Buddhacarita (another edition) · Chapter 13

iti buddhacarite mahākāvye 'rāḍadarśano nāma dvādaśaḥ sargaḥ // 12 //
CANTO XIII
tasminvimokṣāya kṛtapratijñe rājarṣivaṃśaprabhave maharṣau /
tatropaviṣṭe prajaharṣa lokastatrāsa saddharmaripustu māraḥ

yaṃ kāmadevaṃ pravadanti loke citrāyudhaṃ puṣpaśaraṃ tathaiva /
kāmapracārādhipatiṃ tameva mokṣadviṣaṃ māramudāharanti

tasyātmajā vibhramaharṣadarpāstisro 'ratiprītitṛṣaśca kanyāḥ /
papracchurenaṃ manaso vikāraṃ sa tāṃśca tāścaiva vaco 'bhyuvāca

asau munirniścayavarma bibhratsattvāyudhaṃ buddhiśaraṃ vikṛṣya /
jigīṣurāste viṣayānmadīyāntasmādayaṃ me manaso viṣādaḥ

yadi hyasau māmabhibhūya yāti lokāya cākhyātyapavargamārgam /
śūnyastato 'yaṃ viṣayo mamādya vṛttāccyutasyeva videhabhartuḥ

tadyāvadevaiṣa na labdhacakṣurmadrocare tiṣṭhati yāvadeva /
yāsyāmi tāvadvratamasya bhettuṃ setuṃ nadīvega ivātivṛddhaḥ

tato dhanuḥ puṣpamayaṃ gṛhītvā śarān jaganmohakarāṃśca pañca /
so 'śvatthamūlaṃ sasuto 'bhyagacchadasvāsthyakārī manasaḥ prajānām

atha praśāntaṃ munimāsanasthaṃ pāraṃ titīrṣu bhavasāgarasya /
viṣajya savyaṃ karamāyudhāgre krīḍan śareṇedamuvāca māraḥ

uttiṣṭha bhoḥ kṣatriya mṛtyubhīta cara svadharma tyaja mokṣadharmam /
bāṇaiśca yajñaiśca vinīya lokaṃ lokātpadaṃ prāpnuhi vāsavasya

panthā hi niryātumayaṃ yaśasyo yo vāhitaḥ pūrvatamairnarendraiḥ /
jātasya rājarṣikule viśāle bhaikṣākamaślādhyamidaṃ prapattum

athādya nottiṣṭhasi niścitātman bhava sthiro mā vimucaḥ pratijñām /
mayodyato hyeṣa śaraḥ sa eṃva yaḥ śūrpake mīnaripau vimuktaḥ

spṛṣṭaḥ sa cānena kathaṃcidaiḍaḥ somasya naptāpyabhavadvicittaḥ /
sa cābhavacchantanurasvatantraḥ kṣīṇe yuge kiṃ bata durbalo 'nyaḥ

tatkṣipramuttiṣṭha labhasva saṃjñāṃ bāṇo hyayaṃ tiṣṭhati lelihānaḥ /
priyāvidheyeṣu ratipriyeṣu yaṃ cakravākeṣviva notsṛjāmi

ityevamukto 'pi yadā nirāstho naivāsanaṃ śākyamunirbibheda /
śaraṃ tato 'smai visasarja māraḥ kanyāśca kṛtvā purataḥ sutāṃśca

tasmiṃstu bāṇe 'pi sa vipramukte cakāra nāsthāṃ na dhṛteścacāla /
dṛṣṭvā tathainaṃ viṣasāda māraścintāparītaśca śanairjagāda

śailendraputrīṃ prati yena viddho devo 'pi śambhuścalito babhūva /
na cintayatyeṣa tameva bāṇaṃ kiṃ syādacitto na śaraḥ sa eṣaḥ

tasmādayaṃ nārhati puṣpabāṇaṃ na harṣaṇaṃ nāpi raterniyogam /
arhatyayaṃ bhūtagaṇairasaumyaiḥ saṃtrāsanātarjanatāḍanāni

sasmāra māraśca tataḥ svasainyaṃ vighnaṃ śame śākyamuneścikīrṣan /
nanāśrayāścānucarāḥ parīyuḥ śaladrumaprāsagadāsihastāḥ

varāhamīnāśvakharoṣṭravaktrā vyāghrarkṣasiṃhadviradānanāśca /
ekekṣaṇā naikamukhāstriśīrṣā lambodarāścaiva pṛṣodarāśca

ajānusakthā ghaṭajānavaśca daṃṣṭrāyudhāścaiva nakhāyudhāśca /
karaṅkavaktrā bahumūrtayaśca bhagnārdhavaktrāśca mahāmukhāśca

bhasmāruṇā lohitabinducitrāḥ khaṭvāṅgahastā haridhūmrakeśāḥ /
lambasrajo vāraṇalambakarṇāścarmāmbarāścaiva nirambarāśca

śvetārdhavaktrā haritārdhakāyāstāmrāśca dhrūmrā harayo 'sitāśca /
vyālottarāsaṅgabhujāstathaiva praghuṣṭāghaṇṭākulamekhalāśca

tālapramāṇāśca gṛhītaśūlā daṃṣṭrākarālāśca śiśupramāṇāḥ /
urabhravaktrāśca vihaṃgamākṣā mārjāravaktrāśca manuṣyakāyāḥ

prakīrṇakeśāḥ śikhino 'rdhamuṇḍā raktāmbarā vyākulaveṣṭanāśca /
prahṛṣṭavaktrā bhṛkuṭīmukhāśca tejoharāścaiva manoharāśca

kecidvrajanto bhṛśamāvavalguranyo 'nyamāpupluvire tathānye /
cikrīḍurākāśagatāśca kecitkecicca cerustarumastakeṣu

nanarta kaścidbhramayaṃstriśūlaṃ kaścidvipuṣphūrja gadāṃ vikarṣan /
harṣeṇa kaścidvṛṣavannanarda kaścicatprajajvāla tanūnaruhebhyaḥ

evaṃvidhā bhūtagaṇāḥ samantāttadbodhimūlaṃ parivārya tasthuḥ /
jighṛkṣavaścaiva jighāṃsavaśca bharturniyogaṃ paripālayantaḥ

taṃ prekṣya mārasya ca pūrvarātre śākyarṣabhasyaiva ca yuddhakālam /
na dyauścakāśe pṛthivī cakampe prajajvaluścaiva diśaḥ saśabdāḥ

viṣvagvavau vāyurudīrṇavegastārā na rejurna babhau śaśāṅkaḥ /
tamaśca bhūyo vitatāna rātriḥ sarve ca saṃcukṣubhire samudrāḥ

mahībhṛto dharmaparāśca nāgā mahāmunervighnamamṛṣyamāṇāḥ /
māraṃ prati krodhavivṛttanetrā niḥśaśvasuścaiva jajṛmbhire ca

śuddhādhivāsā vibudharṣayastu saddharmasiddhyarthamabhipravṛttāḥ /
māre 'nukampāṃ manasā pracakrurvirāgabhāvāttu na roṣamīyuḥ

tadbodhimūlaṃ samavekṣya kīrṇa hiṃsātmanā mārabalena tena /
dharmātmabhirlokavimokṣakāmairbabhūva hāhākṛtamantarīkṣe

upaplavaṃ dharmavidhestu tasya dṛṣṭvā sthitaṃ mārabalaṃ maharṣiḥ /
na cukṣubhe nāpi yayau vikāraṃ madhye gavāṃ siṃha ivopaviṣṭaḥ

mārastato bhūtacamūmudīrṇāmājñāpayāmāsa bhayāya tasya /
svaiḥ svaiḥ prabhāvairatha sāsya senā taddhairyabhedāya matiṃ cakāra

keciccalannaikavilambijivhāstīkṣṇāgradaṃṣṭrā harimaṇḍalākṣāḥ /
vidāritāsyāḥ sthiraśaṅkukarṇāḥ saṃtrāsayantaḥ kila nāma tasthuḥ

tebhyaḥ sthitebhyaḥ sa tathāvidhebhyaḥ rūpeṇa bhāvena ca dāruṇebhyaḥ /
na vivyathe nodvivije maharṣiḥ krīḍatsubālebhya ivoddhatebhyaḥ

kaścittato roṣavivṛttadṛṣṭistasmai gadāmudyamayāṃcakāra /
tastambha bāhuḥ sagadastato 'sya puraṃdarasyeva pura savajraḥ

kecitsamudyamya śilāstarūṃśca viṣehire naiva munau vimoktum /
petuḥ savṛkṣāḥ saśilāstathaiva vajrāvabhagnā iva vindhyapādāḥ

kaiścitsamutpatya nabho vimuktāḥ śilāśca vṛkṣāśca paraśvadhāśca /
tasthurnabhayasyeva na cāvapetuḥ saṃdhyābhrapādā iva naikavarṇāḥ

cikṣepa tasyopari dīptamanyaḥ kaḍaṅgaraṃ parvataśṛṅgamātram /
yanmuktapātraṃ gaganasthameva tasyānubhāvācchatadhā paphāla

kaścijjvalannarka ivoditaḥ khādaṅgāravarṣa mahadutsasarja /
cūrṇāni cāmīkarakandarāṇāṃ kalpātyaye meruriva pradīptaḥ

tadbodhimūle pravikīryamāṇamaṅgāravarṣa tu savisphuliṅgam /
maitrīvihārādṛṣisattamasya babhūva raktotpalapattravarṣaḥ

śarīracittavyasanātapaistairevaṃvidhaistaiśca nipātyamānaiḥ /
naivāsanācchākyamuniścacāla svaniścayaṃ bandhumivopaguhya

athāpare nirjigilurmukhebhyaḥ sarpānvijīrṇebhya iva drumebhyaḥ /
te mantrabaddhā iva tatsamīpe na śaśvasurnotsasṛpurna celuḥ

bhūtvāpare vāridharā bṛhantaḥ savidyutaḥ sāśanicaṇḍaghoṣāḥ /
tasmindrume tatyajuraśmavarṣaṃ tatpuṣpavarṣaṃ ruciraṃ babhūva

cāpe 'tha bāṇo nihito 'pareṇa jajvāla tatraiva na niṣpapāta /
anīśvarasyātmani dhūyamāno durmarṣaṇasyeva narasya manyuḥ

pañceṣavo 'nyena tu vipramuktāstasthurnabhasyeva munau na petuḥ /
saṃsārabhīrorviṣayapravṛttau pañcendriyāṇīva parikṣakasya

jighāsayānyaḥ prasasāra ruṣṭo gadāṃ gṛhītvābhimukho maharṣeḥ /
so 'prāptakāmo vivaśaḥ papāta doṣeṣvivānarthakareṣu lokaḥ

strī meghakālī tu kapālahastā kartu maharṣeḥ kila cittamoham /
babhrāma tatrāniyataṃ na tasthau calātmano buddhirivāgameṣu

kaścitpradīptaṃ praṇidhāya cakṣurnetrāgnināśīviṣavaddidhakṣuḥ /
tatraiva nāsīnamṛṣiṃ dadarśa kāmātmakaḥ śreya ivopadiṣṭam

gurvī śilāmudyamayaṃstathānyaḥ śaśrāma moghaṃ vihataprayatnaḥ /
niḥśreyasaṃ jñānasamādhigamyaṃ kāyaklamairdharmamivāptukāmaḥ

tarakṣusiṃhākṛtayastathānye praṇeduruccairmahataḥ praṇādān /
sattvāni yaiḥ saṃcukucuḥ samantādvajrāhatā dyauḥ phalatīti mattvā

mṛgā gajāścārtaravān sṛjanto vidudruvuścaiva nililyire ca /
rātrau ca tasyāmahanīva digbhyaḥ khagā ruvantaḥ paripeturārtāḥ

teṣāṃ praṇādaistu tathāvidhaistai sarveṣu bhūteṣvapi kampiteṣu /
munirna tatrāsa na saṃcukoca ravairgarutmāniva vāyasānām

bhayāvahebhyaḥ pariṣadgaṇebhyo yathā yathā naiva munirbibhāya /
tathā tathā dharmabhṛtāṃ sapatnaḥ śokācca roṣācca sasāda māraḥ

bhūtaṃ tataḥ kiṃciddṛśyarūpaṃ viśiṣṭabhūtaṃ gaganasthameva /
dṛṣṭavarṣaye dugdhamavairaruṣṭaṃ māraṃ babhāṣe mahatā svareṇa

moghaṃ śramaṃ nārhasi māra kartuṃ hiṃsrātmatāmutsṛja gaccha śarma /
naiṣa tvayā kampayituṃ hi śakyo mahāgirirmerurivānilena

apyuṣṇabhāvaṃ jvalanaḥ prajahyādāpo dravatvaṃ prathivī sthiratvam /
anekakalpācitapuṇyakarmā na tveva jahyādvyavasāyameṣaḥ

yo niścayo hyasya parākramaśca tejaśca yadyā ca dayā prajāsu /
aprāpya notthāsyati tattvameṣa tamāṃsyahatveva sahasraraśmiḥ

kāṣṭhaṃ hi mathnan labhate hutāśaṃ bhūmiṃ khananvindati cāpi toyam /
nirbandhinaḥ kiṃcana nāstyasādhyaṃ nyāyena yuktaṃ ca kṛtaṃ ca sarvam

tallokamārta karuṇāyamāno rogeṣu rāgādiṣu vartamānam /
mahābhiṣaṅga nārhati vighnameṣa jñānauṣadhārtha parikhidyamānaḥ

hṛte ca loke bahubhiḥ kumārgaiḥ sanmārgamanvicchati yaḥ śrameṇa /
sa daiśikaḥ kṣobhayituṃ na yuktaṃ sudeśikaḥ sārtha iva pranaṣṭe

sattveṣu naṣṭeṣu mahāndhakāre jñānapradīpaḥ kriyamāṇa eṣaḥ /
āryasya nirvāpayituṃ na sādhu prajvālyamānastamasīva dīpaḥ

dṛṣṭvā ca saṃsāramaye mahaughe magnaṃ jagatpāramavindamānam /
yaścedamuttārayituṃ pravṛttaḥ kaścintayettasya tu pāpamāryaḥ

kṣamāśipho dhairyavigāḍhamūlaścāritrapuṣpaḥ smṛtibuddhiśākhaḥ /
jñānadrumo dharmaphalapradātā notpāṭanaṃ hyarhati vardhamānaḥ

baddhāṃ dṛḍhaiścetasi mohapāśairyasya prajāṃ mokṣayituṃ manīṣā /
tasmin jighāṃsā tava nopapannā śrānte jagadbandhanamokṣahetoḥ

bodhāya karmāṇi hi yānyanena kṛtāni teṣāṃ niyato 'dya kālaḥ /
sthāne tathāsminnupaviṣṭa eṣa yathaiva pūrve munayastathaiva

eṣā hi nābhirvasudhātalasya kṛtsnena yuktā parameṇa dhāmnā /
bhūmerato 'nyo 'sti hi na pradeśo vegaṃ samādherviṣaheta yo 'sya

tanmā kṛthā śokamupehi śāntiṃ mā bhūnmahimnā tava māra mānaḥ /
viśrambhituṃ na kṣamamadhuvā śrīścale pade vismayamabhyupaiṣi

tataḥ sa saṃśrutya ca tasya tadvaco mahāmuneḥ prekṣya ca niṣprakampatām /
jagāma māro vimano hatodyamaḥ śarairjagaccetasi yairvihanyate

gatapraharṣā viphalīkṛtaśramā praviddhapāṣāṇakaḍaṅgaradrumā /
diśaḥ pradudrāva tato 'sya sā camūrhatāśrayeva dviṣatā dviṣaccamūḥ

dravati saparipakṣe nirjitai puṣpaketau jayatijitamaske nīrajaske maharṣau /
yuvatiriva sahāsā dyauścakāśe sacandrā surabhi ca jalagarbha puṣpavarṣa papāta