Language

ENहिગુ
Scripture Library

Buddhacarita (another edition) · Chapter 11

11.1

iti buddhacarite mahākāvye 'śvaghoṣakṛte śreṇyābhigamano nāma daśamaḥ sargaḥ // 10 //
CANTO XI
athaivamukto magadhādhipena suhṛnmukhena pratikūlamartham /
svastho 'vikāraḥ kulaśaucaśuddhaḥ śauddhodanirvākyamidaṃ jagāda

11.2

nāścaryametadbhavato vidhānaṃ jātasya haryaṅkakule viśāle /
yanmitrapakṣe tava mitrakāma syādvṛttireṣā pariśuddhavṛtteḥ

11.3

asatsu maitrī svakulānuvṛttā na tiṣṭhati śrīriva viklaveṣu /
pūrvaiḥ kṛtāṃ prītiparaṃparābhistāmeva santastu vivardhayanti

11.4

ye cārthakṛccheṣu bhavanti loke samānakāryāḥ suhṛdāṃ manuṣyāḥ /
mitrāṇiḥ tānīti paraimi buddhyā svasthasya vṛddhiṣviha ko hi na syāt

11.5

evaṃ ca ye dravyamavāpya loke mitreṣu dharme ca niyojayanti /
avāptasārāṇi dhanāni teṣāṃ bhraṣṭāni nānte janayanti tāpam

11.6

suhṛttayā cāryatayā ca rājan khalveṣa yo māṃ prati niścayaste /
atrānuneṣyāmi suhṛttayaiva brūyāmahaṃ nottaramanyadatra

11.7

ahaṃ jarāmṛtyubhayaṃ viditvā mumukṣayā dharmamimaṃ prapannaḥ /
bandhūn priyānaśrumukhānvihāya prāgeva kāmānuśubhasya hetūn

11.8

nāśīviṣebhyo hi tathā bibhemi naivāśanibhyo gaganāccyutebhyaḥ /
na pāvakebhyo 'nilasaṃhitebhyo yathā bhayaṃ me viṣayebhya eva

11.9

kāmā hyanityāḥ kuśalārthacaurā riktāśca māyāsadṛśāśca loke /
āśāsyamānā api mohayanti cittaṃ nṛṇāṃ kiṃ punarātmasaṃsthāḥ

11.10

kāmābhibhūtā hi na yānti śarma tripiṣṭape kiṃ bata martyaloke /
kāmaiḥ satṛṣṇasya hi nāsti tṛptiryathendhanairvātasakhasya vanheḥ

11.11

jagatyanartho na samo 'sti kāmairmohācca teṣveva janaḥ prasaktaḥ /
tattvaṃ viditvaivamanarthabhīruḥ prājñaḥ svayaṃ ko 'bhilaṣedanartham

11.12

samudravaktrāmapi gāmavāpya pāraṃ jigīṣanti mahārṇavasya /
lokasya kāmairna vitṛptirasti patidbhirambhobhirivārṇavasya

11.13

devena vṛṣṭe 'pi hiraṇyavarṣe dvīpānsamagrāṃścaturo 'pi jitvā /
śakrasya cārdhāsanamapyavāpya māndhāturāsīdviṣayeṣvatṛptiḥ

11.14

bhuktvāpi rājyaṃ divi devatānāṃ śatakratau vṛtrabhayātpranaṣṭe /
darpānmaharṣīnapi vāhayitvā kāmeṣvatṛpto nahuṣaḥ papāta

11.15

aiḍaśca rājā tridivaṃ vigāhya nītvāpi devī vaśamurvaśī tām /
lobhādṛṣibhyaḥ kanakaṃ jihīrṣurjagāma nāśaṃ viṣayeṣvatṛptaḥ

11.16

balermahendraṃ nahuṣaṃ mahendrādindraṃ punarye nahuṣādupeyuḥ /
svarge kṣitau vā viṣayeṣu teṣu ko viśvasedbhāgyakulākuleṣu

11.17

cīrāmbarā mūlaphalāmbubhakṣā jaṭā vahanto 'pi bhujaṅgadīrghāḥ /
yairnānyakāryā munayo 'pi bhagnāḥ kaḥ kāmasaṃjñānmṛgayeta śatrūn

11.18

ugrāyudhaścogradhṛtāyudho 'pi yeṣāṃ kṛte mṛtyumavāpa bhīṣmāt /
cintāpi teṣāmaśivā vadhāya sadvṛttināṃ kiṃ punaravratānām

11.19

āsvādamalpaṃ viṣayeṣu matvā saṃyojanotkarṣamatṛptimeva /
sadbhyaśca garhā niyataṃ ca pāpaṃ kaḥ kāmasaṃjñaṃ viṣamādadīta

11.20

kṛṣyādibhiḥ karmabhirarditānāṃ kāmātmakānāṃ ca niśamya duḥkham /
svāsthyaṃ ca kāmeṣvakutūhalānāṃ kāmānvihātuṃ kṣamamātmavadbhiḥ

11.21

jñeyā vipatkāmini kāmasaṃpatsiddheṣu kāmeṣu madaṃ hyupaiti /
madādakārya kurute na kārya yena kṣato durgatimabhyupaiti

11.22

yatnena labdhvāḥ parirakṣitāśca ye vipralabhya pratiyānti bhūyaḥ /
teṣvātmavānyācitakopameṣu kāmeṣu vidvāniha ko rameta

11.23

anviṣya cādāya ca jātatarṣā yānatyajantaḥ pariyānti duḥkham /
loke tṛṇolkāsadṛśeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt

11.24

anātmavanto hṛdi yairvidaṣṭā vināśamarchanti na yānti śarma /
kuddhograsarpapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt

11.25

asthi kṣudhārtā iva sārameyā bhuktvāpi yānnaiva bhavanti tṛptāḥ /
jīrṇasthikaṅkālasameṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt

11.26

ye rājacaurodakapāvakebhyaḥ sādhāraṇatvājjanayanti duḥkham /
teṣu praviddhāmiṣasanibheṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt

11.27

yatra sthitānāmabhito vipattiḥ śatroḥ sakāśādapi bāndhavebhyaḥ /
hiṃsreṣu teṣvāyatanopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt

11.28

girau vane cāpsu ca sāgare ca yān bhraṃśamarchanti vilaṅghamānāḥ /
teṣu drumaprāgraphalopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt

11.29

tīvraiḥ prayatnairvividhairavāptāḥ kṣaṇena ye nāśamiha prayānti /
svapnopabhogapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt

11.30

yānarjayitvāpi na yānti śarma vivardhayitvā paripālayitvā /
aṅgārakarṣūpratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt

11.31

vināśamīyuḥ kuravo yadartha vṛṣṇyandhakā mekhaladaṇḍakāśca /
sūnāsikāṣṭhapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt

11.32

sundopasundāvasurau yadarthamanyonyavairaprasṛtau vinaṣṭau /
sauhārdīvaśleṣakareṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt

11.33

yeṣāṃ kṛte vāriṇi pāvake ca / kravyātsu cātmānamihotsṛjanti /
sapatnabhūteṣvaśiveṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt

11.34

kāmārthamajñaḥ kṛpaṇaṃ karoti prāpnoti duḥkhaṃ vadhabandhanādi /
kāmārthamāśākṛpaṇastapasvī mṛtyuṃ śramaṃ cārchati jīvalokaḥ

11.35

gītairhiyante hi mṛgā vadhāya rūpārthamagnau śalabhāḥ patanti /
matsyo giratyāyasamāmiṣārthī tasmādanartha viṣayāḥ phalanti

11.36

kāmāstu bhogā iti yanmatiḥ syādbhogā na kecitparigaṇyamānāḥ
vastrādayo dravyaguṇā hi loke duḥkhapratīkāra iti pradhāryāḥ

11.37

iṣṭaṃ hi tarṣapraśamāya toyaṃ kṣunnāśahetoraśanaṃ tathaiva /
vātātapāmbvāvaraṇāya veśma kaupīnaśītāvaraṇāya vāsaḥ

11.38

nidrāvighātāya tathaiva śayyā yānaṃ tathādhvaśramanāśanāya /
tathāsanaṃ sthānavinodanāya snānaṃ mṛjarogyabalāśrayāya

11.39

duḥkhapratīkāranimittabhūtāstasmātprajānāṃ viṣayā na bhogāḥ /
aśnāmi bhogāniti ko 'bhyupeyātprājñaḥ pratīkāravidhau pravṛttaḥ

11.40

yaḥ pittadāhena vidahyamānaḥ śītakriyāṃ bhoga iti vyavasyet /
duḥkhapratīkāravidhau pravṛttaḥ kāmeṣu kuryātsa hi bhogasaṃjñām

11.41

kāmeṣvanaikāntikatā ca yasmādato 'pi me teṣu na bhogasaṃjñā /
ya eva bhāvā hi sukhaṃ diśanti ta eva duḥkhaṃ punarāvahanti

11.42

gurūṇi vāsāṃsyagurūṇi caiva sukhāya śīte hyusukhāya dharme /
candrāṃśavaścandanameva coṣṇe sukhāya duḥkhāya bhavanti śīte

11.43

dvandvāni sarvasya yataḥ prasaktānyalābhalābhaprabhṛtīni loke /
ato 'pi naikāntasukho 'sti kaścinnaikāntaduḥkha puruṣaḥ pṛthivyām

11.44

dṛṣṭvā vimiśrāṃ sukhaduḥkhatāṃ me rājyaṃ ca dāsyaṃ ca mataṃ samānam /
nityaṃ hasatyeva hi naiva rājā na cāpi saṃtapyata eva dāsaḥ

11.45

ājñā nṛpatve 'bhyadhiketi yatsyānmahānti duḥkhānyata eva rājñaḥ /
āsaṅgakāṣṭhapratimo hi rājā lokasya hetoḥ parikhedameti

11.46

rājye nṛpastyāgini bavhamitre viśvāsamāgacchati cedvipannaḥ /
athāpi viśrambhamupaiti neha kiṃ nāma saukhyaṃ cakitasya rājñaḥ

11.47

yadā ca jitvāpi mahīṃ samagrāṃ vāsāya dṛṣṭaṃ puramekameva /
tatrāpi caikaṃ bhavanaṃ niṣevyaṃ śramaḥ parārthe nanu rājabhāvaḥ

11.48

rājño 'pi vāsoyugamekameva kṣutsaṃnirodhāya tathānnamātrā /
śayyā tathaikāsanamekameva śeṣā viśeṣā nṛpatermadāya

11.49

tuṣṭyarthametacca phalaṃ yadīṣṭamṛte 'pi rājyānmama tuṣṭirasti /
tuṣṭau ca satyāṃ puruṣasya loke sarve viśeṣā nanu nirviśeṣāḥ

11.50

tannāsmi kāmān prati saṃpratāryaḥ kṣemaṃ śivaṃ mārgamanuprapannaḥ /
smṛtvā suhṛttvaṃ tu punaḥ punarmā brūhi pratijñāṃ khalu pālayeti

11.51

na hyasmyamarṣeṇa vanaṃ praviṣṭo na śatrubāṇairavadhūtamauliḥ /
kṛtaspṛho nāpi phalādhikebhyo gṛhṇāmi naitadvacanaṃ yataste

11.52

yo dandaśūkaṃ kupitaṃ bhujaṅgaṃ muktvā vyavasyeddhi punargrahītum /
dāhātmikāṃ vā jvalitāṃ tṛṇolkāṃ saṃtyajya kāmānsa punarbhajeta

11.53

andhāya yaśca spṛhayedanandho baddhāya mukto vidhanāya cāḍhyaḥ /
unmattacittāya ca kalyacittaḥ spṛhāṃ sa kuryādviṣayātmakāya

11.54

bhaikṣopabhogīti ca nānukampyaḥ kṛtī jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ /
ihottamaṃ śāntisukhaṃ ca yasya paratra duḥkhāni ca saṃvṛtāni

11.55

lakṣmyāṃ mahatyāmapi vartamānastṛṣṇābhibhūtastvanukampitavyaḥ /
prāpnoti yaḥ śāntisukhaṃ na ceha paratra duḥkhai pratigṛhyate ca

11.56

evaṃ tu vaktuṃ bhavato 'nurūpaṃ sattvasya vṛttasya kulasya caiva /
mamāpi voḍhuṃ sadṛśaṃ pratijñāṃ sattvasya vṛttasya kulasya caiva

11.57

ahaṃ hi saṃsāraśareṇa viddho viniḥsṛtaḥ śāntimavāptukāmaḥ /
neccheyamāptuṃ tridive 'pi rājyaṃ nirāmayaṃ kiṃ bata mānuṣeṣu

11.58

trivargasevāṃ nṛpa yattu kṛtsnataḥ paro manuṣyārtha iti tvamāttha mām /
anartha ityeva mamātra darśanaṃ kṣayī trivargo hi na cāpi tarpakaḥ

11.59

pade tu yasminna jarā na bhīrna rūṅ na janma naivoparamo na cādhayaḥ /
tameva manye puruṣārthamuttamaṃ na vidyate yatra punaḥ punaḥ kriyā

11.60

yadapyavoca paripālyatāṃ jarā nava vayo gacchati vikriyāmiti /
aniścayo 'ya capalaṃ hi dṛśyate jarāpyadhīrā dhṛtimacca yauvanam

11.61

svakarmadakṣaśca yadāntako jagad vayasu sarveṣvavaśa vikarṣati /
vināśakāle kathamavyavasthite jarā pratīkṣyā viduṣā śamepsunā

11.62

jarāyudho vyādhivikīrṇasāyako yadāntako vyādha ivāśivaḥ sthitaḥ /
prajāmṛgān bhāgyavanāśritāṃstudan vayaḥprakarṣa prati ko manorathaḥ

11.63

ato yuvā vā sthaviro 'thavā śiśustathā tvarāvāniha kartumarhati /
yathā bhaveddharmavataḥ kṛtātmanaḥ pravṛttiriṣṭā vinivṛttireva vā

11.64

yadāttha cāpīṣṭaphalāṃ kulocitāṃ kuruṣva dharmāya makhakriyāmiti /
namo makhebhyo na hi kāmaye sukhaṃ parasya duḥkhakriyayā yadiṣyate

11.65

paraṃ hi hantuṃ vivaśaṃ phalepsayā na yuktarūpa karuṇātmanaḥ sataḥ /
kratoḥ phalaṃ yadyapi śāśvataṃ bhavettathāpi kṛttvā kimu yatkṣayātmakam

11.66

bhavecca dharmo yadi nāparo vidhirvratena śīlena manaḥśamena vā /
tathāpi naivārhati sevituṃ kratuṃ viśasya yasmin paramucyate phalam

11.67

ihāpi tāvatpuruṣasya tiṣṭhataḥ pravartate yatparahiṃsayā sukham /
tadapyaniṣṭaṃ saghṛṇasya dhīmato bhavāntare kiṃ bata yanna dṛśyate

11.68

na ca pratāryo 'smi phalapravṛttaye bhaveṣu rājan ramate na me manaḥ /
latā ivāmbhodharavṛṣṭitāḍitāḥ pravṛttayaḥ sarvagatā hi cañcalāḥ

11.69

ihāgataścahamito didṛkṣayā munerarāḍasya vimokṣavādinaḥ /
prayāmi cādyaiva nṛpāstu te śivaṃ vacaḥ kṣamethā mama tattvaniṣṭhuram

11.70

avendravaddivyava śaśvadarkavad guṇairava śreya ihāva gāmava /
avāyurāryairava satsutānava śriyaśca rājannava dharmamātmanaḥ

11.71

himāriketūdbhavasaṃbhavāntare yathā dvijo yāti vimokṣayaṃstanum /
himāriśatrukṣayaśatrughātane tathāntare yāhi vimokṣayanmanaḥ

11.72

nṛpo 'bravītsāñjalirāgataspṛho yatheṣṭamāpnotu bhavānavighnataḥ /
avāpya kāle kṛtakṛtyatāmimāṃ mamāpi kāryo bhavatā tvanugrahaḥ

11.73

sthiraṃ pratijñāya tatheti pārthive tataḥ sa vaiśvaṃtaramāśramaṃ yayau /
parivrajantaṃ tamudīkṣya vismito nṛpo 'pi vavrāja puri girivrajam

Original text: Buddhacarita · Edition: E.H. Johnston: The Buddhacarita: Or, Acts of the Buddha, Part I. Calcutta: Baptist Mission Press 1935 (Panjab University Oriental Publications, 31) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc