Language

ENहिગુ
Scripture Library

Buddhacarita (another edition) · Chapter 12

12.1

iti buddhacarite mahākāvye kāmavigarhaṇo nāmaikādaśa sargaḥ // 11 //
CANTO XII
tataḥ śamavihārasya munerikṣvākucandramāḥ /
arāḍasyāśramaṃ bheje vapuṣā pūrayanniva

12.2

sa kālāmasagotreṇa tenālokyaiva dūrataḥ /
uccaiḥ svāgatamityuktaḥ samīpamupajagmivān

12.3

tāvubhau nyāyataḥ pṛṣṭvā dhātusāmyaṃ parasparam /
dāravyormedhyayorvṛṣyoḥ śucau deśe niṣedatuḥ

12.4

tamāsīnaṃ nṛpasutaṃ so 'bravīnmunisattamaḥ /
bahumānaviśālābhyāṃ darśanābhyāṃ pibanniva

12.5

viditaṃ me yathā saumya niṣkrānto bhavanādasi /
chittvā snehamayaṃ pāśaṃ pāśaṃ dṛpta iva dvipaḥ

12.6

sarvathā dhṛtimaccaiva prājñaṃ caiva manastava /
yastvaṃ prāptaḥ śriyaṃ tyaktvā latāṃ viṣaphalāmiva

12.7

nāścarya jīrṇavayaso yajjagmuḥ pārthivā vanam /
apatyebhyaḥ śriyaṃ dattvā bhuktocchiṣṭāmiva srajam

12.8

idaṃ me matamāścaryaṃ nave vayasi yadbhavān /
abhuktvaiva śriyaṃ prāptaḥ sthito viṣayagocare

12.9

tadvijñātumimaṃ dharma paramaṃ bhājanaṃ bhavān /
jñānaplamavadhiṣṭhāya śīghraṃ duḥkhārṇavaṃ tara

12.10

śiṣye yadyapi vijñāte śāstraṃ kālena varṇyate /
gāmbhīryādvyavasāyācca na parīkṣyo bhavānmama

12.11

iti vākyamarāḍasya vijñāya sa nararṣabhaḥ /
babhūva paramaprītaḥ provācottarameva ca

12.12

viraktasyāpi yadidaṃ saumukhyaṃ bhavataḥ param /
akṛtārtho 'pyanenāsmi kṛtārtha iva saṃprati

12.13

didṛkṣuriva hi jyotiryiyāsuriva daiśikam /
tvaddarśanamahaṃ manye titīrṣuriva ca plavam

12.14

tasmādarhasi tadvaktuṃ vaktavyaṃ yadi manyase /
jarāmaraṇarogebhyo yathāyaṃ parimucyate

12.15

ityarāḍaḥ kumārasya māhātmyādeva coditaḥ /
saṃkṣiptaṃ kathayāṃcakre svasya śāstrasya niścayam

12.16

śrūyatāmayamasmākaṃ siddhāntaḥ śṛṇvatāṃ vara /
yathā bhavati saṃsāro yathā caiva nivartate

12.17

prakṛtiśca vikāraśca janma mṛtyurjareva ca /
tattāvatsattvamituktaṃ sthirasattva parehi tat

12.18

tatra tu prakṛtiṃ nāma viddhiṃ prakṛtikovida /
pañca bhūtānyahaṃkāraṃ buddhimavyaktameva ca

12.19

vikāra iti budhyasva viṣayānindriyāṇi ca /
pāṇipādaṃ ca vādaṃ ca pāyūpasthaṃ tathā manaḥ

12.20

asya kṣetrasya vijñānātkṣetrajña iti saṃjñi ca /
kṣetrajña iti cātmānaṃ kathayantyātmacintakāḥ

12.21

saśiṣyaḥ kapilaśceha pratibuddha iti smṛtiḥ /
saputro 'pratibuddhastu prajāpatirihocyate

12.22

jāyate jīryate caiva bādhyate mriyate ca yat /
tadvyaktamiti vijñeyamavyaktaṃ tu viparyayāt

12.23

ajñānaṃ karma tṛṣṇā ca jñeyāḥ saṃsārahetavaḥ /
sthito 'smiṃstritaye jantustatsattvaṃ nātivartate

12.24

vipratyayādahaṃkārātsaṃdehādabhisaṃplavāt /
aviśeṣānupāyābhyāṃ saṅgādabhyavapātataḥ

12.25

tatra vipratyayo nāma viparītaṃ pravartate /
anyathā kurute kāryaṃ mantavyaṃ manyate 'nyathā

12.26

bravīmyahamahaṃ vedmi gacchāmyahamahaṃ sthitaḥ /
itīhaivamahaṃkārastvanahaṃkāra vartate

12.27

yastu bhāvānasaṃdigdhānekībhāvena paśyati /
mṛtpiṇḍavadasaṃdeha saṃdehaḥ sa ihocyate

12.28

ya evāhaṃ sa evedaṃ mano buddhiśca karma ca /
yaścaivaiṣa gaṇaḥ so 'hamiti yaḥ so 'bhisaṃplavaḥ

12.29

aviśeṣaṃ viśeṣajña pratibuddhāprabuddhayoḥ /
prakṛtīnāṃ ca yo veda so 'viśeṣa iti smṛtaḥ

12.30

namaskāravaṣaṭkārau prokṣaṇābhyukṣaṇādayaḥ /
anupāya iti prājñairupāyajña praveditaḥ

12.31

sajjate yena durmedhā manovāgbuddhikarmabhiḥ /
viṣayeṣvanabhiṣvaṅga so 'bhiṣvaṅga iti smṛtaḥ

12.32

mamedamahamasyeti yadduḥkhamabhimanyate /
vijñeyo 'bhyavapātaḥ sa saṃsāre yena pātyate

12.33

ityavidyāṃ hi vidvānsa pañcaparvā samīhate /
tamo mohaṃ mahāmohaṃ tāmisradvayameva ca

12.34

tatrālasyaṃ tamo viddhi mohaṃ mṛtyuṃ ca janma ca /
mahāmohastvasaṃmoha kāma ityeva gamyatām

12.35

yasmādatra ca bhūtāni pramuhyanti mahāntyapi /
tasmādeṣa mahābāho mahāmoha iti smṛtaḥ

12.36

tāmisramiti cākrodha krodhamevādhikurvate /
viṣādaṃ cāndhatāmisramaviṣāda pracakṣate

12.37

anayāvidyayā bālaḥ saṃyuktaḥ pañcaparvayā /
saṃsāre duḥkhabhūyiṣṭhe janmasvabhiniṣicyate

12.38

draṣṭā śrotā ca mantā ca kāryakaraṇameva ca /
ahamityevamāgamya saṃsāre parivartate

12.39

ihaibhirhetubhirdhīman janmastrotaḥ pravartate /
hetvabhāvātphalābhāva iti vijñātumarhasi

12.40

tatra samyaṅmatirvidyānmokṣakāma catuṣṭayam /
pratibuddhāprabuddhau ca vyaktamavyaktameva ca

12.41

yathāvadetadvijñāya kṣetrajño hi catuṣṭayam /
ājavaṃjavatāṃ hitvā prāpnoti padamakṣaram

12.42

ityartha brāhmaṇā loke paramabrahmavādinaḥ /
brahmacarya carantīha brāhmaṇānvāsayanti ca

12.43

iti vākyamidaṃ śrutvā munestasya nṛpātmajaḥ /
abhyupāyaṃ ca papraccha padameva ca naiṣṭhikam

12.44

brahmacaryamidaṃ caryaṃ yathā yāvacca yatra ca /
dharmasyāsya ca paryantaṃ bhavānvyākhyātumarhati

12.45

ityarāḍo yathāśāstraṃ vispaṣṭārtha samāsataḥ /
tamevānyena kalpena dharmamasmai vyabhāṣata

12.46

ayamādau gṛhānmuktvā bhaikṣākaṃ liṅgamāśritaḥ /
samudācāravistīrṇa śīlamādāya vartate

12.47

saṃtoṣaṃ paramāsthāya yena tena yatastataḥ /
viviktaṃ sevate vāsaṃ nirdvandvaḥ śāstravitkṛtī

12.48

tato rāgādbhayaṃ dṛṣṭvā vairāgyācca paraṃ śivam /
nigṛhṇannindriyagrāmaṃ yatate manasaḥ śame

12.49

atho viviktaṃ kāmebhyo vyāpādādibhya eva ca /
vivekajamavāpnoti pūrvadhyānaṃ vitarkavat

12.50

tacca dhyānasukhaṃ prāpya tattadeva vitarkayān /
apūrvasukhalābhena hriyate bāliśo janaḥ

12.51

śamenaivaṃvidhenāyaṃ kāmadveṣavigarhiṇā /
brahmalokamavāpnoti paritoṣeṇa vañcitaḥ

12.52

jñātvā vidvānvitarkāstu manaḥsaṃkṣobhakārakān /
tadviyuktamavāpnoti dhyānaṃ prītisukhānvitam

12.53

hriyamāṇastayā prītyā yo viśeṣaṃ na paśyati /
sthānaṃ bhāsvaramāpnoti deveṣvābhāsvareṣu saḥ

12.54

yastu prītisukhāttasmādvivecayati mānasam /
tṛtīyaṃ labhate dhyānaṃ sukhaṃ prītivivarjitam

12.55

yastu tasminsukhe magno na viśeṣāya yatnavān /
śubhakṛtsnaiḥ sa sāmānyaṃ sukhaṃ prāpnoti daivataiḥ

12.56

tādṛśaṃ sukhāmāsādya yo na rajyatyupekṣakaḥ
caturtha dhyānamāpnoti sukhaduḥkhavivarjitam

12.57

tatra kecidvyavasyanti mokṣa ityabhimāninaḥ /
sukhaduḥkhaparityāgādavyāpārācca cetasaḥ

12.58

asya dhyānasya tu phalaṃ samaṃ devairbṛhatphalaiḥ /
kathayanti bṛhatkālaṃ bṛhatprajñāparīkṣakāḥ

12.59

samādhervyutthitastasmād dṛṣtvā doṣāṃścharīriṇām /
jñānamārohati prājñaḥ śarīravinivṛttaye

12.60

tatastaddhyānamutsṛjya viśeṣe kṛtaniścayaḥ /
kāmebhya iva sa prājño rūpādapi virajyate

12.61

śarīre khāni yānyasmintānyādau parikalpayan /
ghaneṣvapi tato dravyeṣvākāśamadhimucyate

12.62

ākāśagatamātmānaṃ saṃkṣipya tvaparo budhaḥ /
tadevānantataḥ paśyanviśeṣamadhigacchati

12.63

adhyātmakuśalastvanyo nivartyātmānamātmanā /
kiṃcinnāstīti saṃpaśyannākiṃcanya iti smṛtaḥ

12.64

tato muñjādiṣīkeva śakuniḥ pañjarādiva /
kṣetrajño niḥsṛto dehānmukta ityabhidhīyate

12.65

etattatparamaṃ brahma nirliṅga dhruvamakṣaram /
yanmokṣa iti tattvajñāḥ kathayanti manīṣiṇaḥ

12.66

ityupāyaṃśca mokṣaśca mayā saṃdarśitastava /
yadi jñātaṃ yadi ruciryathāvatpratipadyatām

12.67

jaigīṣavyo 'tha janako vṛddhaścaiva parāśaraḥ /
imaṃ panthānamāsādya muktā hyanye ca mokṣiṇaḥ

12.68

iti tasya sa tadvākyaṃ gṛhītvā tu vicārya ca /
pūrvahetubalaprāptaḥ pratyuttaramuvāca ha

12.69

śrutaṃ jñānamidaṃ sūkṣmaṃ parataḥ parataḥ śivam /
kṣetrajñasyāparityāgādavaimyetadanaiṣṭhikam

12.70

vikāraprakṛtibhyo hi kṣetrajñaṃ muktamapyaham /
manye prasavadharmāṇaṃ bījadharmāṇameva ca

12.71

viśuddho yadyapi hyātmā nirmukta iti kalpyate /
bhūyaḥ pratyayasadbhāvādamuktaḥ sa bhaviṣyati

12.72

ṛtubhūmyambuvirahādyathā bījaṃ na rohati /
rohati pratyayaistaistaistadvatso 'pi mato mama

12.73

yatkarmājñānatṛṣṇānāṃ tyāgānmokṣaśca kalpyate /
atyantastatparityāgaḥ satyātmani na vidyate

12.74

hitvā hitvā trayamidaṃ viśeṣastūpalabhyate /
ātmanastu sthitiryatra tatra sūkṣmamidaṃ trayam

12.75

sūkṣmatvāccaiva doṣāṇāmavyāpārācca cetasaḥ /
dīrghatvādāyuṣaścaiva mokṣastu parikalpyate

12.76

ahaṃkāraparityāgo yaścaiṣa parikalpyate /
satyātmani parityāgo nāhaṃkārasya vidyate

12.77

saṃkhyādibhiramuktaśca nirguṇo na bhavatyayam /
tasmādasati nairguṇye nāsya mokṣo 'bhidhīyate

12.78

guṇino hi guṇānāṃ ca vyatireko na vidyate /
rūpoṣṇābhyāṃ virahito na hyagnirupalabhyate

12.79

prāgdehānna bhaveddehī prāgguṇebhyastathā guṇī /
tasmādādau vimuktaḥ san śarīrī badhyate punaḥ

12.80

kṣetrajño viśarīraśca jño vā syādajña eva vā /
yadi jño jñeyamasyāsti jñeye sati na mucyate

12.81

athājña iti siddho vaḥ kalpitena kimātmanā /
vināpi hyātmanājñānaṃ prasiddhaṃ kāṣṭhakuḍyavat

12.82

parataḥ paratastyāgo yasmāttu guṇavān smṛtaḥ /
tasmātsarvaparityāgānmanye kṛtsnāṃ kṛtārthatām

12.83

iti dharmamarāḍasya viditvā na tutoṣa saḥ /
akṛtsnamiti vijñāya tataḥ pratijagāma ha

12.84

viśeṣamatha śuśrūṣurudrakasyāśramaṃ yayau /
ātmagrāhācca tasyāpi jagṛhe na sa darśanam

12.85

saṃjñāsaṃjñitvayordoṣaṃ jñātvā hi munirudrakaḥ /
ākiṃcanyātparaṃ lebhe'saṃjñāsaṃjñātmikāṃ gatim

12.86

yasmāccālambane sūkṣme saṃjñāsaṃjñe tataḥ param /
nāsaṃjñī naiva saṃjñīti tasmāttatragataspṛhaḥ

12.87

yataśca buddhistatraiva sthitānyatrāpracāriṇī /
sūkṣmāpaṭvī tatastatra nāsaṃjñitvaṃ na saṃjñitā

12.88

yasmācca tadapi prāpya punarāvartate jagat /
bodhisattvaḥ paraṃ prepsustasmādudrakamatyajat

12.89

tato hitvāśramaṃ tasya śreyo 'rthī kṛtaniścayaḥ /
bheje gayasya rājarṣernagarīsaṃjñamāśramam

12.90

atha nairañjanātīre śucau śuciparākramaḥ /
cakāra vāsamekāntavihārābhiratirmuniḥ

12.91

āgatān tatra tatpūrvapañcendriyavaśoddhatān /
tapaḥpravṛttān vratino bhikṣūn pañca niraikṣata

12.92

te copatastthurdṛṣṭvātra bhikṣavastaṃ mumukṣavaḥ /
puṇyārjitadhanārogyamindriyārthā iveśvaram

12.93

saṃpūjyamānastaiḥ pravhairvinayādanuvartibhiḥ /
tadvaśasthāyibhiḥ śiṣyairlolairmana ivendriyaiḥ

12.94

mṛtyujanmāntakaraṇe syādupāyo 'yamityatha /
duṣkarāṇi samārebhe tapāṃsyanaśanena saḥ

12.95

upavāsavidhīnnaikān kurvannaradurācarān /
varṣāṇi ṣaṭ śamaprepsurakarotkārśyamātmanaḥ

12.96

annakāleṣu caikaikaiḥ sa kolatilataṇḍulaiḥ /
apārapārasaṃsārapāraṃ prepsurapārayat

12.97

dehādapacayastena tapasā tasya yaḥ kṛtaḥ /
sa evopacayo bhūyastejasāsya kṛto 'bhavat

12.98

kṛśo 'pyakṛśakīrtiśrīrlhādaṃ cakre 'nyacakṣuṣām /
kumudānāmiva śaracchuklapakṣādicandramāḥ

12.99

tvagasthiśeṣo niḥśeṣairmedaḥpiśitaśoṇitaiḥ /
kṣīṇo 'pyakṣīṇagāmbhīryaḥ samudra iva sa vyabhāt

12.100

atha kaṣṭatapaḥspaṣṭavyarthakliṣṭatanurmuniḥ /
bhavabhīrurimāṃ cakre buddhiṃ buddhatvakāṅkṣayā

12.101

nāyaṃ dharmo virāgāya na bodhāya na muktaye /
jambumūle mayā prāpto yastadā sa vidhirdhruvaḥ

12.102

na cāsau durbalenāptuṃ śakyamityāgatādaraḥ /
śarīrabalavṛddhyarthamidaṃ bhūyo 'nvacintayat

12.103

kṣutpipāsāśramaklāntaḥ śramādasvasthamānasaḥ /
prāpnuyānmanasāvāpyaṃ phalaṃ kathamanirvṛtaḥ

12.104

nirvṛtiḥ prāpyate samyak satatendriyatarpaṇāt /
saṃtarpitendriyatayā manaḥsvāsthyamavāpyate

12.105

svasthaprasannamanasaḥ samādhirupapadyate /
samādhiyuktacittasya dhyānayogaḥ pravartate

12.106

dhyānapravartanāddharmāḥ prāpyante yairavāpyate /
durlabhaṃ śāntamajaraṃ paraṃ tadamṛtaṃ padam

12.107

tasmādāhāramūlo 'yamupāya itiniścayaḥ /
āhārakaraṇe dhīraḥ kṛtvāmitamatirmatim

12.108

snāto nairañjanātīrāduttatāra śanaiḥ kṛśaḥ /
bhaktyāvanataśākhāgrairdattahastastaṭadrumaiḥ

12.109

atha gopādhipasutā daivatairabhicoditā /
udbhutahṛdayānandā tatra nandabalāgamat

12.110

sitaśaṅkhojjvalabhujā nīlakambalavāsinī /
saphenamālānīlāmburyamuneva saridvarā

12.111

sā śraddhāvardhitaprītirvikasallocanotpalā /
śirasā praṇipatyainaṃ grāhayāmāsa pāyasam

12.112

kṛtvā tadupabhogena prāptajanmaphalāṃ sa tām /
bodhiprāptau samartho 'bhūtsaṃtarpitaṣaḍindriyaḥ

12.113

paryāptāpyānamūrtiśca sārdha svayaśasā muniḥ /
kāntidhairye babhāraikaḥ śaśāṅkārṇavayordvayoḥ

12.114

āvṛtta iti vijñāya taṃ jahuḥ pañca bhikṣavaḥ /
manīṣiṇamivātmānaṃ nirmuktaṃ pañca dhātavaḥ

12.115

vyavasāyadvitīyo 'tha śādvalāstīrṇabhūtalam /
so 'śvatthamūlaṃ prayayau bodhāya kṛtaniścayaḥ

12.116

tatastadānīṃ gajarājavikramaḥ padasvanenānupamena bodhitaḥ /
mahāmunerāgatabodhiniścayo jagāda kālo bhujagottamaḥ stutim

12.117

yathā mune tvaccaraṇāvapīḍitā muhurmuhurniṣṭanatīva medinī /
yathā ca te rājati sūryavatprabhā dhrūvaṃ tvamiṣṭaṃ phalamadya bhokṣyase

12.118

yathā bhramantyo divi cāṣapaṅktayaḥ pradakṣiṇaṃ tvāṃ kamalākṣa kurvate /
yathā ca saumyā divi vānti vāyavastvamadya buddho niyataṃ bhaviṣyasi

12.119

tato bhujaṅgapravareṇa saṃstutastṛṇānyupādāya śucīni lāvakāt /
kṛtapratijño niṣasāda bodhaye mahātarormūlamupāśritaḥ śuceḥ

12.120

tataḥ sa paryaṅkamakampyamuttamaṃ babandha suptoragabhogapiṇḍitam /
bhinadmi tāvadbhuvi naitadāsanaṃ na yāmi yāvatkutakṛtyatāmiti

12.121

tato yayurmadamatulāṃ divaukaso vavāśire na mṛgagaṇā na pakṣiṇaḥ /
na sasvanurvanataravo 'nilāhatāḥ kṛtāsane bhagavati niścitātmani

Original text: Buddhacarita · Edition: E.H. Johnston: The Buddhacarita: Or, Acts of the Buddha, Part I. Calcutta: Baptist Mission Press 1935 (Panjab University Oriental Publications, 31) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc