિ પપ્રચ્છ મદવિક્લવા

કાચિત્પુરુષવત્કૃત્વા ગતિં સંસ્થાનમેવ ચ ।
ઉવાચૈનં જિતઃ સ્ત્રીભીર્જય ભો પૃથિવીમિમામ્

અથ લોલેક્ષણા કાચિજ્જિઘ્રન્તી નીલમુત્પલમ્ ।
કિંચિન્મદકલૈર્વાક્યૈ ર્નૃપાત્મજમભાષત

પશ્ય ભર્તીશ્ચિતં ચૂતં કુસુમૈર્મધુગન્ધિભિઃ ।
હેમપઞ્જરરુદ્ધો વા કોકિલો યત્ર કૂજતિ

અશોકો દૃશ્યતામેષ કામિશોકવિવર્ધનઃ ।
રુવન્તિ ભ્રમરા યત્ર દહ્યમાના ઇવાગ્નિના

ચૂતયષ્ટ્યા સમાશ્લિષ્ટો દૃશ્યતાં તિલકદ્રુમઃ ।
શુક્લવાસા ઇવ નરઃ સ્ત્રિયા પીતાઙ્ગરાગયા

ફુલ્લં કુરુબકં પશ્ય નિર્ભુક્તાલક્તકપ્રભમ્ ।
યો નખપ્રભયા સ્ત્રીણાં નિર્ભીર્ત્સત ઇવાનતઃ

બાલાશોકશ્ચ નિચિતો દૃશ્યતામેષ પલ્લવૈઃ ।
યો ઽસ્માકં હસ્તશોભાભિર્લજ્જમાન ઇવ સ્થિતઃ

દીર્ઘિકા પ્રાવૃતાં પશ્ય તીરજૈઃ સિન્દુવારકૈઃ ।
પાણ્ડુરાંશુકસંવીતાં શયાનાં પ્રમદામિવ

દૃશ્યતાં સ્ત્રીષુ માહાત્મ્યં ચક્રવાકો હ્યસૌ જલે ।
પૃષ્ઠતઃ પ્રેષ્યવદ્ભાર્યામનુવર્ત્યનુગચ્છતિ

મત્તસ્ય પરપુષ્ટસ્ય રુવતઃ શ્રૂયતાં ધ્વનિઃ ।
અપરઃ કોકિલો ઽન્વક્ષં પ્રતિશ્રુત્કેવ કૂજતિ

અપિ નામ વિહઙ્ગાનાં વસન્તેનાહૃતો મદઃ ।
ન તુ ચિન્તયતો ઽચિન્ત્યં જનસ્ય પ્રાજ્ઞમાનિનઃ

ઇત્યેવં તા યુવતયો મન્મથોદ્દામચેતસઃ ।
કુમારં વિવિધૈસ્તૈસ્તૈરુપચક્રમિરે નયૈઃ

એવમાક્ષિપ્યમાણો ઽપિ સતુ ધૈર્યાવૃતેન્દ્રિયઃ ।
મર્તવ્યમિતિ સોદ્વેગો ન જહર્ષ ન વિવ્યથે

તાસાં તત્ત્વે ઽનવસ્થાનં દૃષ્ટ્વા સ પુરુષોત્તમઃ ।
સમં વિગ્નેન ધીરેણ ચિન્તયામાસ ચેતસા

કિં ત્વિમા નાવગચ્છન્તિ ચપલં યૌવનં સ્ત્રિયઃ ।
યતો રૂપેણ સંમત્તં જરા યન્નાશયિષ્યતિ

નૂનમેતા ન પશ્યન્તિ કસ્યચિદ્રોગસંપ્લવમ્ ।
તથા હૃષ્ટા ભયં ત્યક્ત્વા જગતિ વ્યધિધર્મિણિ

અનભિજ્ઞાશ્ચ સુવ્યક્તં મૃત્યોઃ સર્વાપહારિણઃ ।
તતઃ સ્વસ્થા નિરુદ્વિગ્નાઃ ક્રીડન્તિ ચ હસન્તિ ચ

જરાં વ્યાધિં ચ મૃત્યું ચ કો હિ જાનન્સચેતનઃ ।
સ્વસ્થસ્તિષ્ઠેન્નિષીદેદ્વા શયેદ્વા કિં પુનર્હસેત્

યસ્તુ દૃષ્ટ્વા પરં જીર્ણ વ્યાધિતં મૃતમેવ ચ ।
સ્વસ્થો ભવતિ નોદ્વિગ્નો યથાચેતાસ્તથૈવ સઃ

વિયુજ્યમાને હિ તરૌ પુષ્પૈરપિ ફલૈરપિ ।
પતતિ ચ્છિદ્યમાને વા તરુરન્યો ન શોચતે

ઇતિ ધ્યાનપરં દૃષ્ટ્વા વિષયેભ્યો ગતસ્પૃહમ્ ।
ઉદાયી નીતિશાસ્ત્રજ્ઞસ્તમુવાચ સુહૃત્તયા

અહં નૃપતિના દત્તઃ સખા તુભ્યં ક્ષમઃ કિલ ।
યાસ્માત્ત્વયિ વિવક્ષા મે તયા પ્રણયવત્તયા

અહિતાત્પ્રતિષેધશ્ચ હિતે ચાનુપ્રવર્તનમ્ ।
વ્યસને ચાપરિત્યાગસ્ત્રિવિધં મિત્રલક્ષણમ્

સો ઽહં મૈત્રીં પ્રતિજ્ઞાય પુરુષાર્થાત્પરાઙ્મુખઃ ।
યદિ ત્વા સમુપેક્ષેય ન ભવેન્મિત્રતા મયિ

તદ્બ્રવીમિ સુહૃદ્ભૂત્વા તરુણસ્ય વપુષ્મતઃ ।
ઇદં ન પ્રતિરૂપં તે સ્ત્રીષ્વદાક્ષિણ્યમીદૃશમ્

અનૃતેનાપિ નારીણાં યુક્તં સમનુવર્તનમ્ ।
તદ્વ્રીડાપરિહારાર્થમાત્મરત્યર્થમેવ ચ

સંનતિશ્ચાનુવૃત્તિશ્ચ સ્ત્રીણાં હૃદયબન્ધનમ્ ।
સ્નેહસ્ય હિ ગુણા યોનિર્માનકામાશ્ચ યોષિતઃ

તદર્હસિ વિશાલાક્ષ હૃદયે ઽપિ પરાઙ્મુખે ।
રૂપસ્યાસ્યાનુરૂપેણ દાક્ષિણ્યેનાનુવર્તિતુમ્

દાક્ષિણ્યમૌષધં સ્ત્રીણાં દાક્ષિણ્યં ભૂષણં પરમ્ ।
દાક્ષિણ્યરહિતં રૂપં નિષ્પુષ્પમિવ કાનનમ્

કિં વા દાક્ષિણ્યમાત્રેણ ભાવેનાસ્તુ પરિગ્રહઃ ।
વિષયાન્દુર્લભાંલ્લબ્ધ્વા ન હ્યવજ્ઞાતુમર્હસિ

કામં પરમિતિ જ્ઞાત્વા દેવો ઽપિ હિ પુરંદરઃ ।
ગૌતમસ્ય મુનેઃ પત્નીમહલ્યાં ચકમે પુરા

અગસ્ત્યઃ પ્રાર્થયામાસ સોમભાર્યા ચ રોહિણીમ્ ।
તસ્માત્તત્સદૃશી લેભે લોપામુદ્રામિતિ શ્રુતિઃ

ઉતથ્યસ્ય ચ ભાર્યાયાં મમાતાયં મહાતપઃ ।
મારુત્યાં જનયામાસ ભરદ્વાજં બૃહસ્પતિઃ

બૃહસ્પતેર્મહિષ્યાં ચ જુવ્હત્યાં જુવ્હતાં વરઃ ।
બુધં વિબુધકર્માણં જનયામાસ ચન્દ્રમાઃ

કાલીં ચૈવ પુરા કન્યાં જલપ્રભવસંભવામ્ ।
જગામ યમુનાતીરે જાતરાગઃ પરાશરઃ

માતઙ્ગયામક્ષમાલાયાં ગર્હિતાયાં રિરંસયા ।
કપિઞ્જલાદં તનયં વસિષ્ઠો ઽજનયન્મુનિઃ

યયાતિશ્ચૈવ રાજર્ષિર્વયસ્યપિ વિનિર્ગતે ।
વિશ્વાચ્યાપ્સરસા સાર્ધં રેમે ચૈત્રરથે વને

સ્ત્રીસંસર્ગ વિનાશાન્તં પાણ્ડુર્જ્ઞાત્વાપિ કૌરવઃ ।
માદ્રીરૂપગુણાક્ષિપ્તઃ સિષેવે કામજં સુખમ્

કરાલજનકશ્ચૈવ હૃત્વા બ્રાહ્મણકન્યકામ્ ।
અવાપ ભ્રંશમપ્યેવં ન તુ સેજે ન મન્મથમ્

એવમાદ્યા મહાત્માનો વિષયાન્ ગર્હિતાનપિ ।
રતિહેતોર્બુભુજિરે પ્રાગેવ ગુણસંહિતાન્

ત્વં પુનર્ન્યાયતઃ પ્રાપ્તાન્ બલવાન્ રૂપવાન્યુવા ।
વિષયાનવજાનાસિ યત્ર સક્તમિદં જગત્

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય શ્લક્ષ્ણમાગમસંહિતમ્ ।
મેઘસ્તનિતનિર્ઘોષઃ કુમારઃ પ્રત્યભાષત

ઉપપન્નમિદં વાક્યં સૌહાર્દવ્યઞ્જકં ત્વયિ ।
અત્ર ચ ત્વાનુનેષ્યામિ યત્ર મા દુષ્ઠુ મન્યસે

નાવજાનામિ વિષયાન્ જાને લોકં તદાત્મકમ્ ।
અનિત્યં તુ જગમત્વા નાત્ર મે રમતે મનઃ

જરા વ્યાધિશ્ચ મૃત્યુશ્ચ યદિ ન સ્યાદિદં ત્રયમ્ ।
મમાપિ હિ મનોજ્ઞેષુ વિષયેષુ રતિર્ભવેત્

નિત્યં યદપિ હિ સ્ત્રીણામેતદેવ વપુર્ભવેત્ ।
દોષવત્સ્વપિ કામેષુ કામં રજ્યેત મે મનઃ

યદા તુ જરયાપીતં રૂપમાસાં ભવિષ્યતિ ।
આત્મનો ઽપ્યનભિપ્રેતં મોહાત્તત્ર રતિર્ભવેત્

મૃત્યુવ્યાધિજરાધર્મા મૃત્યુવ્યાધિજરાત્મભિઃ ।
રમમાણો હ્યસંવિગ્નઃ સમાનો મૃગપક્ષિભિઃ

યદપ્યાત્થ મહાત્માનસ્તે ઽપિ કામાત્મકા ઇતિ ।
સંવેગો ઽત્રૈવ કર્તવ્યો યદા તેષામપિ ક્ષયઃ

માહાત્મ્યં ન ચ તન્મન્યે યત્ર સામાન્યતઃ ક્ષયઃ ।
વિષયેષુ પ્રસક્તિર્વા યુક્તિર્વા નાત્મવત્તયા

યદપ્યાત્થાનૃતેનાપિ સ્ત્રીજને વર્ત્યતામિતિ ।
અનૃતં નાવગચ્છામિ દાક્ષિણ્યેનાપિ કિંચન

ન ચાનુવર્તનં તન્મે રુચિતં યત્ર નાર્જવમ્ ।
સર્વભાવેન સંપર્કો યદિ નાસ્તિ ધિગસ્તુ તત્

અધૃતેઃ શ્રદ્દધાનસ્ય સક્તસ્યાદોષદર્શિનઃ ।
કિં હિ વઞ્ચયિતવ્યં સ્યાજ્જાતરાગસ્ય ચેતસઃ

વઞ્ચયન્તિ ચ યદ્યેવં જાતરાગાઃ પરસ્પરમ્ ।
નનુ નૈવ ક્ષમં દ્રષ્ટું નરાઃ સ્ત્રીણાં નૃણાં સ્ત્રિયઃ

તદેવં સતિ દુઃખાર્ત જરામરણભાગિનમ્ ।
ન માં કામેષ્વનાર્યેષુ પ્રતારયિતુમર્હસિ

અહો ઽતિધીરં બલવચ્ચ તે મનશ્ચલેષુ કામેષુ ચ સારદર્શિનઃ ।
ભયે ઽતિતીવ્રે વિષયેષુ સજ્જસે નિરીક્ષમાણો મરણાધ્વનિ પ્રજાઃ

અહં પુનર્ભીરુરતીવવિક્લવો જરાવિપદ્વ્યાધિભયં વિચિન્તયન્ ।
લભે ન શાન્તિં ન ધૃતિં કુતો રતિં નિશામયન્દીપ્તમિવાગ્નિના જગત્

અસંશયં મૃત્યુરિતિ પ્રજાનતો નરસ્ય રાગો હૃદિ યસ્ય જાયતે ।
અયોમયીં તસ્ય પરૈમિ ચેતનાં મહાભયે રજ્યતિ યો ન રોદિતિ

અથો કુમારશ્ચ વિનિશ્ચયાત્મિકાં ચકાર કામાશ્રયઘાતિનીં કથામ્ ।
જનસ્ય ચક્ષુર્ગમનીયમણ્ડલો મહીધરં ચાસ્તમિયાય ભાસ્કરઃ

તતો વૃથાધારિતભૂષણસ્રજઃ કલાગુણૈશ્ચ પ્રણયૈશ્ચ નિષ્ફલૈઃ ।
સ્વ એવ ભાવે વિનિગૃહ્ય મન્મથં પુરં યયુર્ભગ્નમનોરથાઃ સ્ત્રિયઃ

તતઃ પુરોદ્યાનગતાં જનશ્રિયં નિરીક્ષ્ય સાયં પ્રતિસંહૃતાં પુનઃ ।
અનિત્યતાં સર્વગતાં વિચિન્તયન્વિવેશ ધિષ્ણયં ક્ષિતિપાલકાત્મજઃ

તતઃ શ્રુત્વા રાજા વિષયવિમુખં તસ્ય તુ મનો
ન શિશ્યે તાં રાત્રિં હૃદયગતશલ્યો ગજ ઇવ ।
અથ શ્રાન્તો મન્ત્રે બહુવિવિધમાર્ગે સસચિવો
ન સો ઽન્યત્કામેભ્યો નિયમનમપશ્યત્સુતમતેઃ