Buddhacarita (another edition) · Chapter 11
iti buddhacarite mahākāvye 'śvaghoṣakṛte śreṇyābhigamano nāma daśamaḥ sargaḥ // 10 //
CANTO XI
athaivamukto magadhādhipena suhṛnmukhena pratikūlamartham /
svastho 'vikāraḥ kulaśaucaśuddhaḥ śauddhodanirvākyamidaṃ jagāda
nāścaryametadbhavato vidhānaṃ jātasya haryaṅkakule viśāle /
yanmitrapakṣe tava mitrakāma syādvṛttireṣā pariśuddhavṛtteḥ
asatsu maitrī svakulānuvṛttā na tiṣṭhati śrīriva viklaveṣu /
pūrvaiḥ kṛtāṃ prītiparaṃparābhistāmeva santastu vivardhayanti
ye cārthakṛccheṣu bhavanti loke samānakāryāḥ suhṛdāṃ manuṣyāḥ /
mitrāṇiḥ tānīti paraimi buddhyā svasthasya vṛddhiṣviha ko hi na syāt
evaṃ ca ye dravyamavāpya loke mitreṣu dharme ca niyojayanti /
avāptasārāṇi dhanāni teṣāṃ bhraṣṭāni nānte janayanti tāpam
suhṛttayā cāryatayā ca rājan khalveṣa yo māṃ prati niścayaste /
atrānuneṣyāmi suhṛttayaiva brūyāmahaṃ nottaramanyadatra
ahaṃ jarāmṛtyubhayaṃ viditvā mumukṣayā dharmamimaṃ prapannaḥ /
bandhūn priyānaśrumukhānvihāya prāgeva kāmānuśubhasya hetūn
nāśīviṣebhyo hi tathā bibhemi naivāśanibhyo gaganāccyutebhyaḥ /
na pāvakebhyo 'nilasaṃhitebhyo yathā bhayaṃ me viṣayebhya eva
kāmā hyanityāḥ kuśalārthacaurā riktāśca māyāsadṛśāśca loke /
āśāsyamānā api mohayanti cittaṃ nṛṇāṃ kiṃ punarātmasaṃsthāḥ
kāmābhibhūtā hi na yānti śarma tripiṣṭape kiṃ bata martyaloke /
kāmaiḥ satṛṣṇasya hi nāsti tṛptiryathendhanairvātasakhasya vanheḥ
jagatyanartho na samo 'sti kāmairmohācca teṣveva janaḥ prasaktaḥ /
tattvaṃ viditvaivamanarthabhīruḥ prājñaḥ svayaṃ ko 'bhilaṣedanartham
samudravaktrāmapi gāmavāpya pāraṃ jigīṣanti mahārṇavasya /
lokasya kāmairna vitṛptirasti patidbhirambhobhirivārṇavasya
devena vṛṣṭe 'pi hiraṇyavarṣe dvīpānsamagrāṃścaturo 'pi jitvā /
śakrasya cārdhāsanamapyavāpya māndhāturāsīdviṣayeṣvatṛptiḥ
bhuktvāpi rājyaṃ divi devatānāṃ śatakratau vṛtrabhayātpranaṣṭe /
darpānmaharṣīnapi vāhayitvā kāmeṣvatṛpto nahuṣaḥ papāta
aiḍaśca rājā tridivaṃ vigāhya nītvāpi devī vaśamurvaśī tām /
lobhādṛṣibhyaḥ kanakaṃ jihīrṣurjagāma nāśaṃ viṣayeṣvatṛptaḥ
balermahendraṃ nahuṣaṃ mahendrādindraṃ punarye nahuṣādupeyuḥ /
svarge kṣitau vā viṣayeṣu teṣu ko viśvasedbhāgyakulākuleṣu
cīrāmbarā mūlaphalāmbubhakṣā jaṭā vahanto 'pi bhujaṅgadīrghāḥ /
yairnānyakāryā munayo 'pi bhagnāḥ kaḥ kāmasaṃjñānmṛgayeta śatrūn
ugrāyudhaścogradhṛtāyudho 'pi yeṣāṃ kṛte mṛtyumavāpa bhīṣmāt /
cintāpi teṣāmaśivā vadhāya sadvṛttināṃ kiṃ punaravratānām
āsvādamalpaṃ viṣayeṣu matvā saṃyojanotkarṣamatṛptimeva /
sadbhyaśca garhā niyataṃ ca pāpaṃ kaḥ kāmasaṃjñaṃ viṣamādadīta
kṛṣyādibhiḥ karmabhirarditānāṃ kāmātmakānāṃ ca niśamya duḥkham /
svāsthyaṃ ca kāmeṣvakutūhalānāṃ kāmānvihātuṃ kṣamamātmavadbhiḥ
jñeyā vipatkāmini kāmasaṃpatsiddheṣu kāmeṣu madaṃ hyupaiti /
madādakārya kurute na kārya yena kṣato durgatimabhyupaiti
yatnena labdhvāḥ parirakṣitāśca ye vipralabhya pratiyānti bhūyaḥ /
teṣvātmavānyācitakopameṣu kāmeṣu vidvāniha ko rameta
anviṣya cādāya ca jātatarṣā yānatyajantaḥ pariyānti duḥkham /
loke tṛṇolkāsadṛśeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt
anātmavanto hṛdi yairvidaṣṭā vināśamarchanti na yānti śarma /
kuddhograsarpapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt
asthi kṣudhārtā iva sārameyā bhuktvāpi yānnaiva bhavanti tṛptāḥ /
jīrṇasthikaṅkālasameṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt
ye rājacaurodakapāvakebhyaḥ sādhāraṇatvājjanayanti duḥkham /
teṣu praviddhāmiṣasanibheṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt
yatra sthitānāmabhito vipattiḥ śatroḥ sakāśādapi bāndhavebhyaḥ /
hiṃsreṣu teṣvāyatanopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt
girau vane cāpsu ca sāgare ca yān bhraṃśamarchanti vilaṅghamānāḥ /
teṣu drumaprāgraphalopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt
tīvraiḥ prayatnairvividhairavāptāḥ kṣaṇena ye nāśamiha prayānti /
svapnopabhogapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt
yānarjayitvāpi na yānti śarma vivardhayitvā paripālayitvā /
aṅgārakarṣūpratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt
vināśamīyuḥ kuravo yadartha vṛṣṇyandhakā mekhaladaṇḍakāśca /
sūnāsikāṣṭhapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt
sundopasundāvasurau yadarthamanyonyavairaprasṛtau vinaṣṭau /
sauhārdīvaśleṣakareṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt
yeṣāṃ kṛte vāriṇi pāvake ca / kravyātsu cātmānamihotsṛjanti /
sapatnabhūteṣvaśiveṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt
kāmārthamajñaḥ kṛpaṇaṃ karoti prāpnoti duḥkhaṃ vadhabandhanādi /
kāmārthamāśākṛpaṇastapasvī mṛtyuṃ śramaṃ cārchati jīvalokaḥ
gītairhiyante hi mṛgā vadhāya rūpārthamagnau śalabhāḥ patanti /
matsyo giratyāyasamāmiṣārthī tasmādanartha viṣayāḥ phalanti
kāmāstu bhogā iti yanmatiḥ syādbhogā na kecitparigaṇyamānāḥ
vastrādayo dravyaguṇā hi loke duḥkhapratīkāra iti pradhāryāḥ
iṣṭaṃ hi tarṣapraśamāya toyaṃ kṣunnāśahetoraśanaṃ tathaiva /
vātātapāmbvāvaraṇāya veśma kaupīnaśītāvaraṇāya vāsaḥ
nidrāvighātāya tathaiva śayyā yānaṃ tathādhvaśramanāśanāya /
tathāsanaṃ sthānavinodanāya snānaṃ mṛjarogyabalāśrayāya
duḥkhapratīkāranimittabhūtāstasmātprajānāṃ viṣayā na bhogāḥ /
aśnāmi bhogāniti ko 'bhyupeyātprājñaḥ pratīkāravidhau pravṛttaḥ
yaḥ pittadāhena vidahyamānaḥ śītakriyāṃ bhoga iti vyavasyet /
duḥkhapratīkāravidhau pravṛttaḥ kāmeṣu kuryātsa hi bhogasaṃjñām
kāmeṣvanaikāntikatā ca yasmādato 'pi me teṣu na bhogasaṃjñā /
ya eva bhāvā hi sukhaṃ diśanti ta eva duḥkhaṃ punarāvahanti
gurūṇi vāsāṃsyagurūṇi caiva sukhāya śīte hyusukhāya dharme /
candrāṃśavaścandanameva coṣṇe sukhāya duḥkhāya bhavanti śīte
dvandvāni sarvasya yataḥ prasaktānyalābhalābhaprabhṛtīni loke /
ato 'pi naikāntasukho 'sti kaścinnaikāntaduḥkha puruṣaḥ pṛthivyām
dṛṣṭvā vimiśrāṃ sukhaduḥkhatāṃ me rājyaṃ ca dāsyaṃ ca mataṃ samānam /
nityaṃ hasatyeva hi naiva rājā na cāpi saṃtapyata eva dāsaḥ
ājñā nṛpatve 'bhyadhiketi yatsyānmahānti duḥkhānyata eva rājñaḥ /
āsaṅgakāṣṭhapratimo hi rājā lokasya hetoḥ parikhedameti
rājye nṛpastyāgini bavhamitre viśvāsamāgacchati cedvipannaḥ /
athāpi viśrambhamupaiti neha kiṃ nāma saukhyaṃ cakitasya rājñaḥ
yadā ca jitvāpi mahīṃ samagrāṃ vāsāya dṛṣṭaṃ puramekameva /
tatrāpi caikaṃ bhavanaṃ niṣevyaṃ śramaḥ parārthe nanu rājabhāvaḥ
rājño 'pi vāsoyugamekameva kṣutsaṃnirodhāya tathānnamātrā /
śayyā tathaikāsanamekameva śeṣā viśeṣā nṛpatermadāya
tuṣṭyarthametacca phalaṃ yadīṣṭamṛte 'pi rājyānmama tuṣṭirasti /
tuṣṭau ca satyāṃ puruṣasya loke sarve viśeṣā nanu nirviśeṣāḥ
tannāsmi kāmān prati saṃpratāryaḥ kṣemaṃ śivaṃ mārgamanuprapannaḥ /
smṛtvā suhṛttvaṃ tu punaḥ punarmā brūhi pratijñāṃ khalu pālayeti
na hyasmyamarṣeṇa vanaṃ praviṣṭo na śatrubāṇairavadhūtamauliḥ /
kṛtaspṛho nāpi phalādhikebhyo gṛhṇāmi naitadvacanaṃ yataste
yo dandaśūkaṃ kupitaṃ bhujaṅgaṃ muktvā vyavasyeddhi punargrahītum /
dāhātmikāṃ vā jvalitāṃ tṛṇolkāṃ saṃtyajya kāmānsa punarbhajeta
andhāya yaśca spṛhayedanandho baddhāya mukto vidhanāya cāḍhyaḥ /
unmattacittāya ca kalyacittaḥ spṛhāṃ sa kuryādviṣayātmakāya
bhaikṣopabhogīti ca nānukampyaḥ kṛtī jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ /
ihottamaṃ śāntisukhaṃ ca yasya paratra duḥkhāni ca saṃvṛtāni
lakṣmyāṃ mahatyāmapi vartamānastṛṣṇābhibhūtastvanukampitavyaḥ /
prāpnoti yaḥ śāntisukhaṃ na ceha paratra duḥkhai pratigṛhyate ca
evaṃ tu vaktuṃ bhavato 'nurūpaṃ sattvasya vṛttasya kulasya caiva /
mamāpi voḍhuṃ sadṛśaṃ pratijñāṃ sattvasya vṛttasya kulasya caiva
ahaṃ hi saṃsāraśareṇa viddho viniḥsṛtaḥ śāntimavāptukāmaḥ /
neccheyamāptuṃ tridive 'pi rājyaṃ nirāmayaṃ kiṃ bata mānuṣeṣu
trivargasevāṃ nṛpa yattu kṛtsnataḥ paro manuṣyārtha iti tvamāttha mām /
anartha ityeva mamātra darśanaṃ kṣayī trivargo hi na cāpi tarpakaḥ
pade tu yasminna jarā na bhīrna rūṅ na janma naivoparamo na cādhayaḥ /
tameva manye puruṣārthamuttamaṃ na vidyate yatra punaḥ punaḥ kriyā
yadapyavoca paripālyatāṃ jarā nava vayo gacchati vikriyāmiti /
aniścayo 'ya capalaṃ hi dṛśyate jarāpyadhīrā dhṛtimacca yauvanam
svakarmadakṣaśca yadāntako jagad vayasu sarveṣvavaśa vikarṣati /
vināśakāle kathamavyavasthite jarā pratīkṣyā viduṣā śamepsunā
jarāyudho vyādhivikīrṇasāyako yadāntako vyādha ivāśivaḥ sthitaḥ /
prajāmṛgān bhāgyavanāśritāṃstudan vayaḥprakarṣa prati ko manorathaḥ
ato yuvā vā sthaviro 'thavā śiśustathā tvarāvāniha kartumarhati /
yathā bhaveddharmavataḥ kṛtātmanaḥ pravṛttiriṣṭā vinivṛttireva vā
yadāttha cāpīṣṭaphalāṃ kulocitāṃ kuruṣva dharmāya makhakriyāmiti /
namo makhebhyo na hi kāmaye sukhaṃ parasya duḥkhakriyayā yadiṣyate
paraṃ hi hantuṃ vivaśaṃ phalepsayā na yuktarūpa karuṇātmanaḥ sataḥ /
kratoḥ phalaṃ yadyapi śāśvataṃ bhavettathāpi kṛttvā kimu yatkṣayātmakam
bhavecca dharmo yadi nāparo vidhirvratena śīlena manaḥśamena vā /
tathāpi naivārhati sevituṃ kratuṃ viśasya yasmin paramucyate phalam
ihāpi tāvatpuruṣasya tiṣṭhataḥ pravartate yatparahiṃsayā sukham /
tadapyaniṣṭaṃ saghṛṇasya dhīmato bhavāntare kiṃ bata yanna dṛśyate
na ca pratāryo 'smi phalapravṛttaye bhaveṣu rājan ramate na me manaḥ /
latā ivāmbhodharavṛṣṭitāḍitāḥ pravṛttayaḥ sarvagatā hi cañcalāḥ
ihāgataścahamito didṛkṣayā munerarāḍasya vimokṣavādinaḥ /
prayāmi cādyaiva nṛpāstu te śivaṃ vacaḥ kṣamethā mama tattvaniṣṭhuram
avendravaddivyava śaśvadarkavad guṇairava śreya ihāva gāmava /
avāyurāryairava satsutānava śriyaśca rājannava dharmamātmanaḥ
himāriketūdbhavasaṃbhavāntare yathā dvijo yāti vimokṣayaṃstanum /
himāriśatrukṣayaśatrughātane tathāntare yāhi vimokṣayanmanaḥ
nṛpo 'bravītsāñjalirāgataspṛho yatheṣṭamāpnotu bhavānavighnataḥ /
avāpya kāle kṛtakṛtyatāmimāṃ mamāpi kāryo bhavatā tvanugrahaḥ
sthiraṃ pratijñāya tatheti pārthive tataḥ sa vaiśvaṃtaramāśramaṃ yayau /
parivrajantaṃ tamudīkṣya vismito nṛpo 'pi vavrāja puri girivrajam
Original text: Buddhacarita · Edition: E.H. Johnston: The Buddhacarita: Or, Acts of the Buddha, Part I. Calcutta: Baptist Mission Press 1935 (Panjab University Oriental Publications, 31) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0