Brihat Samhita · Chapter 87
śyāmā^śyena^śaśaghna^vañjula^śikhi^śrīkarṇa^cakrāhvayāś
cāṣa^aṇḍīraka^khañjarīṭaka^śuka^dhvāṅkṣāḥ kapotās trayaḥ[K.trayāḥ]/
bhāradvāja^kulālakukkuṭa^kharā hārīta^gṛdhrau kapiḥ
pheṇṭaḥ kukkuṭa^pūrṇakūṭa^*caṭakāḥ proktā[K.caṭakāś ca uktā] divāsañcarāḥ//
lomāśikā piṅgala^cchippikā^ākhyau
valgulī^ulūkau śaśakaś ca rātrau/
sarve svakāla^utkrama^cāriṇaḥ syur
deśasya nāśāya nṛpa^antadā vā//
haya^nara^bhujaga^uṣṭra^dvīpi^siṃha^ṛkṣa^godhā
vṛka^nakula^kuraṅga^śva^aja^go^vyāghra^haṃsāḥ/
pṛṣata^mṛga^śṛgāla^śvāvid^ākhya^anyapuṣṭā
dyuniśam api biḍālaḥ sārasaḥ sūkaraś ca//
bhaṣa^kūṭapūri[U.kūṭapūri]^kurabaka^karāyikāḥ pūrṇakūṭa^saṇjñāḥ syuḥ/
nāmāny ulūkaceṭyāḥ piṅgalikā pecikā hakkā//
kapotakī ca śyāmā vañjulakaḥ kīrtyate khadiracañcuḥ/
chucchundarī nṛpa^sutā vāleyo gardabhaḥ proktaḥ//
srotas^*taḍāgabhedya[K.taḍāgabhedyeka]^ekaputrakaḥ kalahakārikā ca ralā/
bhṛṅgāravac ca viruvati[K.vāśati] niśi bhūmau dvy^aṅgula^śarīrā//
durbaliko bhāṇḍīkaḥ prācyānāṃ dakṣiṇaḥ praśasto +asau/
dhikkāro mṛgajātiḥ kṛkavākuḥ kukkuṭaḥ proktaḥ//
gartākukkuṭakasya prathitaṃ tu kulālakukkuṭo nāma/
gṛhagodhikā^iti saṃjñā vijñeyā kuḍyamatsyasya//
divyo dhanvana uktaḥ kroḍaḥ syāt sūkaro +atha gaurusrā/
śvā sārameya ukto jātyā caṭikā ca sūkarikā//
evaṃ deśe deśe tadvidbhyaḥ samupalabhya nāmāni//
śakuna^ruta^jñāna^arthaṃ śāstre sañcitya[K.sañcintya] yojyāni//
vañjulaka^rutaṃ tittiḍ iti dīptam atha kilkili^iti tatpūrṇam/
śyena^śuka^gṛdhra^kaṅkāḥ prakṛter anyasvarā dīptāḥ//
yāna^āsana^śayyā^nilayanaṃ kapotasya sadma^viśanaṃ vā/
aśubha^pradaṃ narāṇāṃ jāti^vibhedena kālo +anyaḥ//
āpāṇḍurasya varṣāc citra^kapotasya ca^eva ṣaṇmāsāt/
kuṅkuma^dhūmrasya phalaṃ sadyaḥ pākaṃ kapotasya//
cicid iti śabdaḥ pūrṇaḥ śyāmāyāḥ śūliśūl iti ca dhanyaḥ/
cacca^iti dīptaḥ syāt svapriya^lābhāya[K.yogāya] cikcig iti//
hārītasya tu śabdo gugguḥ pūrṇo +apare pradīptāḥ syuḥ/
svara^vaicitryaṃ sarvaṃ bhāradvājyāḥ śubhaṃ proktam//
kiṣkiṣi^śabdaḥ pūrṇaḥ karāyikāyāḥ śubhaḥ kahakaha^iti/
kṣamāya[K.ū.kṣemāya] kevalaṃ karakara^iti na tv artha^siddhi^karaḥ//
koṭukli^iti kṣemyaḥ svaraḥ kaṭukli^iti vṛṣṭaye tasyāḥ/
aphalaḥ koṭikili^iti ca dīptaḥ khalu guṃ kṛtaḥ śabdaḥ//
śastraṃ[K.ū.śastam] vāme darśanaṃ divyakasya
siddhir jñeyā hasta^mātra^ucchritasya/
tasminn eva pronnatasthe śarīrād
dhātrī vaśyaṃ sāgarāntā^abhyupaiti//
phaṇito +abhimukhāgamo +arisaṅgaṃ
kathayati bandhu[K.bandha]^vadha^atyayaṃ ca yātuḥ/
atha vā samupaiti savyabhāgāt
na sa siddhyai kuśalo gamāgame ca//
abjeṣu mūrdhasu ca vāji^gaja^uragāṇāṃ
rājya^pradaḥ kuśala^kṛt^śuci^śādvaleṣu/
bhasma^asthi^kāṣṭha^tuṣa^keśa^tṛṇeṣu duḥkhaṃ
dṛṣṭaḥ karoti khalu khañjanako +abdam ekam//
kilikilkili tittira^svanaḥ
śāntaḥ śasta^phalo +anyathā^aparaḥ/
śaśako niśi vāma^pārśvago
vāśan śasta^phalo nigadyate//
kilikili^virutaṃ kapeḥ pradīptaṃ
na śubha^phala^pradam uddiśanti yātuḥ/
śubham api kathayanti cugluśabdaṃ
kapisadṛśaṃ ca kulālakukkuṭasya//
pūrṇānanaḥ kṛmi^pataṅga^pipīlakā^ādyaiś
cāṣaḥ pradakṣiṇam upaiti narasya yasya/
khe svastikaṃ yadi karoty atha vā yiyāsos
tasya^artha^lābham acirāt sumahat karoti//
cāṣasya kākena virudhyataś cet
parājayo dakṣiṇa^bhāga^gasya/
vadhaḥ prayātasya tadā narasya
viparyaye tasya jayaḥ pradiṣṭaḥ//
keka^iti pūrṇakuṭavad yadi vāmapārśve
cāṣaḥ karoti virutaṃ jayakṛt tadā syāt/
krekra^iti[K.krakreti] tasya virutaṃ na śivāya dīptaṃ
sandarśanaṃ śubhadam asya sadaiva yātuḥ//
aṇḍīrakaṣ ṭī^iti rutena pūrṇaṣ^
ṭiṭṭiṭṭiśabdena tu dīpta uktaḥ/
pheṇṭaḥ śubho dakṣiṇa^bhāga^saṃstho
na vāśite tasya kṛto viśeṣaḥ//
śrīkarṇa^rutaṃ tu dakṣiṇe
kvakvakva^iti śubhaṃ prakīrtitam/
madhyaṃ khalu cikciki^iti yac^
śeṣaṃ sarvam uśanti niṣphalam//
durbaler api cirilvirilv iti
proktam iṣṭaphaladaṃ hi vāmataḥ/
vāmataś ca yadi dakṣiṇaṃ vrajet
kārya^siddhim acireṇa yacchati//
cikciki^vāśitam eva tu kṛtvā
dakṣiṇa^bhāgam upaiti tu vāmāt/
kṣemakṛd eva na sādhayate +arthān
vyatyaya^go vadha^bandha^bhayāya//
krakra^iti ca sārikā drutaṃ tretre vā^apy^abhayā virauti yā/
sā vakti yiyāsato +acirād gātrebhyaḥ[K.gātrebhya] kṣatajasya visrutim//
pheṇṭakasya vāmataś cirilvirilv iti svanaḥ/
śobhano nigadyate pradīpta ucyate +aparaḥ//
śreṣṭhaṃ kharaṃ sthāsnum uśanti vāmam
oṃ^kāra^śabdena hitaṃ ca yātuḥ/
*ato +aparaṃ[K.ataḥ paraṃ] gardabha^nāditaṃ yat
sarva^āśrayaṃ tat pravadanti dīptam//
ā^kāra^rāvī samṛgaḥ kuraṅga
o^kāra^rāvī pṛṣataś ca pūrṇaḥ/
ye +anye svarās te kathitāḥ pradīptāḥ
pūrṇāḥ śubhāḥ pāpaphalāḥ pradīptāḥ//
bhītā ruvanti kukukukv iti tāmracūḍās
tyaktvā rutāni bhayadāny aparāṇi rātrau/
svasthaiḥ svabhāva^virutāni niśāvasāne
tārāṇi rāṣṭra^pura^pārthiva^vṛddhi^dāni//
nānāvidhāni virutāni hi chippikāyās
tasyāḥ śubhāḥ kulukulur na śubhās tu śeṣāḥ/
yātur biḍāla^virutaṃ na śubhaṃ sadaiva
gos tu kṣutaṃ maraṇam eva karoti yātuḥ//
huṃhuṃguglug iti priyām abhilaṣan krośaty ulūko mudā
pūrṇaḥ syād gurulu pradīptam api ca jñeyaṃ sadā kiskisi/
vijñeyaḥ kalaho yadā balabalaṃ tasya[K.tasyāḥ] asakṛd vāśitaṃ
doṣāya^eva ṭaṭaṭṭaṭa^iti na śubhāḥ śeṣās tu dīpta[K.dīptāḥ]svarāḥ//
sārasa^kūjitam iṣṭaphalaṃ tad yad yugapad^virutaṃ mithunasya/
ekarutaṃ na śubhaṃ yadi vā syād ekarute pravirauti[K.pratirauti] cireṇa//
cirilvirilv iti svaraiḥ śubhaṃ karoti piṅgalāḥ[K.piṅgalā]/
ato +apare tu ye svarāḥ pradīpta^saṃjñitās tu te//
iśivirutaṃ gamana^pratiṣedhi
kuśukuśu cet kalahaṃ prakaroti/
abhimata^kārya^gatiṃ ca yathā sā
kathayati taṃ ca vidhiṃ kathayāmi//
dinānta^sandhyā^samaye nivāsam
āgamya tasyāḥ prayataś ca vṛkṣam/
devān samabhyarcya pitāmaha^ādīn
nava^ambaras taṃ ca taruṃ sugandhaiḥ//
eko niśīthe +anala^dik^sthitaś ca
divya^itarais tāṃ śapathair niyojya/
pṛcched yathācintitam artham evam
anena mantreṇa yathā^āśṛṇoti//
viddhi bhadre mayā yat tvam imam arthaṃ pracoditā/
kalyāṇi sarva^vacasāṃ veditrī tvaṃ prakīrtyase//
āpṛcche +adya gamiṣyāmi veditaś ca punas tv aham/
prātar āgamya pṛcche tvām āgneyīṃ diśam āśritaḥ//
pracodayāmy ahaṃ yat tvāṃ tan me vyākhyātum arhasi/
svaceṣṭitena kalyāṇi yathā vedmi nirākulam//
ity evam ukte taru^mūrdha^gāyāś
cirilvirilvi^iti rute +artha^siddhiḥ/
atyākulatvaṃ[U.avyākulatvam] diśikāra^śabde
kucākucā^ity evam udāhṛte vā//
avāk^pradāne *+api hita[K.vihita]^artha^siddhiḥ
pūrva^ukta^dikcakra^phalair ato +anyat/
vācyaṃ phalaṃ ca^uttama^madhya^nīca^
śākhā^sthitāyāṃ vara^madhya^nīcam//
diṅmaṇḍale +abhyantara^bāhya^bhāge
phalāni vindyād gṛhagodhikāyāḥ/
chucchundarī cicciḍ iti pradīptā
pūrṇā tu sā tittiḍ iti svanena//
88 śvacakrādhyāyaḥ
Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0