બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 87

શ્યામા^શ્યેન^શશઘ્ન^વઞ્જુલ^શિખિ^શ્રીકર્ણ^ચક્રાહ્વયાશ્
ચાષ^અણ્ડીરક^ખઞ્જરીટક^શુક^ધ્વાઙ્ક્ષાઃ કપોતાસ્ ત્રયઃ[ક્.ત્રયાઃ]।
ભારદ્વાજ^કુલાલકુક્કુટ^ખરા હારીત^ગૃધ્રૌ કપિઃ
ફેણ્ટઃ કુક્કુટ^પૂર્ણકૂટ^*ચટકાઃ પ્રોક્તા[ક્.ચટકાશ્ ચ ઉક્તા] દિવાસઞ્ચરાઃ॥

લોમાશિકા પિઙ્ગલ^ચ્છિપ્પિકા^આખ્યૌ
વલ્ગુલી^ઉલૂકૌ શશકશ્ ચ રાત્રૌ।
સર્વે સ્વકાલ^ઉત્ક્રમ^ચારિણઃ સ્યુર્
દેશસ્ય નાશાય નૃપ^અન્તદા વા॥

હય^નર^ભુજગ^ઉષ્ટ્ર^દ્વીપિ^સિંહ^ઋક્ષ^ગોધા
વૃક^નકુલ^કુરઙ્ગ^શ્વ^અજ^ગો^વ્યાઘ્ર^હંસાઃ।
પૃષત^મૃગ^શૃગાલ^શ્વાવિદ્^આખ્ય^અન્યપુષ્ટા
દ્યુનિશમ્ અપિ બિડાલઃ સારસઃ સૂકરશ્ ચ॥

ભષ^કૂટપૂરિ[ઉ.કૂટપૂરિ]^કુરબક^કરાયિકાઃ પૂર્ણકૂટ^સણ્જ્ઞાઃ સ્યુઃ।
નામાન્ય્ ઉલૂકચેટ્યાઃ પિઙ્ગલિકા પેચિકા હક્કા॥

કપોતકી ચ શ્યામા વઞ્જુલકઃ કીર્ત્યતે ખદિરચઞ્ચુઃ।
છુચ્છુન્દરી નૃપ^સુતા વાલેયો ગર્દભઃ પ્રોક્તઃ॥

સ્રોતસ્^*તડાગભેદ્ય[ક્.તડાગભેદ્યેક]^એકપુત્રકઃ કલહકારિકા ચ રલા।
ભૃઙ્ગારવચ્ ચ વિરુવતિ[ક્.વાશતિ] નિશિ ભૂમૌ દ્વ્ય્^અઙ્ગુલ^શરીરા॥

દુર્બલિકો ભાણ્ડીકઃ પ્રાચ્યાનાં દક્ષિણઃ પ્રશસ્તો +અસૌ।
ધિક્કારો મૃગજાતિઃ કૃકવાકુઃ કુક્કુટઃ પ્રોક્તઃ॥

ગર્તાકુક્કુટકસ્ય પ્રથિતં તુ કુલાલકુક્કુટો નામ।
ગૃહગોધિકા^ઇતિ સંજ્ઞા વિજ્ઞેયા કુડ્યમત્સ્યસ્ય॥

દિવ્યો ધન્વન ઉક્તઃ ક્રોડઃ સ્યાત્ સૂકરો +અથ ગૌરુસ્રા।
શ્વા સારમેય ઉક્તો જાત્યા ચટિકા ચ સૂકરિકા॥

એવં દેશે દેશે તદ્વિદ્ભ્યઃ સમુપલભ્ય નામાનિ॥
શકુન^રુત^જ્ઞાન^અર્થં શાસ્ત્રે સઞ્ચિત્ય[ક્.સઞ્ચિન્ત્ય] યોજ્યાનિ॥

વઞ્જુલક^રુતં તિત્તિડ્ ઇતિ દીપ્તમ્ અથ કિલ્કિલિ^ઇતિ તત્પૂર્ણમ્।
શ્યેન^શુક^ગૃધ્ર^કઙ્કાઃ પ્રકૃતેર્ અન્યસ્વરા દીપ્તાઃ॥

યાન^આસન^શય્યા^નિલયનં કપોતસ્ય સદ્મ^વિશનં વા।
અશુભ^પ્રદં નરાણાં જાતિ^વિભેદેન કાલો +અન્યઃ॥

આપાણ્ડુરસ્ય વર્ષાચ્ ચિત્ર^કપોતસ્ય ચ^એવ ષણ્માસાત્।
કુઙ્કુમ^ધૂમ્રસ્ય ફલં સદ્યઃ પાકં કપોતસ્ય॥

ચિચિદ્ ઇતિ શબ્દઃ પૂર્ણઃ શ્યામાયાઃ શૂલિશૂલ્ ઇતિ ચ ધન્યઃ।
ચચ્ચ^ઇતિ દીપ્તઃ સ્યાત્ સ્વપ્રિય^લાભાય[ક્.યોગાય] ચિક્ચિગ્ ઇતિ॥

હારીતસ્ય તુ શબ્દો ગુગ્ગુઃ પૂર્ણો +અપરે પ્રદીપ્તાઃ સ્યુઃ।
સ્વર^વૈચિત્ર્યં સર્વં ભારદ્વાજ્યાઃ શુભં પ્રોક્તમ્॥

કિષ્કિષિ^શબ્દઃ પૂર્ણઃ કરાયિકાયાઃ શુભઃ કહકહ^ઇતિ।
ક્ષમાય[ક્.ઊ.ક્ષેમાય] કેવલં કરકર^ઇતિ ન ત્વ્ અર્થ^સિદ્ધિ^કરઃ॥

કોટુક્લિ^ઇતિ ક્ષેમ્યઃ સ્વરઃ કટુક્લિ^ઇતિ વૃષ્ટયે તસ્યાઃ।
અફલઃ કોટિકિલિ^ઇતિ ચ દીપ્તઃ ખલુ ગું કૃતઃ શબ્દઃ॥

શસ્ત્રં[ક્.ઊ.શસ્તમ્] વામે દર્શનં દિવ્યકસ્ય
સિદ્ધિર્ જ્ઞેયા હસ્ત^માત્ર^ઉચ્છ્રિતસ્ય।
તસ્મિન્ન્ એવ પ્રોન્નતસ્થે શરીરાદ્
ધાત્રી વશ્યં સાગરાન્તા^અભ્યુપૈતિ॥

ફણિતો +અભિમુખાગમો +અરિસઙ્ગં
કથયતિ બન્ધુ[ક્.બન્ધ]^વધ^અત્યયં ચ યાતુઃ।
અથ વા સમુપૈતિ સવ્યભાગાત્
ન સ સિદ્ધ્યૈ કુશલો ગમાગમે ચ॥

અબ્જેષુ મૂર્ધસુ ચ વાજિ^ગજ^ઉરગાણાં
રાજ્ય^પ્રદઃ કુશલ^કૃત્^શુચિ^શાદ્વલેષુ।
ભસ્મ^અસ્થિ^કાષ્ઠ^તુષ^કેશ^તૃણેષુ દુઃખં
દૃષ્ટઃ કરોતિ ખલુ ખઞ્જનકો +અબ્દમ્ એકમ્॥

કિલિકિલ્કિલિ તિત્તિર^સ્વનઃ
શાન્તઃ શસ્ત^ફલો +અન્યથા^અપરઃ।
શશકો નિશિ વામ^પાર્શ્વગો
વાશન્ શસ્ત^ફલો નિગદ્યતે॥

કિલિકિલિ^વિરુતં કપેઃ પ્રદીપ્તં
ન શુભ^ફલ^પ્રદમ્ ઉદ્દિશન્તિ યાતુઃ।
શુભમ્ અપિ કથયન્તિ ચુગ્લુશબ્દં
કપિસદૃશં ચ કુલાલકુક્કુટસ્ય॥

પૂર્ણાનનઃ કૃમિ^પતઙ્ગ^પિપીલકા^આદ્યૈશ્
ચાષઃ પ્રદક્ષિણમ્ ઉપૈતિ નરસ્ય યસ્ય।
ખે સ્વસ્તિકં યદિ કરોત્ય્ અથ વા યિયાસોસ્
તસ્ય^અર્થ^લાભમ્ અચિરાત્ સુમહત્ કરોતિ॥

ચાષસ્ય કાકેન વિરુધ્યતશ્ ચેત્
પરાજયો દક્ષિણ^ભાગ^ગસ્ય।
વધઃ પ્રયાતસ્ય તદા નરસ્ય
વિપર્યયે તસ્ય જયઃ પ્રદિષ્ટઃ॥

કેક^ઇતિ પૂર્ણકુટવદ્ યદિ વામપાર્શ્વે
ચાષઃ કરોતિ વિરુતં જયકૃત્ તદા સ્યાત્।
ક્રેક્ર^ઇતિ[ક્.ક્રક્રેતિ] તસ્ય વિરુતં ન શિવાય દીપ્તં
સન્દર્શનં શુભદમ્ અસ્ય સદૈવ યાતુઃ॥

અણ્ડીરકષ્ ટી^ઇતિ રુતેન પૂર્ણષ્^
ટિટ્ટિટ્ટિશબ્દેન તુ દીપ્ત ઉક્તઃ।
ફેણ્ટઃ શુભો દક્ષિણ^ભાગ^સંસ્થો
ન વાશિતે તસ્ય કૃતો વિશેષઃ॥

શ્રીકર્ણ^રુતં તુ દક્ષિણે
ક્વક્વક્વ^ઇતિ શુભં પ્રકીર્તિતમ્।
મધ્યં ખલુ ચિક્ચિકિ^ઇતિ યચ્^
શેષં સર્વમ્ ઉશન્તિ નિષ્ફલમ્॥

દુર્બલેર્ અપિ ચિરિલ્વિરિલ્વ્ ઇતિ
પ્રોક્તમ્ ઇષ્ટફલદં હિ વામતઃ।
વામતશ્ ચ યદિ દક્ષિણં વ્રજેત્
કાર્ય^સિદ્ધિમ્ અચિરેણ યચ્છતિ॥

ચિક્ચિકિ^વાશિતમ્ એવ તુ કૃત્વા
દક્ષિણ^ભાગમ્ ઉપૈતિ તુ વામાત્।
ક્ષેમકૃદ્ એવ ન સાધયતે +અર્થાન્
વ્યત્યય^ગો વધ^બન્ધ^ભયાય॥

ક્રક્ર^ઇતિ ચ સારિકા દ્રુતં ત્રેત્રે વા^અપ્ય્^અભયા વિરૌતિ યા।
સા વક્તિ યિયાસતો +અચિરાદ્ ગાત્રેભ્યઃ[ક્.ગાત્રેભ્ય] ક્ષતજસ્ય વિસ્રુતિમ્॥

ફેણ્ટકસ્ય વામતશ્ ચિરિલ્વિરિલ્વ્ ઇતિ સ્વનઃ।
શોભનો નિગદ્યતે પ્રદીપ્ત ઉચ્યતે +અપરઃ॥

શ્રેષ્ઠં ખરં સ્થાસ્નુમ્ ઉશન્તિ વામમ્
ઓં^કાર^શબ્દેન હિતં ચ યાતુઃ।
*અતો +અપરં[ક્.અતઃ પરં] ગર્દભ^નાદિતં યત્
સર્વ^આશ્રયં તત્ પ્રવદન્તિ દીપ્તમ્॥

આ^કાર^રાવી સમૃગઃ કુરઙ્ગ
ઓ^કાર^રાવી પૃષતશ્ ચ પૂર્ણઃ।
યે +અન્યે સ્વરાસ્ તે કથિતાઃ પ્રદીપ્તાઃ
પૂર્ણાઃ શુભાઃ પાપફલાઃ પ્રદીપ્તાઃ॥

ભીતા રુવન્તિ કુકુકુક્વ્ ઇતિ તામ્રચૂડાસ્
ત્યક્ત્વા રુતાનિ ભયદાન્ય્ અપરાણિ રાત્રૌ।
સ્વસ્થૈઃ સ્વભાવ^વિરુતાનિ નિશાવસાને
તારાણિ રાષ્ટ્ર^પુર^પાર્થિવ^વૃદ્ધિ^દાનિ॥

નાનાવિધાનિ વિરુતાનિ હિ છિપ્પિકાયાસ્
તસ્યાઃ શુભાઃ કુલુકુલુર્ ન શુભાસ્ તુ શેષાઃ।
યાતુર્ બિડાલ^વિરુતં ન શુભં સદૈવ
ગોસ્ તુ ક્ષુતં મરણમ્ એવ કરોતિ યાતુઃ॥

હુંહુંગુગ્લુગ્ ઇતિ પ્રિયામ્ અભિલષન્ ક્રોશત્ય્ ઉલૂકો મુદા
પૂર્ણઃ સ્યાદ્ ગુરુલુ પ્રદીપ્તમ્ અપિ ચ જ્ઞેયં સદા કિસ્કિસિ।
વિજ્ઞેયઃ કલહો યદા બલબલં તસ્ય[ક્.તસ્યાઃ] અસકૃદ્ વાશિતં
દોષાય^એવ ટટટ્ટટ^ઇતિ ન શુભાઃ શેષાસ્ તુ દીપ્ત[ક્.દીપ્તાઃ]સ્વરાઃ॥

સારસ^કૂજિતમ્ ઇષ્ટફલં તદ્ યદ્ યુગપદ્^વિરુતં મિથુનસ્ય।
એકરુતં ન શુભં યદિ વા સ્યાદ્ એકરુતે પ્રવિરૌતિ[ક્.પ્રતિરૌતિ] ચિરેણ॥

ચિરિલ્વિરિલ્વ્ ઇતિ સ્વરૈઃ શુભં કરોતિ પિઙ્ગલાઃ[ક્.પિઙ્ગલા]।
અતો +અપરે તુ યે સ્વરાઃ પ્રદીપ્ત^સંજ્ઞિતાસ્ તુ તે॥

ઇશિવિરુતં ગમન^પ્રતિષેધિ
કુશુકુશુ ચેત્ કલહં પ્રકરોતિ।
અભિમત^કાર્ય^ગતિં ચ યથા સા
કથયતિ તં ચ વિધિં કથયામિ॥

દિનાન્ત^સન્ધ્યા^સમયે નિવાસમ્
આગમ્ય તસ્યાઃ પ્રયતશ્ ચ વૃક્ષમ્।
દેવાન્ સમભ્યર્ચ્ય પિતામહ^આદીન્
નવ^અમ્બરસ્ તં ચ તરું સુગન્ધૈઃ॥

એકો નિશીથે +અનલ^દિક્^સ્થિતશ્ ચ
દિવ્ય^ઇતરૈસ્ તાં શપથૈર્ નિયોજ્ય।
પૃચ્છેદ્ યથાચિન્તિતમ્ અર્થમ્ એવમ્
અનેન મન્ત્રેણ યથા^આશૃણોતિ॥

વિદ્ધિ ભદ્રે મયા યત્ ત્વમ્ ઇમમ્ અર્થં પ્રચોદિતા।
કલ્યાણિ સર્વ^વચસાં વેદિત્રી ત્વં પ્રકીર્ત્યસે॥

આપૃચ્છે +અદ્ય ગમિષ્યામિ વેદિતશ્ ચ પુનસ્ ત્વ્ અહમ્।
પ્રાતર્ આગમ્ય પૃચ્છે ત્વામ્ આગ્નેયીં દિશમ્ આશ્રિતઃ॥

પ્રચોદયામ્ય્ અહં યત્ ત્વાં તન્ મે વ્યાખ્યાતુમ્ અર્હસિ।
સ્વચેષ્ટિતેન કલ્યાણિ યથા વેદ્મિ નિરાકુલમ્॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તે તરુ^મૂર્ધ^ગાયાશ્
ચિરિલ્વિરિલ્વિ^ઇતિ રુતે +અર્થ^સિદ્ધિઃ।
અત્યાકુલત્વં[ઉ.અવ્યાકુલત્વમ્] દિશિકાર^શબ્દે
કુચાકુચા^ઇત્ય્ એવમ્ ઉદાહૃતે વા॥

અવાક્^પ્રદાને *+અપિ હિત[ક્.વિહિત]^અર્થ^સિદ્ધિઃ
પૂર્વ^ઉક્ત^દિક્ચક્ર^ફલૈર્ અતો +અન્યત્।
વાચ્યં ફલં ચ^ઉત્તમ^મધ્ય^નીચ^
શાખા^સ્થિતાયાં વર^મધ્ય^નીચમ્॥

દિઙ્મણ્ડલે +અભ્યન્તર^બાહ્ય^ભાગે
ફલાનિ વિન્દ્યાદ્ ગૃહગોધિકાયાઃ।
છુચ્છુન્દરી ચિચ્ચિડ્ ઇતિ પ્રદીપ્તા
પૂર્ણા તુ સા તિત્તિડ્ ઇતિ સ્વનેન॥
88 શ્વચક્રાધ્યાયઃ