Buddhacarita (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 11

ઇતિ બુદ્ધચરિતે મહાકાવ્યે ઽશ્વઘોષકૃતે શ્રેણ્યાભિગમનો નામ દશમઃ સર્ગઃ ॥ 10 ॥
ચન્તો xઇ
અથૈવમુક્તો મગધાધિપેન સુહૃન્મુખેન પ્રતિકૂલમર્થમ્ ।
સ્વસ્થો ઽવિકારઃ કુલશૌચશુદ્ધઃ શૌદ્ધોદનિર્વાક્યમિદં જગાદ

નાશ્ચર્યમેતદ્ભવતો વિધાનં જાતસ્ય હર્યઙ્કકુલે વિશાલે ।
યન્મિત્રપક્ષે તવ મિત્રકામ સ્યાદ્વૃત્તિરેષા પરિશુદ્ધવૃત્તેઃ

અસત્સુ મૈત્રી સ્વકુલાનુવૃત્તા ન તિષ્ઠતિ શ્રીરિવ વિક્લવેષુ ।
પૂર્વૈઃ કૃતાં પ્રીતિપરંપરાભિસ્તામેવ સન્તસ્તુ વિવર્ધયન્તિ

યે ચાર્થકૃચ્છેષુ ભવન્તિ લોકે સમાનકાર્યાઃ સુહૃદાં મનુષ્યાઃ ।
મિત્રાણિઃ તાનીતિ પરૈમિ બુદ્ધ્યા સ્વસ્થસ્ય વૃદ્ધિષ્વિહ કો હિ ન સ્યાત્

એવં ચ યે દ્રવ્યમવાપ્ય લોકે મિત્રેષુ ધર્મે ચ નિયોજયન્તિ ।
અવાપ્તસારાણિ ધનાનિ તેષાં ભ્રષ્ટાનિ નાન્તે જનયન્તિ તાપમ્

સુહૃત્તયા ચાર્યતયા ચ રાજન્ ખલ્વેષ યો માં પ્રતિ નિશ્ચયસ્તે ।
અત્રાનુનેષ્યામિ સુહૃત્તયૈવ બ્રૂયામહં નોત્તરમન્યદત્ર

અહં જરામૃત્યુભયં વિદિત્વા મુમુક્ષયા ધર્મમિમં પ્રપન્નઃ ।
બન્ધૂન્ પ્રિયાનશ્રુમુખાન્વિહાય પ્રાગેવ કામાનુશુભસ્ય હેતૂન્

નાશીવિષેભ્યો હિ તથા બિભેમિ નૈવાશનિભ્યો ગગનાચ્ચ્યુતેભ્યઃ ।
ન પાવકેભ્યો ઽનિલસંહિતેભ્યો યથા ભયં મે વિષયેભ્ય એવ

કામા હ્યનિત્યાઃ કુશલાર્થચૌરા રિક્તાશ્ચ માયાસદૃશાશ્ચ લોકે ।
આશાસ્યમાના અપિ મોહયન્તિ ચિત્તં નૃણાં કિં પુનરાત્મસંસ્થાઃ

કામાભિભૂતા હિ ન યાન્તિ શર્મ ત્રિપિષ્ટપે કિં બત મર્ત્યલોકે ।
કામૈઃ સતૃષ્ણસ્ય હિ નાસ્તિ તૃપ્તિર્યથેન્ધનૈર્વાતસખસ્ય વન્હેઃ

જગત્યનર્થો ન સમો ઽસ્તિ કામૈર્મોહાચ્ચ તેષ્વેવ જનઃ પ્રસક્તઃ ।
તત્ત્વં વિદિત્વૈવમનર્થભીરુઃ પ્રાજ્ઞઃ સ્વયં કો ઽભિલષેદનર્થમ્

સમુદ્રવક્ત્રામપિ ગામવાપ્ય પારં જિગીષન્તિ મહાર્ણવસ્ય ।
લોકસ્ય કામૈર્ન વિતૃપ્તિરસ્તિ પતિદ્ભિરમ્ભોભિરિવાર્ણવસ્ય

દેવેન વૃષ્ટે ઽપિ હિરણ્યવર્ષે દ્વીપાન્સમગ્રાંશ્ચતુરો ઽપિ જિત્વા ।
શક્રસ્ય ચાર્ધાસનમપ્યવાપ્ય માન્ધાતુરાસીદ્વિષયેષ્વતૃપ્તિઃ

ભુક્ત્વાપિ રાજ્યં દિવિ દેવતાનાં શતક્રતૌ વૃત્રભયાત્પ્રનષ્ટે ।
દર્પાન્મહર્ષીનપિ વાહયિત્વા કામેષ્વતૃપ્તો નહુષઃ પપાત

ઐડશ્ચ રાજા ત્રિદિવં વિગાહ્ય નીત્વાપિ દેવી વશમુર્વશી તામ્ ।
લોભાદૃષિભ્યઃ કનકં જિહીર્ષુર્જગામ નાશં વિષયેષ્વતૃપ્તઃ

બલેર્મહેન્દ્રં નહુષં મહેન્દ્રાદિન્દ્રં પુનર્યે નહુષાદુપેયુઃ ।
સ્વર્ગે ક્ષિતૌ વા વિષયેષુ તેષુ કો વિશ્વસેદ્ભાગ્યકુલાકુલેષુ

ચીરામ્બરા મૂલફલામ્બુભક્ષા જટા વહન્તો ઽપિ ભુજઙ્ગદીર્ઘાઃ ।
યૈર્નાન્યકાર્યા મુનયો ઽપિ ભગ્નાઃ કઃ કામસંજ્ઞાન્મૃગયેત શત્રૂન્

ઉગ્રાયુધશ્ચોગ્રધૃતાયુધો ઽપિ યેષાં કૃતે મૃત્યુમવાપ ભીષ્માત્ ।
ચિન્તાપિ તેષામશિવા વધાય સદ્વૃત્તિનાં કિં પુનરવ્રતાનામ્

આસ્વાદમલ્પં વિષયેષુ મત્વા સંયોજનોત્કર્ષમતૃપ્તિમેવ ।
સદ્ભ્યશ્ચ ગર્હા નિયતં ચ પાપં કઃ કામસંજ્ઞં વિષમાદદીત

કૃષ્યાદિભિઃ કર્મભિરર્દિતાનાં કામાત્મકાનાં ચ નિશમ્ય દુઃખમ્ ।
સ્વાસ્થ્યં ચ કામેષ્વકુતૂહલાનાં કામાન્વિહાતું ક્ષમમાત્મવદ્ભિઃ

જ્ઞેયા વિપત્કામિનિ કામસંપત્સિદ્ધેષુ કામેષુ મદં હ્યુપૈતિ ।
મદાદકાર્ય કુરુતે ન કાર્ય યેન ક્ષતો દુર્ગતિમભ્યુપૈતિ

યત્નેન લબ્ધ્વાઃ પરિરક્ષિતાશ્ચ યે વિપ્રલભ્ય પ્રતિયાન્તિ ભૂયઃ ।
તેષ્વાત્મવાન્યાચિતકોપમેષુ કામેષુ વિદ્વાનિહ કો રમેત

અન્વિષ્ય ચાદાય ચ જાતતર્ષા યાનત્યજન્તઃ પરિયાન્તિ દુઃખમ્ ।
લોકે તૃણોલ્કાસદૃશેષુ તેષુ કામેષુ કસ્યાત્મવતો રતિઃ સ્યાત્

અનાત્મવન્તો હૃદિ યૈર્વિદષ્ટા વિનાશમર્છન્તિ ન યાન્તિ શર્મ ।
કુદ્ધોગ્રસર્પપ્રતિમેષુ તેષુ કામેષુ કસ્યાત્મવતો રતિઃ સ્યાત્

અસ્થિ ક્ષુધાર્તા ઇવ સારમેયા ભુક્ત્વાપિ યાન્નૈવ ભવન્તિ તૃપ્તાઃ ।
જીર્ણસ્થિકઙ્કાલસમેષુ તેષુ કામેષુ કસ્યાત્મવતો રતિઃ સ્યાત્

યે રાજચૌરોદકપાવકેભ્યઃ સાધારણત્વાજ્જનયન્તિ દુઃખમ્ ।
તેષુ પ્રવિદ્ધામિષસનિભેષુ કામેષુ કસ્યાત્મવતો રતિઃ સ્યાત્

યત્ર સ્થિતાનામભિતો વિપત્તિઃ શત્રોઃ સકાશાદપિ બાન્ધવેભ્યઃ ।
હિંસ્રેષુ તેષ્વાયતનોપમેષુ કામેષુ કસ્યાત્મવતો રતિઃ સ્યાત્

ગિરૌ વને ચાપ્સુ ચ સાગરે ચ યાન્ ભ્રંશમર્છન્તિ વિલઙ્ઘમાનાઃ ।
તેષુ દ્રુમપ્રાગ્રફલોપમેષુ કામેષુ કસ્યાત્મવતો રતિઃ સ્યાત્

તીવ્રૈઃ પ્રયત્નૈર્વિવિધૈરવાપ્તાઃ ક્ષણેન યે નાશમિહ પ્રયાન્તિ ।
સ્વપ્નોપભોગપ્રતિમેષુ તેષુ કામેષુ કસ્યાત્મવતો રતિઃ સ્યાત્

યાનર્જયિત્વાપિ ન યાન્તિ શર્મ વિવર્ધયિત્વા પરિપાલયિત્વા ।
અઙ્ગારકર્ષૂપ્રતિમેષુ તેષુ કામેષુ કસ્યાત્મવતો રતિઃ સ્યાત્

વિનાશમીયુઃ કુરવો યદર્થ વૃષ્ણ્યન્ધકા મેખલદણ્ડકાશ્ચ ।
સૂનાસિકાષ્ઠપ્રતિમેષુ તેષુ કામેષુ કસ્યાત્મવતો રતિઃ સ્યાત્

સુન્દોપસુન્દાવસુરૌ યદર્થમન્યોન્યવૈરપ્રસૃતૌ વિનષ્ટૌ ।
સૌહાર્દીવશ્લેષકરેષુ તેષુ કામેષુ કસ્યાત્મવતો રતિઃ સ્યાત્

યેષાં કૃતે વારિણિ પાવકે ચ । ક્રવ્યાત્સુ ચાત્માનમિહોત્સૃજન્તિ ।
સપત્નભૂતેષ્વશિવેષુ તેષુ કામેષુ કસ્યાત્મવતો રતિઃ સ્યાત્

કામાર્થમજ્ઞઃ કૃપણં કરોતિ પ્રાપ્નોતિ દુઃખં વધબન્ધનાદિ ।
કામાર્થમાશાકૃપણસ્તપસ્વી મૃત્યું શ્રમં ચાર્છતિ જીવલોકઃ

ગીતૈર્હિયન્તે હિ મૃગા વધાય રૂપાર્થમગ્નૌ શલભાઃ પતન્તિ ।
મત્સ્યો ગિરત્યાયસમામિષાર્થી તસ્માદનર્થ વિષયાઃ ફલન્તિ

કામાસ્તુ ભોગા ઇતિ યન્મતિઃ સ્યાદ્ભોગા ન કેચિત્પરિગણ્યમાનાઃ
વસ્ત્રાદયો દ્રવ્યગુણા હિ લોકે દુઃખપ્રતીકાર ઇતિ પ્રધાર્યાઃ

ઇષ્ટં હિ તર્ષપ્રશમાય તોયં ક્ષુન્નાશહેતોરશનં તથૈવ ।
વાતાતપામ્બ્વાવરણાય વેશ્મ કૌપીનશીતાવરણાય વાસઃ

નિદ્રાવિઘાતાય તથૈવ શય્યા યાનં તથાધ્વશ્રમનાશનાય ।
તથાસનં સ્થાનવિનોદનાય સ્નાનં મૃજરોગ્યબલાશ્રયાય

દુઃખપ્રતીકારનિમિત્તભૂતાસ્તસ્માત્પ્રજાનાં વિષયા ન ભોગાઃ ।
અશ્નામિ ભોગાનિતિ કો ઽભ્યુપેયાત્પ્રાજ્ઞઃ પ્રતીકારવિધૌ પ્રવૃત્તઃ

યઃ પિત્તદાહેન વિદહ્યમાનઃ શીતક્રિયાં ભોગ ઇતિ વ્યવસ્યેત્ ।
દુઃખપ્રતીકારવિધૌ પ્રવૃત્તઃ કામેષુ કુર્યાત્સ હિ ભોગસંજ્ઞામ્

કામેષ્વનૈકાન્તિકતા ચ યસ્માદતો ઽપિ મે તેષુ ન ભોગસંજ્ઞા ।
ય એવ ભાવા હિ સુખં દિશન્તિ ત એવ દુઃખં પુનરાવહન્તિ

ગુરૂણિ વાસાંસ્યગુરૂણિ ચૈવ સુખાય શીતે હ્યુસુખાય ધર્મે ।
ચન્દ્રાંશવશ્ચન્દનમેવ ચોષ્ણે સુખાય દુઃખાય ભવન્તિ શીતે

દ્વન્દ્વાનિ સર્વસ્ય યતઃ પ્રસક્તાન્યલાભલાભપ્રભૃતીનિ લોકે ।
અતો ઽપિ નૈકાન્તસુખો ઽસ્તિ કશ્ચિન્નૈકાન્તદુઃખ પુરુષઃ પૃથિવ્યામ્

દૃષ્ટ્વા વિમિશ્રાં સુખદુઃખતાં મે રાજ્યં ચ દાસ્યં ચ મતં સમાનમ્ ।
નિત્યં હસત્યેવ હિ નૈવ રાજા ન ચાપિ સંતપ્યત એવ દાસઃ

આજ્ઞા નૃપત્વે ઽભ્યધિકેતિ યત્સ્યાન્મહાન્તિ દુઃખાન્યત એવ રાજ્ઞઃ ।
આસઙ્ગકાષ્ઠપ્રતિમો હિ રાજા લોકસ્ય હેતોઃ પરિખેદમેતિ

રાજ્યે નૃપસ્ત્યાગિનિ બવ્હમિત્રે વિશ્વાસમાગચ્છતિ ચેદ્વિપન્નઃ ।
અથાપિ વિશ્રમ્ભમુપૈતિ નેહ કિં નામ સૌખ્યં ચકિતસ્ય રાજ્ઞઃ

યદા ચ જિત્વાપિ મહીં સમગ્રાં વાસાય દૃષ્ટં પુરમેકમેવ ।
તત્રાપિ ચૈકં ભવનં નિષેવ્યં શ્રમઃ પરાર્થે નનુ રાજભાવઃ

રાજ્ઞો ઽપિ વાસોયુગમેકમેવ ક્ષુત્સંનિરોધાય તથાન્નમાત્રા ।
શય્યા તથૈકાસનમેકમેવ શેષા વિશેષા નૃપતેર્મદાય

તુષ્ટ્યર્થમેતચ્ચ ફલં યદીષ્ટમૃતે ઽપિ રાજ્યાન્મમ તુષ્ટિરસ્તિ ।
તુષ્ટૌ ચ સત્યાં પુરુષસ્ય લોકે સર્વે વિશેષા નનુ નિર્વિશેષાઃ

તન્નાસ્મિ કામાન્ પ્રતિ સંપ્રતાર્યઃ ક્ષેમં શિવં માર્ગમનુપ્રપન્નઃ ।
સ્મૃત્વા સુહૃત્ત્વં તુ પુનઃ પુનર્મા બ્રૂહિ પ્રતિજ્ઞાં ખલુ પાલયેતિ

ન હ્યસ્મ્યમર્ષેણ વનં પ્રવિષ્ટો ન શત્રુબાણૈરવધૂતમૌલિઃ ।
કૃતસ્પૃહો નાપિ ફલાધિકેભ્યો ગૃહ્ણામિ નૈતદ્વચનં યતસ્તે

યો દન્દશૂકં કુપિતં ભુજઙ્ગં મુક્ત્વા વ્યવસ્યેદ્ધિ પુનર્ગ્રહીતુમ્ ।
દાહાત્મિકાં વા જ્વલિતાં તૃણોલ્કાં સંત્યજ્ય કામાન્સ પુનર્ભજેત

અન્ધાય યશ્ચ સ્પૃહયેદનન્ધો બદ્ધાય મુક્તો વિધનાય ચાઢ્યઃ ।
ઉન્મત્તચિત્તાય ચ કલ્યચિત્તઃ સ્પૃહાં સ કુર્યાદ્વિષયાત્મકાય

ભૈક્ષોપભોગીતિ ચ નાનુકમ્પ્યઃ કૃતી જરામૃત્યુભયં તિતીર્ષુઃ ।
ઇહોત્તમં શાન્તિસુખં ચ યસ્ય પરત્ર દુઃખાનિ ચ સંવૃતાનિ

લક્ષ્મ્યાં મહત્યામપિ વર્તમાનસ્તૃષ્ણાભિભૂતસ્ત્વનુકમ્પિતવ્યઃ ।
પ્રાપ્નોતિ યઃ શાન્તિસુખં ન ચેહ પરત્ર દુઃખૈ પ્રતિગૃહ્યતે ચ

એવં તુ વક્તું ભવતો ઽનુરૂપં સત્ત્વસ્ય વૃત્તસ્ય કુલસ્ય ચૈવ ।
મમાપિ વોઢું સદૃશં પ્રતિજ્ઞાં સત્ત્વસ્ય વૃત્તસ્ય કુલસ્ય ચૈવ

અહં હિ સંસારશરેણ વિદ્ધો વિનિઃસૃતઃ શાન્તિમવાપ્તુકામઃ ।
નેચ્છેયમાપ્તું ત્રિદિવે ઽપિ રાજ્યં નિરામયં કિં બત માનુષેષુ

ત્રિવર્ગસેવાં નૃપ યત્તુ કૃત્સ્નતઃ પરો મનુષ્યાર્થ ઇતિ ત્વમાત્થ મામ્ ।
અનર્થ ઇત્યેવ મમાત્ર દર્શનં ક્ષયી ત્રિવર્ગો હિ ન ચાપિ તર્પકઃ

પદે તુ યસ્મિન્ન જરા ન ભીર્ન રૂઙ્ ન જન્મ નૈવોપરમો ન ચાધયઃ ।
તમેવ મન્યે પુરુષાર્થમુત્તમં ન વિદ્યતે યત્ર પુનઃ પુનઃ ક્રિયા

યદપ્યવોચ પરિપાલ્યતાં જરા નવ વયો ગચ્છતિ વિક્રિયામિતિ ।
અનિશ્ચયો ઽય ચપલં હિ દૃશ્યતે જરાપ્યધીરા ધૃતિમચ્ચ યૌવનમ્

સ્વકર્મદક્ષશ્ચ યદાન્તકો જગદ્ વયસુ સર્વેષ્વવશ વિકર્ષતિ ।
વિનાશકાલે કથમવ્યવસ્થિતે જરા પ્રતીક્ષ્યા વિદુષા શમેપ્સુના

જરાયુધો વ્યાધિવિકીર્ણસાયકો યદાન્તકો વ્યાધ ઇવાશિવઃ સ્થિતઃ ।
પ્રજામૃગાન્ ભાગ્યવનાશ્રિતાંસ્તુદન્ વયઃપ્રકર્ષ પ્રતિ કો મનોરથઃ

અતો યુવા વા સ્થવિરો ઽથવા શિશુસ્તથા ત્વરાવાનિહ કર્તુમર્હતિ ।
યથા ભવેદ્ધર્મવતઃ કૃતાત્મનઃ પ્રવૃત્તિરિષ્ટા વિનિવૃત્તિરેવ વા

યદાત્થ ચાપીષ્ટફલાં કુલોચિતાં કુરુષ્વ ધર્માય મખક્રિયામિતિ ।
નમો મખેભ્યો ન હિ કામયે સુખં પરસ્ય દુઃખક્રિયયા યદિષ્યતે

પરં હિ હન્તું વિવશં ફલેપ્સયા ન યુક્તરૂપ કરુણાત્મનઃ સતઃ ।
ક્રતોઃ ફલં યદ્યપિ શાશ્વતં ભવેત્તથાપિ કૃત્ત્વા કિમુ યત્ક્ષયાત્મકમ્

ભવેચ્ચ ધર્મો યદિ નાપરો વિધિર્વ્રતેન શીલેન મનઃશમેન વા ।
તથાપિ નૈવાર્હતિ સેવિતું ક્રતું વિશસ્ય યસ્મિન્ પરમુચ્યતે ફલમ્

ઇહાપિ તાવત્પુરુષસ્ય તિષ્ઠતઃ પ્રવર્તતે યત્પરહિંસયા સુખમ્ ।
તદપ્યનિષ્ટં સઘૃણસ્ય ધીમતો ભવાન્તરે કિં બત યન્ન દૃશ્યતે

ન ચ પ્રતાર્યો ઽસ્મિ ફલપ્રવૃત્તયે ભવેષુ રાજન્ રમતે ન મે મનઃ ।
લતા ઇવામ્ભોધરવૃષ્ટિતાડિતાઃ પ્રવૃત્તયઃ સર્વગતા હિ ચઞ્ચલાઃ

ઇહાગતશ્ચહમિતો દિદૃક્ષયા મુનેરરાડસ્ય વિમોક્ષવાદિનઃ ।
પ્રયામિ ચાદ્યૈવ નૃપાસ્તુ તે શિવં વચઃ ક્ષમેથા મમ તત્ત્વનિષ્ઠુરમ્

અવેન્દ્રવદ્દિવ્યવ શશ્વદર્કવદ્ ગુણૈરવ શ્રેય ઇહાવ ગામવ ।
અવાયુરાર્યૈરવ સત્સુતાનવ શ્રિયશ્ચ રાજન્નવ ધર્મમાત્મનઃ

હિમારિકેતૂદ્ભવસંભવાન્તરે યથા દ્વિજો યાતિ વિમોક્ષયંસ્તનુમ્ ।
હિમારિશત્રુક્ષયશત્રુઘાતને તથાન્તરે યાહિ વિમોક્ષયન્મનઃ

નૃપો ઽબ્રવીત્સાઞ્જલિરાગતસ્પૃહો યથેષ્ટમાપ્નોતુ ભવાનવિઘ્નતઃ ।
અવાપ્ય કાલે કૃતકૃત્યતામિમાં મમાપિ કાર્યો ભવતા ત્વનુગ્રહઃ

સ્થિરં પ્રતિજ્ઞાય તથેતિ પાર્થિવે તતઃ સ વૈશ્વંતરમાશ્રમં યયૌ ।
પરિવ્રજન્તં તમુદીક્ષ્ય વિસ્મિતો નૃપો ઽપિ વવ્રાજ પુરિ ગિરિવ્રજમ્