Buddhacarita (another edition) · Chapter 12
iti buddhacarite mahākāvye kāmavigarhaṇo nāmaikādaśa sargaḥ // 11 //
CANTO XII
tataḥ śamavihārasya munerikṣvākucandramāḥ /
arāḍasyāśramaṃ bheje vapuṣā pūrayanniva
sa kālāmasagotreṇa tenālokyaiva dūrataḥ /
uccaiḥ svāgatamityuktaḥ samīpamupajagmivān
tāvubhau nyāyataḥ pṛṣṭvā dhātusāmyaṃ parasparam /
dāravyormedhyayorvṛṣyoḥ śucau deśe niṣedatuḥ
tamāsīnaṃ nṛpasutaṃ so 'bravīnmunisattamaḥ /
bahumānaviśālābhyāṃ darśanābhyāṃ pibanniva
viditaṃ me yathā saumya niṣkrānto bhavanādasi /
chittvā snehamayaṃ pāśaṃ pāśaṃ dṛpta iva dvipaḥ
sarvathā dhṛtimaccaiva prājñaṃ caiva manastava /
yastvaṃ prāptaḥ śriyaṃ tyaktvā latāṃ viṣaphalāmiva
nāścarya jīrṇavayaso yajjagmuḥ pārthivā vanam /
apatyebhyaḥ śriyaṃ dattvā bhuktocchiṣṭāmiva srajam
idaṃ me matamāścaryaṃ nave vayasi yadbhavān /
abhuktvaiva śriyaṃ prāptaḥ sthito viṣayagocare
tadvijñātumimaṃ dharma paramaṃ bhājanaṃ bhavān /
jñānaplamavadhiṣṭhāya śīghraṃ duḥkhārṇavaṃ tara
śiṣye yadyapi vijñāte śāstraṃ kālena varṇyate /
gāmbhīryādvyavasāyācca na parīkṣyo bhavānmama
iti vākyamarāḍasya vijñāya sa nararṣabhaḥ /
babhūva paramaprītaḥ provācottarameva ca
viraktasyāpi yadidaṃ saumukhyaṃ bhavataḥ param /
akṛtārtho 'pyanenāsmi kṛtārtha iva saṃprati
didṛkṣuriva hi jyotiryiyāsuriva daiśikam /
tvaddarśanamahaṃ manye titīrṣuriva ca plavam
tasmādarhasi tadvaktuṃ vaktavyaṃ yadi manyase /
jarāmaraṇarogebhyo yathāyaṃ parimucyate
ityarāḍaḥ kumārasya māhātmyādeva coditaḥ /
saṃkṣiptaṃ kathayāṃcakre svasya śāstrasya niścayam
śrūyatāmayamasmākaṃ siddhāntaḥ śṛṇvatāṃ vara /
yathā bhavati saṃsāro yathā caiva nivartate
prakṛtiśca vikāraśca janma mṛtyurjareva ca /
tattāvatsattvamituktaṃ sthirasattva parehi tat
tatra tu prakṛtiṃ nāma viddhiṃ prakṛtikovida /
pañca bhūtānyahaṃkāraṃ buddhimavyaktameva ca
vikāra iti budhyasva viṣayānindriyāṇi ca /
pāṇipādaṃ ca vādaṃ ca pāyūpasthaṃ tathā manaḥ
asya kṣetrasya vijñānātkṣetrajña iti saṃjñi ca /
kṣetrajña iti cātmānaṃ kathayantyātmacintakāḥ
saśiṣyaḥ kapilaśceha pratibuddha iti smṛtiḥ /
saputro 'pratibuddhastu prajāpatirihocyate
jāyate jīryate caiva bādhyate mriyate ca yat /
tadvyaktamiti vijñeyamavyaktaṃ tu viparyayāt
ajñānaṃ karma tṛṣṇā ca jñeyāḥ saṃsārahetavaḥ /
sthito 'smiṃstritaye jantustatsattvaṃ nātivartate
vipratyayādahaṃkārātsaṃdehādabhisaṃplavāt /
aviśeṣānupāyābhyāṃ saṅgādabhyavapātataḥ
tatra vipratyayo nāma viparītaṃ pravartate /
anyathā kurute kāryaṃ mantavyaṃ manyate 'nyathā
bravīmyahamahaṃ vedmi gacchāmyahamahaṃ sthitaḥ /
itīhaivamahaṃkārastvanahaṃkāra vartate
yastu bhāvānasaṃdigdhānekībhāvena paśyati /
mṛtpiṇḍavadasaṃdeha saṃdehaḥ sa ihocyate
ya evāhaṃ sa evedaṃ mano buddhiśca karma ca /
yaścaivaiṣa gaṇaḥ so 'hamiti yaḥ so 'bhisaṃplavaḥ
aviśeṣaṃ viśeṣajña pratibuddhāprabuddhayoḥ /
prakṛtīnāṃ ca yo veda so 'viśeṣa iti smṛtaḥ
namaskāravaṣaṭkārau prokṣaṇābhyukṣaṇādayaḥ /
anupāya iti prājñairupāyajña praveditaḥ
sajjate yena durmedhā manovāgbuddhikarmabhiḥ /
viṣayeṣvanabhiṣvaṅga so 'bhiṣvaṅga iti smṛtaḥ
mamedamahamasyeti yadduḥkhamabhimanyate /
vijñeyo 'bhyavapātaḥ sa saṃsāre yena pātyate
ityavidyāṃ hi vidvānsa pañcaparvā samīhate /
tamo mohaṃ mahāmohaṃ tāmisradvayameva ca
tatrālasyaṃ tamo viddhi mohaṃ mṛtyuṃ ca janma ca /
mahāmohastvasaṃmoha kāma ityeva gamyatām
yasmādatra ca bhūtāni pramuhyanti mahāntyapi /
tasmādeṣa mahābāho mahāmoha iti smṛtaḥ
tāmisramiti cākrodha krodhamevādhikurvate /
viṣādaṃ cāndhatāmisramaviṣāda pracakṣate
anayāvidyayā bālaḥ saṃyuktaḥ pañcaparvayā /
saṃsāre duḥkhabhūyiṣṭhe janmasvabhiniṣicyate
draṣṭā śrotā ca mantā ca kāryakaraṇameva ca /
ahamityevamāgamya saṃsāre parivartate
ihaibhirhetubhirdhīman janmastrotaḥ pravartate /
hetvabhāvātphalābhāva iti vijñātumarhasi
tatra samyaṅmatirvidyānmokṣakāma catuṣṭayam /
pratibuddhāprabuddhau ca vyaktamavyaktameva ca
yathāvadetadvijñāya kṣetrajño hi catuṣṭayam /
ājavaṃjavatāṃ hitvā prāpnoti padamakṣaram
ityartha brāhmaṇā loke paramabrahmavādinaḥ /
brahmacarya carantīha brāhmaṇānvāsayanti ca
iti vākyamidaṃ śrutvā munestasya nṛpātmajaḥ /
abhyupāyaṃ ca papraccha padameva ca naiṣṭhikam
brahmacaryamidaṃ caryaṃ yathā yāvacca yatra ca /
dharmasyāsya ca paryantaṃ bhavānvyākhyātumarhati
ityarāḍo yathāśāstraṃ vispaṣṭārtha samāsataḥ /
tamevānyena kalpena dharmamasmai vyabhāṣata
ayamādau gṛhānmuktvā bhaikṣākaṃ liṅgamāśritaḥ /
samudācāravistīrṇa śīlamādāya vartate
saṃtoṣaṃ paramāsthāya yena tena yatastataḥ /
viviktaṃ sevate vāsaṃ nirdvandvaḥ śāstravitkṛtī
tato rāgādbhayaṃ dṛṣṭvā vairāgyācca paraṃ śivam /
nigṛhṇannindriyagrāmaṃ yatate manasaḥ śame
atho viviktaṃ kāmebhyo vyāpādādibhya eva ca /
vivekajamavāpnoti pūrvadhyānaṃ vitarkavat
tacca dhyānasukhaṃ prāpya tattadeva vitarkayān /
apūrvasukhalābhena hriyate bāliśo janaḥ
śamenaivaṃvidhenāyaṃ kāmadveṣavigarhiṇā /
brahmalokamavāpnoti paritoṣeṇa vañcitaḥ
jñātvā vidvānvitarkāstu manaḥsaṃkṣobhakārakān /
tadviyuktamavāpnoti dhyānaṃ prītisukhānvitam
hriyamāṇastayā prītyā yo viśeṣaṃ na paśyati /
sthānaṃ bhāsvaramāpnoti deveṣvābhāsvareṣu saḥ
yastu prītisukhāttasmādvivecayati mānasam /
tṛtīyaṃ labhate dhyānaṃ sukhaṃ prītivivarjitam
yastu tasminsukhe magno na viśeṣāya yatnavān /
śubhakṛtsnaiḥ sa sāmānyaṃ sukhaṃ prāpnoti daivataiḥ
tādṛśaṃ sukhāmāsādya yo na rajyatyupekṣakaḥ
caturtha dhyānamāpnoti sukhaduḥkhavivarjitam
tatra kecidvyavasyanti mokṣa ityabhimāninaḥ /
sukhaduḥkhaparityāgādavyāpārācca cetasaḥ
asya dhyānasya tu phalaṃ samaṃ devairbṛhatphalaiḥ /
kathayanti bṛhatkālaṃ bṛhatprajñāparīkṣakāḥ
samādhervyutthitastasmād dṛṣtvā doṣāṃścharīriṇām /
jñānamārohati prājñaḥ śarīravinivṛttaye
tatastaddhyānamutsṛjya viśeṣe kṛtaniścayaḥ /
kāmebhya iva sa prājño rūpādapi virajyate
śarīre khāni yānyasmintānyādau parikalpayan /
ghaneṣvapi tato dravyeṣvākāśamadhimucyate
ākāśagatamātmānaṃ saṃkṣipya tvaparo budhaḥ /
tadevānantataḥ paśyanviśeṣamadhigacchati
adhyātmakuśalastvanyo nivartyātmānamātmanā /
kiṃcinnāstīti saṃpaśyannākiṃcanya iti smṛtaḥ
tato muñjādiṣīkeva śakuniḥ pañjarādiva /
kṣetrajño niḥsṛto dehānmukta ityabhidhīyate
etattatparamaṃ brahma nirliṅga dhruvamakṣaram /
yanmokṣa iti tattvajñāḥ kathayanti manīṣiṇaḥ
ityupāyaṃśca mokṣaśca mayā saṃdarśitastava /
yadi jñātaṃ yadi ruciryathāvatpratipadyatām
jaigīṣavyo 'tha janako vṛddhaścaiva parāśaraḥ /
imaṃ panthānamāsādya muktā hyanye ca mokṣiṇaḥ
iti tasya sa tadvākyaṃ gṛhītvā tu vicārya ca /
pūrvahetubalaprāptaḥ pratyuttaramuvāca ha
śrutaṃ jñānamidaṃ sūkṣmaṃ parataḥ parataḥ śivam /
kṣetrajñasyāparityāgādavaimyetadanaiṣṭhikam
vikāraprakṛtibhyo hi kṣetrajñaṃ muktamapyaham /
manye prasavadharmāṇaṃ bījadharmāṇameva ca
viśuddho yadyapi hyātmā nirmukta iti kalpyate /
bhūyaḥ pratyayasadbhāvādamuktaḥ sa bhaviṣyati
ṛtubhūmyambuvirahādyathā bījaṃ na rohati /
rohati pratyayaistaistaistadvatso 'pi mato mama
yatkarmājñānatṛṣṇānāṃ tyāgānmokṣaśca kalpyate /
atyantastatparityāgaḥ satyātmani na vidyate
hitvā hitvā trayamidaṃ viśeṣastūpalabhyate /
ātmanastu sthitiryatra tatra sūkṣmamidaṃ trayam
sūkṣmatvāccaiva doṣāṇāmavyāpārācca cetasaḥ /
dīrghatvādāyuṣaścaiva mokṣastu parikalpyate
ahaṃkāraparityāgo yaścaiṣa parikalpyate /
satyātmani parityāgo nāhaṃkārasya vidyate
saṃkhyādibhiramuktaśca nirguṇo na bhavatyayam /
tasmādasati nairguṇye nāsya mokṣo 'bhidhīyate
guṇino hi guṇānāṃ ca vyatireko na vidyate /
rūpoṣṇābhyāṃ virahito na hyagnirupalabhyate
prāgdehānna bhaveddehī prāgguṇebhyastathā guṇī /
tasmādādau vimuktaḥ san śarīrī badhyate punaḥ
kṣetrajño viśarīraśca jño vā syādajña eva vā /
yadi jño jñeyamasyāsti jñeye sati na mucyate
athājña iti siddho vaḥ kalpitena kimātmanā /
vināpi hyātmanājñānaṃ prasiddhaṃ kāṣṭhakuḍyavat
parataḥ paratastyāgo yasmāttu guṇavān smṛtaḥ /
tasmātsarvaparityāgānmanye kṛtsnāṃ kṛtārthatām
iti dharmamarāḍasya viditvā na tutoṣa saḥ /
akṛtsnamiti vijñāya tataḥ pratijagāma ha
viśeṣamatha śuśrūṣurudrakasyāśramaṃ yayau /
ātmagrāhācca tasyāpi jagṛhe na sa darśanam
saṃjñāsaṃjñitvayordoṣaṃ jñātvā hi munirudrakaḥ /
ākiṃcanyātparaṃ lebhe'saṃjñāsaṃjñātmikāṃ gatim
yasmāccālambane sūkṣme saṃjñāsaṃjñe tataḥ param /
nāsaṃjñī naiva saṃjñīti tasmāttatragataspṛhaḥ
yataśca buddhistatraiva sthitānyatrāpracāriṇī /
sūkṣmāpaṭvī tatastatra nāsaṃjñitvaṃ na saṃjñitā
yasmācca tadapi prāpya punarāvartate jagat /
bodhisattvaḥ paraṃ prepsustasmādudrakamatyajat
tato hitvāśramaṃ tasya śreyo 'rthī kṛtaniścayaḥ /
bheje gayasya rājarṣernagarīsaṃjñamāśramam
atha nairañjanātīre śucau śuciparākramaḥ /
cakāra vāsamekāntavihārābhiratirmuniḥ
āgatān tatra tatpūrvapañcendriyavaśoddhatān /
tapaḥpravṛttān vratino bhikṣūn pañca niraikṣata
te copatastthurdṛṣṭvātra bhikṣavastaṃ mumukṣavaḥ /
puṇyārjitadhanārogyamindriyārthā iveśvaram
saṃpūjyamānastaiḥ pravhairvinayādanuvartibhiḥ /
tadvaśasthāyibhiḥ śiṣyairlolairmana ivendriyaiḥ
mṛtyujanmāntakaraṇe syādupāyo 'yamityatha /
duṣkarāṇi samārebhe tapāṃsyanaśanena saḥ
upavāsavidhīnnaikān kurvannaradurācarān /
varṣāṇi ṣaṭ śamaprepsurakarotkārśyamātmanaḥ
annakāleṣu caikaikaiḥ sa kolatilataṇḍulaiḥ /
apārapārasaṃsārapāraṃ prepsurapārayat
dehādapacayastena tapasā tasya yaḥ kṛtaḥ /
sa evopacayo bhūyastejasāsya kṛto 'bhavat
kṛśo 'pyakṛśakīrtiśrīrlhādaṃ cakre 'nyacakṣuṣām /
kumudānāmiva śaracchuklapakṣādicandramāḥ
tvagasthiśeṣo niḥśeṣairmedaḥpiśitaśoṇitaiḥ /
kṣīṇo 'pyakṣīṇagāmbhīryaḥ samudra iva sa vyabhāt
atha kaṣṭatapaḥspaṣṭavyarthakliṣṭatanurmuniḥ /
bhavabhīrurimāṃ cakre buddhiṃ buddhatvakāṅkṣayā
nāyaṃ dharmo virāgāya na bodhāya na muktaye /
jambumūle mayā prāpto yastadā sa vidhirdhruvaḥ
na cāsau durbalenāptuṃ śakyamityāgatādaraḥ /
śarīrabalavṛddhyarthamidaṃ bhūyo 'nvacintayat
kṣutpipāsāśramaklāntaḥ śramādasvasthamānasaḥ /
prāpnuyānmanasāvāpyaṃ phalaṃ kathamanirvṛtaḥ
nirvṛtiḥ prāpyate samyak satatendriyatarpaṇāt /
saṃtarpitendriyatayā manaḥsvāsthyamavāpyate
svasthaprasannamanasaḥ samādhirupapadyate /
samādhiyuktacittasya dhyānayogaḥ pravartate
dhyānapravartanāddharmāḥ prāpyante yairavāpyate /
durlabhaṃ śāntamajaraṃ paraṃ tadamṛtaṃ padam
tasmādāhāramūlo 'yamupāya itiniścayaḥ /
āhārakaraṇe dhīraḥ kṛtvāmitamatirmatim
snāto nairañjanātīrāduttatāra śanaiḥ kṛśaḥ /
bhaktyāvanataśākhāgrairdattahastastaṭadrumaiḥ
atha gopādhipasutā daivatairabhicoditā /
udbhutahṛdayānandā tatra nandabalāgamat
sitaśaṅkhojjvalabhujā nīlakambalavāsinī /
saphenamālānīlāmburyamuneva saridvarā
sā śraddhāvardhitaprītirvikasallocanotpalā /
śirasā praṇipatyainaṃ grāhayāmāsa pāyasam
kṛtvā tadupabhogena prāptajanmaphalāṃ sa tām /
bodhiprāptau samartho 'bhūtsaṃtarpitaṣaḍindriyaḥ
paryāptāpyānamūrtiśca sārdha svayaśasā muniḥ /
kāntidhairye babhāraikaḥ śaśāṅkārṇavayordvayoḥ
āvṛtta iti vijñāya taṃ jahuḥ pañca bhikṣavaḥ /
manīṣiṇamivātmānaṃ nirmuktaṃ pañca dhātavaḥ
vyavasāyadvitīyo 'tha śādvalāstīrṇabhūtalam /
so 'śvatthamūlaṃ prayayau bodhāya kṛtaniścayaḥ
tatastadānīṃ gajarājavikramaḥ padasvanenānupamena bodhitaḥ /
mahāmunerāgatabodhiniścayo jagāda kālo bhujagottamaḥ stutim
yathā mune tvaccaraṇāvapīḍitā muhurmuhurniṣṭanatīva medinī /
yathā ca te rājati sūryavatprabhā dhrūvaṃ tvamiṣṭaṃ phalamadya bhokṣyase
yathā bhramantyo divi cāṣapaṅktayaḥ pradakṣiṇaṃ tvāṃ kamalākṣa kurvate /
yathā ca saumyā divi vānti vāyavastvamadya buddho niyataṃ bhaviṣyasi
tato bhujaṅgapravareṇa saṃstutastṛṇānyupādāya śucīni lāvakāt /
kṛtapratijño niṣasāda bodhaye mahātarormūlamupāśritaḥ śuceḥ
tataḥ sa paryaṅkamakampyamuttamaṃ babandha suptoragabhogapiṇḍitam /
bhinadmi tāvadbhuvi naitadāsanaṃ na yāmi yāvatkutakṛtyatāmiti
tato yayurmadamatulāṃ divaukaso vavāśire na mṛgagaṇā na pakṣiṇaḥ /
na sasvanurvanataravo 'nilāhatāḥ kṛtāsane bhagavati niścitātmani
Original text: Buddhacarita · Edition: E.H. Johnston: The Buddhacarita: Or, Acts of the Buddha, Part I. Calcutta: Baptist Mission Press 1935 (Panjab University Oriental Publications, 31) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0