Brihat Samhita · Chapter 85

yat^śakra^śukra[K.śukraśakra]^vāgīśa^kapiṣṭhala^garutmatām/
matebhyaḥ prāha ṛṣabho bhāgurer devalasya ca//

bhāradvāja^mataṃ dṛṣṭvā yac ca śrīdravyavardhanaḥ/
āvantikaḥ prāha nṛpo mahārāja^adhirājakaḥ//

saptarṣīṇāṃ mataṃ yac ca saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ ca yat/
yāni ca^uktāni garga^ādyair yātrākāraiś ca bhūribhiḥ//

tāni dṛṣṭvā cakāra^imaṃ sarvaśākunasaṃgraham/
varāhamihiraḥ prītyā śiṣyāṇāṃ jñānam uttamam//

anya^janma^antarakṛtaṃ karma puṃsāṃ śubha^aśubham/
yat tasya śakunaḥ pākaṃ nivedayati gacchatām//

grāma^āraṇya^ambu^bhū^vyoma^dyu^niśa^ubhaya^cāriṇaḥ/
ruta^yāta^īkṣita^ukteṣu grāhyāḥ puṃ^strī^napuṃsakāḥ[K.strīpunnapuṃsakāḥ]//

pṛthag jāty^anavasthānād eṣāṃ vyaktir na lakṣyate/
sāmānya^lakṣaṇa^uddeśe ślokāv ṛṣikṛtāv imau//

pīna^unnata^vikṛṣṭa^aṃsāḥ pṛthugrīvāḥ suvakṣasaḥ/
svalpa^gambhīra^virutāḥ puṃāṃsaḥ sthira^vikramāḥ//

tanu^uraska^śiro^grīvāḥ sūkṣma^āsya^pada^vikramāḥ/
prasakta^mṛdu^bhāṣiṇyaḥ striyo +ato +anyan napuṃsakam//

grāma^araṇya^pracāra^ādyaṃ lokād eva^upalakṣayet/
saṃcikṣipsur ahaṃ vacmi yātrā^mātra^prayojanam//

pathy^ātmānaṃ nṛpaṃ sainye pure ca^uddiśya devatām/
sārthe pradhānaṃ sāmye[K.sāmyaṃ] syāj jāti^vidyā^vayo +adhikam//

mukta^prāpta^eṣyad^arkāsu phalaṃ dikṣu tathāvidham/
aṅgāra[K.aṅgāri]^dīpta^dhūminyas tāś ca śāntās tato +aparāḥ[K.+aparā, K's tr. aparāḥ]//

tat^pañcama^diśāṃ tulyaṃ śubhaṃ traikālyam ādiśet/
pariśeṣadiśor[K.pariśeṣayor] vācyaṃ yathāsannaṃ śubha^aśubham//

śīghram āsanna^nimnasthaiś cirād unnata^dūragaiḥ/
sthāna^vṛddhy^upaghātāc ca tadvad brūyāt phalaṃ punaḥ//

kṣaṇa^tithy^uḍu^vāta^arkair devadīpto yathottaram/
kriyādīpto gati^sthāna^bhāva^svara^viceṣṭitaiḥ//

daśadhā^evaṃ praśānto +api saumyas tṛṇa^phala^aśanaḥ/
māṃsa^amedhya^aśane raudro vimiśro +anna^aśanaḥ smṛtaḥ//

harmya^prāsāda^maṅgalya^manojña^sthāna^saṃsthitāḥ/
śreṣṭhā madhura^sakṣīra^phala^puṣpa^drumeṣu ca//

svakāle giri^toya^sthā balino dyuniśācarāḥ/
klība^strī^*puruṣā jñeyā[K.puruśāś ca eṣāṃ] balinaḥ syur yathottaram//

java^jāti^bala^sthāna^harṣa^sattva^svara^anvitāḥ/
svabhūmāv anulomāś ca tad^ūnāḥ syur vivarjitāḥ//

kukkuṭa^ibha^pirilyaś ca śikhi^vañjula^chikkarāḥ/
balinaḥ siṃhanādaś ca kūṭapūrī ca pūrvataḥ//

kroṣṭuka^ulūka^hārīta^kāka^koka^ṛkṣa^piṅgalāḥ/
kapota^rudita^ākranda^krūra^śabdāś ca yāmyataḥ//

go^śaśa^krauñca^lomāśa^haṃsa^utkrośa^kapiñjalāḥ/
viḍāla^utsava^vāditra^gīta^hāsāś ca vāruṇāḥ//

śatapatra^kuraṅga^ākhu^mṛga^ekaśapha^kokilāḥ/
cāṣa^śalyaka^puṇyāha^ghaṇṭā^śaṅkha^ravā udak//

na grāmyo +araṇyago grāhyo na^āraṇyo grāmya^saṃsthitaḥ[K.grāmasaṃsthitaḥ]/
divācaro na śarvaryāṃ na ca naktaṃcaro divā//

dvandva^rogārdita^trastāḥ kalaha^āmiṣa^kāṅkṣiṇaḥ
āpaga^antaritā mattā na grāhyāḥ śakunāḥ kva cit//

rohita^aśva^aja^*vāleyāḥ kuraṅga[K.vāleyakuraṅga]^uṣṭra^mṛgāḥ śaśaḥ/
niṣphalāḥ śiśire jñeyā vasante kāka^kokilau//

na tu bhādrapade grāhyāḥ sūkara^śva^vṛka^ādayaḥ/
śāradya[K.śaradya]^abja^ada^go^krauñcāḥ śrāvaṇe hasti^cātakau//

vyāghra^ṛkṣa^vānara^dvīpi^mahiṣāḥ sabileśayāḥ/
hemante niṣphalā jñeyā bālāḥ sarve vimānuṣāḥ//

aindra^anala^diśor madhye tribhāgeṣu vyavasthitāḥ/
kośādhyakṣa^analājīvi^tapoyuktāḥ pradakṣiṇam//

śilpī bhikṣur vivastrā strī yāmya^anala^dig^antare/
parataś ca^api mātaṅga^gopa^dharmasamāśrayāḥ//

nairṛtī^vāruṇī^madhye pramadā^sūti^taskarāḥ/
śauṇḍikaḥ śākunī hiṃsro vāyavyā[K.vāyavya]^paścima^antare//

viṣaghātaka^gosvāmi^kuhakajñās tataḥ param/
dhanavān īkṣaṇīkaś ca mālākāraḥ paraṃ tataḥ//

vaiṣṇavaś carakaś ca^eva vājināṃ rakṣaṇe rataḥ/
*dvātriṃśad evaṃ[K.evaṃ dvātriṃśato] bhedāḥ syuḥ pūrvadigbhiḥ saha^uditāḥ//

rājā kumāro netā ca dūtaḥ śreṣṭhī caro dvijaḥ/
rājādhyakṣaś[K.ū.gajādhyakṣaś] ca pūrvādyāḥ kṣatriya^ādyāś caturdiśam//

gacchatas tiṣṭhato vā^api diśi yasyāṃ vyavasthitaḥ/
virauti śakuno vācyas taddigjena samāgamaḥ//

bhinna^bhairava^dīna^ārta^paruṣa^kṣāma^jarjarāḥ/
svanā[K.svarā] na^iṣṭāḥ śubhāḥ śānta[K.śāntā]^hṛṣṭa^prakṛti^pūritāḥ//

śivā śyāmā ralā chucchuḥ piṅgalā gṛhagodhikā/
sūkarī parapuṣṭā ca punnāmānaś ca vāmataḥ//

strīsaṃjñā bhāsa^bhaṣaka^kapi^śrīkarṇa^*dhikkarāḥ[K.chikkarāḥ]/
śikhi^śrīkaṇṭha^pippīka^ruru^śyenāś ca dakṣiṇāḥ//

kṣveḍa^āsphoṭita^puṇyāha^gīta^śaṅkha^ambu^niḥsvanāḥ/
satūrya^adhyayanāḥ puṃvat strīvad anyā giraḥ śubhāḥ//

grāmau madhyama^ṣaḍjau tu gāndhāraś ca^iti śobhanāḥ/
ṣaḍja[K.ṣaḍjā]^madhyama^gāndhārā ṛṣabhaś ca svarā hitāḥ//

ruta^kīrtana^dṛṣṭeṣu bhāradvāja^aja^barhiṇaḥ/
dhanyā nakula^cāṣau ca saraṭaḥ pāpado +agrataḥ//

jāhaka^ahi^śaśa^kroḍa^godhānāṃ kīrtanaṃ śubham/
*rutaṃ sandarśanaṃ[K.ratasandarśanaṃ] na^iṣṭaṃ pratīpaṃ vānara^ṛkṣayoḥ//

ojāḥ pradakṣiṇaṃ śastā mṛgāḥ sanakula^aṇḍajāḥ/
cāṣaḥ sanakulo vāmo bhṛgur āha^aparāhṇataḥ//

chikkaraḥ kūṭapūrī ca pirilī cāhni dakṣiṇāḥ/
apasavyāḥ sadā śastā daṃṣṭriṇaḥ sabileśayāḥ//

śreṣṭhe hayasite prācyāṃ śavamāṃse ca dakṣiṇe/
kanyakā^dadhinī paścād udag go^vipra^sādhavaḥ//

jāla^śva^caraṇau na^iṣṭau prāg yāmyau śastra^ghātakau/
paścād āsava^ṣaṇḍhau ca khala^āsana^halāny udak//

karma^saṅgama^yuddheṣu praveśe naṣṭa^mārgaṇe/
yāna^vyastagatā grāhyā viśeṣaś ca^atra vakṣyate//

divā prasthānavad grāhyāḥ kuraṅga^ruru^vānarāḥ/
ahnaś ca prathame bhāge cāṣa^vañjula^kukkuṭāḥ//

paścime śarvarī^bhāge naptṛka^ulūka^piṅgalāḥ/
sarva eva viparyastā grāhyāḥ sārtheṣu yoṣitām//

nṛpa^sandarśane grāhyaḥ praveśe +api prayāṇavat/
giry^araṇya^*praveśeṣu[K.praveśe ca] nadīnāṃ ca^avagāhane//

vāma^dakṣiṇagau śastau yau tu tāv agra^pṛṣṭhagau/
kriyādīptau vināśāya yātuḥ parigha^saṃjñitau//

tāv eva tu yathābhāgaṃ praśānta^ruta^ceṣṭitau/
śakunau śakuna^dvāra^saṃjñitāv artha^siddhaye//

ke cit tu śakuna^dvāram icchanty ubhayataḥ sthitaiḥ/
śakunair ekajātīyaiḥ śānta^ceṣṭā^virāvibhiḥ//

visarjayati yady eka ekaś ca pratiṣedhati/
sa virodho +aśubho yātur grāhyo yo[K.ū.vā] balavattaraḥ//

pūrvaṃ prāveśiko[K.prāveśeko] bhūtvā punaḥ prāsthāniko bhavet/
sukhena siddhim ācaṣṭe praveśe tad^viparyayāt[K.tadviparyayaḥ]//

visarjya śakunaḥ pūrvaṃ sa eva niruṇaddhi cet/
prāha yātur arer mṛtyuṃ ḍamaraṃ rogam eva vā//

apasavyās tu śakunā dīptā bhaya^nivedinaḥ/
ārambhe śakuno dīpto varṣāntas tadbhayaṅkaraḥ//

tithi^vāyv^arka^bha^sthāna^ceṣṭā^dīptā yathākramam/
dhana^sainya^bala^aṅga^iṣṭa^karmaṇāṃ syur bhayaṅkarāḥ//

jīmūtadhvanidīpteṣu bhayaṃ bhavati mārutāt/
ubhayoḥ sandhyayor dīptāḥ śastra^udbhava^bhayaṅkarāḥ//

citi^keśa^kapāleṣu mṛtyu^bandha^vadha^pradāḥ/
kaṇṭakī^kāṣṭha^bhasmasthāḥ kalaha^āyāsa^duḥkhadāḥ//

aprasiddhiṃ bhayaṃ vā^api niḥsāra^aśma^vyavasthitāḥ/
kurvanti śakunā dīptāḥ śāntā yāpya^phalās tu te//

asiddhisiddhidau jñeyau nirhāra^āhāra[K.nirhādāhāra]kāriṇau/
sthānād ruvan vrajed yātrāṃ śaṃsate tv anyathāgamam//

kalahaḥ svaradīpteṣu sthānadīpteṣu vigrahaḥ/
uccam ādau svaraṃ kṛtvā nīcaṃ paścāc ca doṣakṛt[K.moṣakṛt]//

eka^sthāne ruvan dīptaḥ saptāhād grāma^ghātakaḥ[K.grāmaghātakṛt]/
pura^deśa^narendrāṇām ṛtv^ardhāyana^vatsarāt

sarve durbhikṣa^kartāraḥ svajātipiśita^aśinaḥ[K.aśanāḥ]//
sarpa^mūṣaka^mārjāra^*pṛthuloma[K.pṛthuroma]^vivarjitāḥ//

parayoniṣu gacchanto maithunaṃ deśanāśanāḥ/
anyatra vesara^utpatter nṛṇāṃ ca^ajāti^maithunāt//

bandha^ghāta^bhayāni syuḥ pāda^ūrū^mastaka^antigaiḥ/
śaṣpa^apaḥ[K.apaśaṣpa]^piśita^anna^adair *doṣa^varṣa^kṣaya[K.varṣamoṣakṣata ū.doṣavarṣakṣata]^grahāḥ//

krūra^ugra^doṣa^duṣṭaiś ca pradhāna^nṛpa^vṛttakaiḥ/
cirakālena[K.cirakālaiś ca] dīptādyāsv āgamo dikṣu tannṛṇām//

sadravyo balavāṃś ca syāt sadravyasya^āgamo bhavet/
dyutimān vinataprekṣī saumyo dāruṇavṛttakṛt//

vidiksthaḥ śakuno dīpto vāmasthena^anuvāśitaḥ/
striyāḥ saṃgrahaṇaṃ prāha taddigākhyātayonitaḥ//

śāntaḥ pañcamadīptena viruto vijayāvahaḥ/
dig^nara^āgama^kārī vā doṣakṛt tad^viparyaye//

vāmasavya^gato[K.ruto] madhyaḥ prāha svaparayor bhayam/
maraṇaṃ kathayanti ete sarve samavirāviṇaḥ//

vṛkṣa^agra^madhya^mūleṣu gaja^aśva^rathika^āgamaḥ/
dīrgha^abja^muṣitāgreṣu nara^nau^śibikā^āgamaḥ//

śakaṭena^unnatasthe vā[K.ca] chāyāsthe chatra^saṃyute[K.chatrasamyutaḥ]/
eka^tri^pañca^saptāhāt pūrva^ādyāsv antarāsu ca//

surapati^hutavaha^yama^nirṛti^varuṇa^pavana^indu^saṅkarāḥ *kramaśaḥ[K.omitted]/
prācyādyānāṃ patayo diśaḥ pumāṃso +aṅganā vidiśaḥ//

taru^tālī^vidala^ambara^salilaja^śara^carma^paṭṭa^lekhāḥ syuḥ/
dvātriṃśat^pravibhakte dikcakre teṣu kāryāṇi//

vyāyāma^śikhi^nikūjita^kalaha^ambho^nigaḍa^mantra^go^śabdāḥ/
varṇās tu[K.ca] rakta^pītaka^kṛṣṇa^sitāḥ koṇagā miśrāḥ//

cihnaṃ dhvajo dagdham atha śmaśānaṃ
darī jalaṃ parvata^yajña^ghoṣāḥ/
eteṣu saṃyoga^bhayāni vindyād
anyāni vā sthāna^vikalpitāni//

strīṇāṃ vikalpā bṛhatī kumārī
vyaṅgā vigandhā tv atha nīlavastrā/
kustrī pradīrghā vidhavā ca tāś ca
saṃyoga^cintā parivedikāḥ syuḥ//

pṛcchāsu rūpya^kanaka^ātura^bhāminīnāṃ
meṣāvya^yāna^makha^gokula^saṃśrayāsu/
nyagrodha^raktataru^rodhraka^kīcakākhyāś
cūtadrumāḥ khadira^bilva^nagārjunāś ca//
86 śākune'+antaracakrādhyāyaḥ