Buddhacarita (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 13

ઇતિ બુદ્ધચરિતે મહાકાવ્યે ઽરાડદર્શનો નામ દ્વાદશઃ સર્ગઃ ॥ 12 ॥
ચન્તો xઇઇઇ
તસ્મિન્વિમોક્ષાય કૃતપ્રતિજ્ઞે રાજર્ષિવંશપ્રભવે મહર્ષૌ ।
તત્રોપવિષ્ટે પ્રજહર્ષ લોકસ્તત્રાસ સદ્ધર્મરિપુસ્તુ મારઃ

યં કામદેવં પ્રવદન્તિ લોકે ચિત્રાયુધં પુષ્પશરં તથૈવ ।
કામપ્રચારાધિપતિં તમેવ મોક્ષદ્વિષં મારમુદાહરન્તિ

તસ્યાત્મજા વિભ્રમહર્ષદર્પાસ્તિસ્રો ઽરતિપ્રીતિતૃષશ્ચ કન્યાઃ ।
પપ્રચ્છુરેનં મનસો વિકારં સ તાંશ્ચ તાશ્ચૈવ વચો ઽભ્યુવાચ

અસૌ મુનિર્નિશ્ચયવર્મ બિભ્રત્સત્ત્વાયુધં બુદ્ધિશરં વિકૃષ્ય ।
જિગીષુરાસ્તે વિષયાન્મદીયાન્તસ્માદયં મે મનસો વિષાદઃ

યદિ હ્યસૌ મામભિભૂય યાતિ લોકાય ચાખ્યાત્યપવર્ગમાર્ગમ્ ।
શૂન્યસ્તતો ઽયં વિષયો મમાદ્ય વૃત્તાચ્ચ્યુતસ્યેવ વિદેહભર્તુઃ

તદ્યાવદેવૈષ ન લબ્ધચક્ષુર્મદ્રોચરે તિષ્ઠતિ યાવદેવ ।
યાસ્યામિ તાવદ્વ્રતમસ્ય ભેત્તું સેતું નદીવેગ ઇવાતિવૃદ્ધઃ

તતો ધનુઃ પુષ્પમયં ગૃહીત્વા શરાન્ જગન્મોહકરાંશ્ચ પઞ્ચ ।
સો ઽશ્વત્થમૂલં સસુતો ઽભ્યગચ્છદસ્વાસ્થ્યકારી મનસઃ પ્રજાનામ્

અથ પ્રશાન્તં મુનિમાસનસ્થં પારં તિતીર્ષુ ભવસાગરસ્ય ।
વિષજ્ય સવ્યં કરમાયુધાગ્રે ક્રીડન્ શરેણેદમુવાચ મારઃ

ઉત્તિષ્ઠ ભોઃ ક્ષત્રિય મૃત્યુભીત ચર સ્વધર્મ ત્યજ મોક્ષધર્મમ્ ।
બાણૈશ્ચ યજ્ઞૈશ્ચ વિનીય લોકં લોકાત્પદં પ્રાપ્નુહિ વાસવસ્ય

પન્થા હિ નિર્યાતુમયં યશસ્યો યો વાહિતઃ પૂર્વતમૈર્નરેન્દ્રૈઃ ।
જાતસ્ય રાજર્ષિકુલે વિશાલે ભૈક્ષાકમશ્લાધ્યમિદં પ્રપત્તુમ્

અથાદ્ય નોત્તિષ્ઠસિ નિશ્ચિતાત્મન્ ભવ સ્થિરો મા વિમુચઃ પ્રતિજ્ઞામ્ ।
મયોદ્યતો હ્યેષ શરઃ સ એંવ યઃ શૂર્પકે મીનરિપૌ વિમુક્તઃ

સ્પૃષ્ટઃ સ ચાનેન કથંચિદૈડઃ સોમસ્ય નપ્તાપ્યભવદ્વિચિત્તઃ ।
સ ચાભવચ્છન્તનુરસ્વતન્ત્રઃ ક્ષીણે યુગે કિં બત દુર્બલો ઽન્યઃ

તત્ક્ષિપ્રમુત્તિષ્ઠ લભસ્વ સંજ્ઞાં બાણો હ્યયં તિષ્ઠતિ લેલિહાનઃ ।
પ્રિયાવિધેયેષુ રતિપ્રિયેષુ યં ચક્રવાકેષ્વિવ નોત્સૃજામિ

ઇત્યેવમુક્તો ઽપિ યદા નિરાસ્થો નૈવાસનં શાક્યમુનિર્બિભેદ ।
શરં તતો ઽસ્મૈ વિસસર્જ મારઃ કન્યાશ્ચ કૃત્વા પુરતઃ સુતાંશ્ચ

તસ્મિંસ્તુ બાણે ઽપિ સ વિપ્રમુક્તે ચકાર નાસ્થાં ન ધૃતેશ્ચચાલ ।
દૃષ્ટ્વા તથૈનં વિષસાદ મારશ્ચિન્તાપરીતશ્ચ શનૈર્જગાદ

શૈલેન્દ્રપુત્રીં પ્રતિ યેન વિદ્ધો દેવો ઽપિ શમ્ભુશ્ચલિતો બભૂવ ।
ન ચિન્તયત્યેષ તમેવ બાણં કિં સ્યાદચિત્તો ન શરઃ સ એષઃ

તસ્માદયં નાર્હતિ પુષ્પબાણં ન હર્ષણં નાપિ રતેર્નિયોગમ્ ।
અર્હત્યયં ભૂતગણૈરસૌમ્યૈઃ સંત્રાસનાતર્જનતાડનાનિ

સસ્માર મારશ્ચ તતઃ સ્વસૈન્યં વિઘ્નં શમે શાક્યમુનેશ્ચિકીર્ષન્ ।
નનાશ્રયાશ્ચાનુચરાઃ પરીયુઃ શલદ્રુમપ્રાસગદાસિહસ્તાઃ

વરાહમીનાશ્વખરોષ્ટ્રવક્ત્રા વ્યાઘ્રર્ક્ષસિંહદ્વિરદાનનાશ્ચ ।
એકેક્ષણા નૈકમુખાસ્ત્રિશીર્ષા લમ્બોદરાશ્ચૈવ પૃષોદરાશ્ચ

અજાનુસક્થા ઘટજાનવશ્ચ દંષ્ટ્રાયુધાશ્ચૈવ નખાયુધાશ્ચ ।
કરઙ્કવક્ત્રા બહુમૂર્તયશ્ચ ભગ્નાર્ધવક્ત્રાશ્ચ મહામુખાશ્ચ

ભસ્મારુણા લોહિતબિન્દુચિત્રાઃ ખટ્વાઙ્ગહસ્તા હરિધૂમ્રકેશાઃ ।
લમ્બસ્રજો વારણલમ્બકર્ણાશ્ચર્મામ્બરાશ્ચૈવ નિરમ્બરાશ્ચ

શ્વેતાર્ધવક્ત્રા હરિતાર્ધકાયાસ્તામ્રાશ્ચ ધ્રૂમ્રા હરયો ઽસિતાશ્ચ ।
વ્યાલોત્તરાસઙ્ગભુજાસ્તથૈવ પ્રઘુષ્ટાઘણ્ટાકુલમેખલાશ્ચ

તાલપ્રમાણાશ્ચ ગૃહીતશૂલા દંષ્ટ્રાકરાલાશ્ચ શિશુપ્રમાણાઃ ।
ઉરભ્રવક્ત્રાશ્ચ વિહંગમાક્ષા માર્જારવક્ત્રાશ્ચ મનુષ્યકાયાઃ

પ્રકીર્ણકેશાઃ શિખિનો ઽર્ધમુણ્ડા રક્તામ્બરા વ્યાકુલવેષ્ટનાશ્ચ ।
પ્રહૃષ્ટવક્ત્રા ભૃકુટીમુખાશ્ચ તેજોહરાશ્ચૈવ મનોહરાશ્ચ

કેચિદ્વ્રજન્તો ભૃશમાવવલ્ગુરન્યો ઽન્યમાપુપ્લુવિરે તથાન્યે ।
ચિક્રીડુરાકાશગતાશ્ચ કેચિત્કેચિચ્ચ ચેરુસ્તરુમસ્તકેષુ

નનર્ત કશ્ચિદ્ભ્રમયંસ્ત્રિશૂલં કશ્ચિદ્વિપુષ્ફૂર્જ ગદાં વિકર્ષન્ ।
હર્ષેણ કશ્ચિદ્વૃષવન્નનર્દ કશ્ચિચત્પ્રજજ્વાલ તનૂનરુહેભ્યઃ

એવંવિધા ભૂતગણાઃ સમન્તાત્તદ્બોધિમૂલં પરિવાર્ય તસ્થુઃ ।
જિઘૃક્ષવશ્ચૈવ જિઘાંસવશ્ચ ભર્તુર્નિયોગં પરિપાલયન્તઃ

તં પ્રેક્ષ્ય મારસ્ય ચ પૂર્વરાત્રે શાક્યર્ષભસ્યૈવ ચ યુદ્ધકાલમ્ ।
ન દ્યૌશ્ચકાશે પૃથિવી ચકમ્પે પ્રજજ્વલુશ્ચૈવ દિશઃ સશબ્દાઃ

વિષ્વગ્વવૌ વાયુરુદીર્ણવેગસ્તારા ન રેજુર્ન બભૌ શશાઙ્કઃ ।
તમશ્ચ ભૂયો વિતતાન રાત્રિઃ સર્વે ચ સંચુક્ષુભિરે સમુદ્રાઃ

મહીભૃતો ધર્મપરાશ્ચ નાગા મહામુનેર્વિઘ્નમમૃષ્યમાણાઃ ।
મારં પ્રતિ ક્રોધવિવૃત્તનેત્રા નિઃશશ્વસુશ્ચૈવ જજૃમ્ભિરે ચ

શુદ્ધાધિવાસા વિબુધર્ષયસ્તુ સદ્ધર્મસિદ્ધ્યર્થમભિપ્રવૃત્તાઃ ।
મારે ઽનુકમ્પાં મનસા પ્રચક્રુર્વિરાગભાવાત્તુ ન રોષમીયુઃ

તદ્બોધિમૂલં સમવેક્ષ્ય કીર્ણ હિંસાત્મના મારબલેન તેન ।
ધર્માત્મભિર્લોકવિમોક્ષકામૈર્બભૂવ હાહાકૃતમન્તરીક્ષે

ઉપપ્લવં ધર્મવિધેસ્તુ તસ્ય દૃષ્ટ્વા સ્થિતં મારબલં મહર્ષિઃ ।
ન ચુક્ષુભે નાપિ યયૌ વિકારં મધ્યે ગવાં સિંહ ઇવોપવિષ્ટઃ

મારસ્તતો ભૂતચમૂમુદીર્ણામાજ્ઞાપયામાસ ભયાય તસ્ય ।
સ્વૈઃ સ્વૈઃ પ્રભાવૈરથ સાસ્ય સેના તદ્ધૈર્યભેદાય મતિં ચકાર

કેચિચ્ચલન્નૈકવિલમ્બિજિવ્હાસ્તીક્ષ્ણાગ્રદંષ્ટ્રા હરિમણ્ડલાક્ષાઃ ।
વિદારિતાસ્યાઃ સ્થિરશઙ્કુકર્ણાઃ સંત્રાસયન્તઃ કિલ નામ તસ્થુઃ

તેભ્યઃ સ્થિતેભ્યઃ સ તથાવિધેભ્યઃ રૂપેણ ભાવેન ચ દારુણેભ્યઃ ।
ન વિવ્યથે નોદ્વિવિજે મહર્ષિઃ ક્રીડત્સુબાલેભ્ય ઇવોદ્ધતેભ્યઃ

કશ્ચિત્તતો રોષવિવૃત્તદૃષ્ટિસ્તસ્મૈ ગદામુદ્યમયાંચકાર ।
તસ્તમ્ભ બાહુઃ સગદસ્તતો ઽસ્ય પુરંદરસ્યેવ પુર સવજ્રઃ

કેચિત્સમુદ્યમ્ય શિલાસ્તરૂંશ્ચ વિષેહિરે નૈવ મુનૌ વિમોક્તુમ્ ।
પેતુઃ સવૃક્ષાઃ સશિલાસ્તથૈવ વજ્રાવભગ્ના ઇવ વિન્ધ્યપાદાઃ

કૈશ્ચિત્સમુત્પત્ય નભો વિમુક્તાઃ શિલાશ્ચ વૃક્ષાશ્ચ પરશ્વધાશ્ચ ।
તસ્થુર્નભયસ્યેવ ન ચાવપેતુઃ સંધ્યાભ્રપાદા ઇવ નૈકવર્ણાઃ

ચિક્ષેપ તસ્યોપરિ દીપ્તમન્યઃ કડઙ્ગરં પર્વતશૃઙ્ગમાત્રમ્ ।
યન્મુક્તપાત્રં ગગનસ્થમેવ તસ્યાનુભાવાચ્છતધા પફાલ

કશ્ચિજ્જ્વલન્નર્ક ઇવોદિતઃ ખાદઙ્ગારવર્ષ મહદુત્સસર્જ ।
ચૂર્ણાનિ ચામીકરકન્દરાણાં કલ્પાત્યયે મેરુરિવ પ્રદીપ્તઃ

તદ્બોધિમૂલે પ્રવિકીર્યમાણમઙ્ગારવર્ષ તુ સવિસ્ફુલિઙ્ગમ્ ।
મૈત્રીવિહારાદૃષિસત્તમસ્ય બભૂવ રક્તોત્પલપત્ત્રવર્ષઃ

શરીરચિત્તવ્યસનાતપૈસ્તૈરેવંવિધૈસ્તૈશ્ચ નિપાત્યમાનૈઃ ।
નૈવાસનાચ્છાક્યમુનિશ્ચચાલ સ્વનિશ્ચયં બન્ધુમિવોપગુહ્ય

અથાપરે નિર્જિગિલુર્મુખેભ્યઃ સર્પાન્વિજીર્ણેભ્ય ઇવ દ્રુમેભ્યઃ ।
તે મન્ત્રબદ્ધા ઇવ તત્સમીપે ન શશ્વસુર્નોત્સસૃપુર્ન ચેલુઃ

ભૂત્વાપરે વારિધરા બૃહન્તઃ સવિદ્યુતઃ સાશનિચણ્ડઘોષાઃ ।
તસ્મિન્દ્રુમે તત્યજુરશ્મવર્ષં તત્પુષ્પવર્ષં રુચિરં બભૂવ

ચાપે ઽથ બાણો નિહિતો ઽપરેણ જજ્વાલ તત્રૈવ ન નિષ્પપાત ।
અનીશ્વરસ્યાત્મનિ ધૂયમાનો દુર્મર્ષણસ્યેવ નરસ્ય મન્યુઃ

પઞ્ચેષવો ઽન્યેન તુ વિપ્રમુક્તાસ્તસ્થુર્નભસ્યેવ મુનૌ ન પેતુઃ ।
સંસારભીરોર્વિષયપ્રવૃત્તૌ પઞ્ચેન્દ્રિયાણીવ પરિક્ષકસ્ય

જિઘાસયાન્યઃ પ્રસસાર રુષ્ટો ગદાં ગૃહીત્વાભિમુખો મહર્ષેઃ ।
સો ઽપ્રાપ્તકામો વિવશઃ પપાત દોષેષ્વિવાનર્થકરેષુ લોકઃ

સ્ત્રી મેઘકાલી તુ કપાલહસ્તા કર્તુ મહર્ષેઃ કિલ ચિત્તમોહમ્ ।
બભ્રામ તત્રાનિયતં ન તસ્થૌ ચલાત્મનો બુદ્ધિરિવાગમેષુ

કશ્ચિત્પ્રદીપ્તં પ્રણિધાય ચક્ષુર્નેત્રાગ્નિનાશીવિષવદ્દિધક્ષુઃ ।
તત્રૈવ નાસીનમૃષિં દદર્શ કામાત્મકઃ શ્રેય ઇવોપદિષ્ટમ્

ગુર્વી શિલામુદ્યમયંસ્તથાન્યઃ શશ્રામ મોઘં વિહતપ્રયત્નઃ ।
નિઃશ્રેયસં જ્ઞાનસમાધિગમ્યં કાયક્લમૈર્ધર્મમિવાપ્તુકામઃ

તરક્ષુસિંહાકૃતયસ્તથાન્યે પ્રણેદુરુચ્ચૈર્મહતઃ પ્રણાદાન્ ।
સત્ત્વાનિ યૈઃ સંચુકુચુઃ સમન્તાદ્વજ્રાહતા દ્યૌઃ ફલતીતિ મત્ત્વા

મૃગા ગજાશ્ચાર્તરવાન્ સૃજન્તો વિદુદ્રુવુશ્ચૈવ નિલિલ્યિરે ચ ।
રાત્રૌ ચ તસ્યામહનીવ દિગ્ભ્યઃ ખગા રુવન્તઃ પરિપેતુરાર્તાઃ

તેષાં પ્રણાદૈસ્તુ તથાવિધૈસ્તૈ સર્વેષુ ભૂતેષ્વપિ કમ્પિતેષુ ।
મુનિર્ન તત્રાસ ન સંચુકોચ રવૈર્ગરુત્માનિવ વાયસાનામ્

ભયાવહેભ્યઃ પરિષદ્ગણેભ્યો યથા યથા નૈવ મુનિર્બિભાય ।
તથા તથા ધર્મભૃતાં સપત્નઃ શોકાચ્ચ રોષાચ્ચ સસાદ મારઃ

ભૂતં તતઃ કિંચિદ્દૃશ્યરૂપં વિશિષ્ટભૂતં ગગનસ્થમેવ ।
દૃષ્ટવર્ષયે દુગ્ધમવૈરરુષ્ટં મારં બભાષે મહતા સ્વરેણ

મોઘં શ્રમં નાર્હસિ માર કર્તું હિંસ્રાત્મતામુત્સૃજ ગચ્છ શર્મ ।
નૈષ ત્વયા કમ્પયિતું હિ શક્યો મહાગિરિર્મેરુરિવાનિલેન

અપ્યુષ્ણભાવં જ્વલનઃ પ્રજહ્યાદાપો દ્રવત્વં પ્રથિવી સ્થિરત્વમ્ ।
અનેકકલ્પાચિતપુણ્યકર્મા ન ત્વેવ જહ્યાદ્વ્યવસાયમેષઃ

યો નિશ્ચયો હ્યસ્ય પરાક્રમશ્ચ તેજશ્ચ યદ્યા ચ દયા પ્રજાસુ ।
અપ્રાપ્ય નોત્થાસ્યતિ તત્ત્વમેષ તમાંસ્યહત્વેવ સહસ્રરશ્મિઃ

કાષ્ઠં હિ મથ્નન્ લભતે હુતાશં ભૂમિં ખનન્વિન્દતિ ચાપિ તોયમ્ ।
નિર્બન્ધિનઃ કિંચન નાસ્ત્યસાધ્યં ન્યાયેન યુક્તં ચ કૃતં ચ સર્વમ્

તલ્લોકમાર્ત કરુણાયમાનો રોગેષુ રાગાદિષુ વર્તમાનમ્ ।
મહાભિષઙ્ગ નાર્હતિ વિઘ્નમેષ જ્ઞાનૌષધાર્થ પરિખિદ્યમાનઃ

હૃતે ચ લોકે બહુભિઃ કુમાર્ગૈઃ સન્માર્ગમન્વિચ્છતિ યઃ શ્રમેણ ।
સ દૈશિકઃ ક્ષોભયિતું ન યુક્તં સુદેશિકઃ સાર્થ ઇવ પ્રનષ્ટે

સત્ત્વેષુ નષ્ટેષુ મહાન્ધકારે જ્ઞાનપ્રદીપઃ ક્રિયમાણ એષઃ ।
આર્યસ્ય નિર્વાપયિતું ન સાધુ પ્રજ્વાલ્યમાનસ્તમસીવ દીપઃ

દૃષ્ટ્વા ચ સંસારમયે મહૌઘે મગ્નં જગત્પારમવિન્દમાનમ્ ।
યશ્ચેદમુત્તારયિતું પ્રવૃત્તઃ કશ્ચિન્તયેત્તસ્ય તુ પાપમાર્યઃ

ક્ષમાશિફો ધૈર્યવિગાઢમૂલશ્ચારિત્રપુષ્પઃ સ્મૃતિબુદ્ધિશાખઃ ।
જ્ઞાનદ્રુમો ધર્મફલપ્રદાતા નોત્પાટનં હ્યર્હતિ વર્ધમાનઃ

બદ્ધાં દૃઢૈશ્ચેતસિ મોહપાશૈર્યસ્ય પ્રજાં મોક્ષયિતું મનીષા ।
તસ્મિન્ જિઘાંસા તવ નોપપન્ના શ્રાન્તે જગદ્બન્ધનમોક્ષહેતોઃ

બોધાય કર્માણિ હિ યાન્યનેન કૃતાનિ તેષાં નિયતો ઽદ્ય કાલઃ ।
સ્થાને તથાસ્મિન્નુપવિષ્ટ એષ યથૈવ પૂર્વે મુનયસ્તથૈવ

એષા હિ નાભિર્વસુધાતલસ્ય કૃત્સ્નેન યુક્તા પરમેણ ધામ્ના ।
ભૂમેરતો ઽન્યો ઽસ્તિ હિ ન પ્રદેશો વેગં સમાધેર્વિષહેત યો ઽસ્ય

તન્મા કૃથા શોકમુપેહિ શાન્તિં મા ભૂન્મહિમ્ના તવ માર માનઃ ।
વિશ્રમ્ભિતું ન ક્ષમમધુવા શ્રીશ્ચલે પદે વિસ્મયમભ્યુપૈષિ

તતઃ સ સંશ્રુત્ય ચ તસ્ય તદ્વચો મહામુનેઃ પ્રેક્ષ્ય ચ નિષ્પ્રકમ્પતામ્ ।
જગામ મારો વિમનો હતોદ્યમઃ શરૈર્જગચ્ચેતસિ યૈર્વિહન્યતે

ગતપ્રહર્ષા વિફલીકૃતશ્રમા પ્રવિદ્ધપાષાણકડઙ્ગરદ્રુમા ।
દિશઃ પ્રદુદ્રાવ તતો ઽસ્ય સા ચમૂર્હતાશ્રયેવ દ્વિષતા દ્વિષચ્ચમૂઃ

દ્રવતિ સપરિપક્ષે નિર્જિતૈ પુષ્પકેતૌ જયતિજિતમસ્કે નીરજસ્કે મહર્ષૌ ।
યુવતિરિવ સહાસા દ્યૌશ્ચકાશે સચન્દ્રા સુરભિ ચ જલગર્ભ પુષ્પવર્ષ પપાત