બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 85

યત્^શક્ર^શુક્ર[ક્.શુક્રશક્ર]^વાગીશ^કપિષ્ઠલ^ગરુત્મતામ્।
મતેભ્યઃ પ્રાહ ઋષભો ભાગુરેર્ દેવલસ્ય ચ॥

ભારદ્વાજ^મતં દૃષ્ટ્વા યચ્ ચ શ્રીદ્રવ્યવર્ધનઃ।
આવન્તિકઃ પ્રાહ નૃપો મહારાજ^અધિરાજકઃ॥

સપ્તર્ષીણાં મતં યચ્ ચ સંસ્કૃતં પ્રાકૃતં ચ યત્।
યાનિ ચ^ઉક્તાનિ ગર્ગ^આદ્યૈર્ યાત્રાકારૈશ્ ચ ભૂરિભિઃ॥

તાનિ દૃષ્ટ્વા ચકાર^ઇમં સર્વશાકુનસંગ્રહમ્।
વરાહમિહિરઃ પ્રીત્યા શિષ્યાણાં જ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્॥

અન્ય^જન્મ^અન્તરકૃતં કર્મ પુંસાં શુભ^અશુભમ્।
યત્ તસ્ય શકુનઃ પાકં નિવેદયતિ ગચ્છતામ્॥

ગ્રામ^આરણ્ય^અમ્બુ^ભૂ^વ્યોમ^દ્યુ^નિશ^ઉભય^ચારિણઃ।
રુત^યાત^ઈક્ષિત^ઉક્તેષુ ગ્રાહ્યાઃ પું^સ્ત્રી^નપુંસકાઃ[ક્.સ્ત્રીપુન્નપુંસકાઃ]॥

પૃથગ્ જાત્ય્^અનવસ્થાનાદ્ એષાં વ્યક્તિર્ ન લક્ષ્યતે।
સામાન્ય^લક્ષણ^ઉદ્દેશે શ્લોકાવ્ ઋષિકૃતાવ્ ઇમૌ॥

પીન^ઉન્નત^વિકૃષ્ટ^અંસાઃ પૃથુગ્રીવાઃ સુવક્ષસઃ।
સ્વલ્પ^ગમ્ભીર^વિરુતાઃ પુંઆંસઃ સ્થિર^વિક્રમાઃ॥

તનુ^ઉરસ્ક^શિરો^ગ્રીવાઃ સૂક્ષ્મ^આસ્ય^પદ^વિક્રમાઃ।
પ્રસક્ત^મૃદુ^ભાષિણ્યઃ સ્ત્રિયો +અતો +અન્યન્ નપુંસકમ્॥

ગ્રામ^અરણ્ય^પ્રચાર^આદ્યં લોકાદ્ એવ^ઉપલક્ષયેત્।
સંચિક્ષિપ્સુર્ અહં વચ્મિ યાત્રા^માત્ર^પ્રયોજનમ્॥

પથ્ય્^આત્માનં નૃપં સૈન્યે પુરે ચ^ઉદ્દિશ્ય દેવતામ્।
સાર્થે પ્રધાનં સામ્યે[ક્.સામ્યં] સ્યાજ્ જાતિ^વિદ્યા^વયો +અધિકમ્॥

મુક્ત^પ્રાપ્ત^એષ્યદ્^અર્કાસુ ફલં દિક્ષુ તથાવિધમ્।
અઙ્ગાર[ક્.અઙ્ગારિ]^દીપ્ત^ધૂમિન્યસ્ તાશ્ ચ શાન્તાસ્ તતો +અપરાઃ[ક્.+અપરા, ક્ઽસ્ ત્ર્. અપરાઃ]॥

તત્^પઞ્ચમ^દિશાં તુલ્યં શુભં ત્રૈકાલ્યમ્ આદિશેત્।
પરિશેષદિશોર્[ક્.પરિશેષયોર્] વાચ્યં યથાસન્નં શુભ^અશુભમ્॥

શીઘ્રમ્ આસન્ન^નિમ્નસ્થૈશ્ ચિરાદ્ ઉન્નત^દૂરગૈઃ।
સ્થાન^વૃદ્ધ્ય્^ઉપઘાતાચ્ ચ તદ્વદ્ બ્રૂયાત્ ફલં પુનઃ॥

ક્ષણ^તિથ્ય્^ઉડુ^વાત^અર્કૈર્ દેવદીપ્તો યથોત્તરમ્।
ક્રિયાદીપ્તો ગતિ^સ્થાન^ભાવ^સ્વર^વિચેષ્ટિતૈઃ॥

દશધા^એવં પ્રશાન્તો +અપિ સૌમ્યસ્ તૃણ^ફલ^અશનઃ।
માંસ^અમેધ્ય^અશને રૌદ્રો વિમિશ્રો +અન્ન^અશનઃ સ્મૃતઃ॥

હર્મ્ય^પ્રાસાદ^મઙ્ગલ્ય^મનોજ્ઞ^સ્થાન^સંસ્થિતાઃ।
શ્રેષ્ઠા મધુર^સક્ષીર^ફલ^પુષ્પ^દ્રુમેષુ ચ॥

સ્વકાલે ગિરિ^તોય^સ્થા બલિનો દ્યુનિશાચરાઃ।
ક્લીબ^સ્ત્રી^*પુરુષા જ્ઞેયા[ક્.પુરુશાશ્ ચ એષાં] બલિનઃ સ્યુર્ યથોત્તરમ્॥

જવ^જાતિ^બલ^સ્થાન^હર્ષ^સત્ત્વ^સ્વર^અન્વિતાઃ।
સ્વભૂમાવ્ અનુલોમાશ્ ચ તદ્^ઊનાઃ સ્યુર્ વિવર્જિતાઃ॥

કુક્કુટ^ઇભ^પિરિલ્યશ્ ચ શિખિ^વઞ્જુલ^છિક્કરાઃ।
બલિનઃ સિંહનાદશ્ ચ કૂટપૂરી ચ પૂર્વતઃ॥

ક્રોષ્ટુક^ઉલૂક^હારીત^કાક^કોક^ઋક્ષ^પિઙ્ગલાઃ।
કપોત^રુદિત^આક્રન્દ^ક્રૂર^શબ્દાશ્ ચ યામ્યતઃ॥

ગો^શશ^ક્રૌઞ્ચ^લોમાશ^હંસ^ઉત્ક્રોશ^કપિઞ્જલાઃ।
વિડાલ^ઉત્સવ^વાદિત્ર^ગીત^હાસાશ્ ચ વારુણાઃ॥

શતપત્ર^કુરઙ્ગ^આખુ^મૃગ^એકશફ^કોકિલાઃ।
ચાષ^શલ્યક^પુણ્યાહ^ઘણ્ટા^શઙ્ખ^રવા ઉદક્॥

ન ગ્રામ્યો +અરણ્યગો ગ્રાહ્યો ન^આરણ્યો ગ્રામ્ય^સંસ્થિતઃ[ક્.ગ્રામસંસ્થિતઃ]।
દિવાચરો ન શર્વર્યાં ન ચ નક્તંચરો દિવા॥

દ્વન્દ્વ^રોગાર્દિત^ત્રસ્તાઃ કલહ^આમિષ^કાઙ્ક્ષિણઃ
આપગ^અન્તરિતા મત્તા ન ગ્રાહ્યાઃ શકુનાઃ ક્વ ચિત્॥

રોહિત^અશ્વ^અજ^*વાલેયાઃ કુરઙ્ગ[ક્.વાલેયકુરઙ્ગ]^ઉષ્ટ્ર^મૃગાઃ શશઃ।
નિષ્ફલાઃ શિશિરે જ્ઞેયા વસન્તે કાક^કોકિલૌ॥

ન તુ ભાદ્રપદે ગ્રાહ્યાઃ સૂકર^શ્વ^વૃક^આદયઃ।
શારદ્ય[ક્.શરદ્ય]^અબ્જ^અદ^ગો^ક્રૌઞ્ચાઃ શ્રાવણે હસ્તિ^ચાતકૌ॥

વ્યાઘ્ર^ઋક્ષ^વાનર^દ્વીપિ^મહિષાઃ સબિલેશયાઃ।
હેમન્તે નિષ્ફલા જ્ઞેયા બાલાઃ સર્વે વિમાનુષાઃ॥

ઐન્દ્ર^અનલ^દિશોર્ મધ્યે ત્રિભાગેષુ વ્યવસ્થિતાઃ।
કોશાધ્યક્ષ^અનલાજીવિ^તપોયુક્તાઃ પ્રદક્ષિણમ્॥

શિલ્પી ભિક્ષુર્ વિવસ્ત્રા સ્ત્રી યામ્ય^અનલ^દિગ્^અન્તરે।
પરતશ્ ચ^અપિ માતઙ્ગ^ગોપ^ધર્મસમાશ્રયાઃ॥

નૈરૃતી^વારુણી^મધ્યે પ્રમદા^સૂતિ^તસ્કરાઃ।
શૌણ્ડિકઃ શાકુની હિંસ્રો વાયવ્યા[ક્.વાયવ્ય]^પશ્ચિમ^અન્તરે॥

વિષઘાતક^ગોસ્વામિ^કુહકજ્ઞાસ્ તતઃ પરમ્।
ધનવાન્ ઈક્ષણીકશ્ ચ માલાકારઃ પરં તતઃ॥

વૈષ્ણવશ્ ચરકશ્ ચ^એવ વાજિનાં રક્ષણે રતઃ।
*દ્વાત્રિંશદ્ એવં[ક્.એવં દ્વાત્રિંશતો] ભેદાઃ સ્યુઃ પૂર્વદિગ્ભિઃ સહ^ઉદિતાઃ॥

રાજા કુમારો નેતા ચ દૂતઃ શ્રેષ્ઠી ચરો દ્વિજઃ।
રાજાધ્યક્ષશ્[ક્.ઊ.ગજાધ્યક્ષશ્] ચ પૂર્વાદ્યાઃ ક્ષત્રિય^આદ્યાશ્ ચતુર્દિશમ્॥

ગચ્છતસ્ તિષ્ઠતો વા^અપિ દિશિ યસ્યાં વ્યવસ્થિતઃ।
વિરૌતિ શકુનો વાચ્યસ્ તદ્દિગ્જેન સમાગમઃ॥

ભિન્ન^ભૈરવ^દીન^આર્ત^પરુષ^ક્ષામ^જર્જરાઃ।
સ્વના[ક્.સ્વરા] ન^ઇષ્ટાઃ શુભાઃ શાન્ત[ક્.શાન્તા]^હૃષ્ટ^પ્રકૃતિ^પૂરિતાઃ॥

શિવા શ્યામા રલા છુચ્છુઃ પિઙ્ગલા ગૃહગોધિકા।
સૂકરી પરપુષ્ટા ચ પુન્નામાનશ્ ચ વામતઃ॥

સ્ત્રીસંજ્ઞા ભાસ^ભષક^કપિ^શ્રીકર્ણ^*ધિક્કરાઃ[ક્.છિક્કરાઃ]।
શિખિ^શ્રીકણ્ઠ^પિપ્પીક^રુરુ^શ્યેનાશ્ ચ દક્ષિણાઃ॥

ક્ષ્વેડ^આસ્ફોટિત^પુણ્યાહ^ગીત^શઙ્ખ^અમ્બુ^નિઃસ્વનાઃ।
સતૂર્ય^અધ્યયનાઃ પુંવત્ સ્ત્રીવદ્ અન્યા ગિરઃ શુભાઃ॥

ગ્રામૌ મધ્યમ^ષડ્જૌ તુ ગાન્ધારશ્ ચ^ઇતિ શોભનાઃ।
ષડ્જ[ક્.ષડ્જા]^મધ્યમ^ગાન્ધારા ઋષભશ્ ચ સ્વરા હિતાઃ॥

રુત^કીર્તન^દૃષ્ટેષુ ભારદ્વાજ^અજ^બર્હિણઃ।
ધન્યા નકુલ^ચાષૌ ચ સરટઃ પાપદો +અગ્રતઃ॥

જાહક^અહિ^શશ^ક્રોડ^ગોધાનાં કીર્તનં શુભમ્।
*રુતં સન્દર્શનં[ક્.રતસન્દર્શનં] ન^ઇષ્ટં પ્રતીપં વાનર^ઋક્ષયોઃ॥

ઓજાઃ પ્રદક્ષિણં શસ્તા મૃગાઃ સનકુલ^અણ્ડજાઃ।
ચાષઃ સનકુલો વામો ભૃગુર્ આહ^અપરાહ્ણતઃ॥

છિક્કરઃ કૂટપૂરી ચ પિરિલી ચાહ્નિ દક્ષિણાઃ।
અપસવ્યાઃ સદા શસ્તા દંષ્ટ્રિણઃ સબિલેશયાઃ॥

શ્રેષ્ઠે હયસિતે પ્રાચ્યાં શવમાંસે ચ દક્ષિણે।
કન્યકા^દધિની પશ્ચાદ્ ઉદગ્ ગો^વિપ્ર^સાધવઃ॥

જાલ^શ્વ^ચરણૌ ન^ઇષ્ટૌ પ્રાગ્ યામ્યૌ શસ્ત્ર^ઘાતકૌ।
પશ્ચાદ્ આસવ^ષણ્ઢૌ ચ ખલ^આસન^હલાન્ય્ ઉદક્॥

કર્મ^સઙ્ગમ^યુદ્ધેષુ પ્રવેશે નષ્ટ^માર્ગણે।
યાન^વ્યસ્તગતા ગ્રાહ્યા વિશેષશ્ ચ^અત્ર વક્ષ્યતે॥

દિવા પ્રસ્થાનવદ્ ગ્રાહ્યાઃ કુરઙ્ગ^રુરુ^વાનરાઃ।
અહ્નશ્ ચ પ્રથમે ભાગે ચાષ^વઞ્જુલ^કુક્કુટાઃ॥

પશ્ચિમે શર્વરી^ભાગે નપ્તૃક^ઉલૂક^પિઙ્ગલાઃ।
સર્વ એવ વિપર્યસ્તા ગ્રાહ્યાઃ સાર્થેષુ યોષિતામ્॥

નૃપ^સન્દર્શને ગ્રાહ્યઃ પ્રવેશે +અપિ પ્રયાણવત્।
ગિર્ય્^અરણ્ય^*પ્રવેશેષુ[ક્.પ્રવેશે ચ] નદીનાં ચ^અવગાહને॥

વામ^દક્ષિણગૌ શસ્તૌ યૌ તુ તાવ્ અગ્ર^પૃષ્ઠગૌ।
ક્રિયાદીપ્તૌ વિનાશાય યાતુઃ પરિઘ^સંજ્ઞિતૌ॥

તાવ્ એવ તુ યથાભાગં પ્રશાન્ત^રુત^ચેષ્ટિતૌ।
શકુનૌ શકુન^દ્વાર^સંજ્ઞિતાવ્ અર્થ^સિદ્ધયે॥

કે ચિત્ તુ શકુન^દ્વારમ્ ઇચ્છન્ત્ય્ ઉભયતઃ સ્થિતૈઃ।
શકુનૈર્ એકજાતીયૈઃ શાન્ત^ચેષ્ટા^વિરાવિભિઃ॥

વિસર્જયતિ યદ્ય્ એક એકશ્ ચ પ્રતિષેધતિ।
સ વિરોધો +અશુભો યાતુર્ ગ્રાહ્યો યો[ક્.ઊ.વા] બલવત્તરઃ॥

પૂર્વં પ્રાવેશિકો[ક્.પ્રાવેશેકો] ભૂત્વા પુનઃ પ્રાસ્થાનિકો ભવેત્।
સુખેન સિદ્ધિમ્ આચષ્ટે પ્રવેશે તદ્^વિપર્યયાત્[ક્.તદ્વિપર્યયઃ]॥

વિસર્જ્ય શકુનઃ પૂર્વં સ એવ નિરુણદ્ધિ ચેત્।
પ્રાહ યાતુર્ અરેર્ મૃત્યું ડમરં રોગમ્ એવ વા॥

અપસવ્યાસ્ તુ શકુના દીપ્તા ભય^નિવેદિનઃ।
આરમ્ભે શકુનો દીપ્તો વર્ષાન્તસ્ તદ્ભયઙ્કરઃ॥

તિથિ^વાય્વ્^અર્ક^ભ^સ્થાન^ચેષ્ટા^દીપ્તા યથાક્રમમ્।
ધન^સૈન્ય^બલ^અઙ્ગ^ઇષ્ટ^કર્મણાં સ્યુર્ ભયઙ્કરાઃ॥

જીમૂતધ્વનિદીપ્તેષુ ભયં ભવતિ મારુતાત્।
ઉભયોઃ સન્ધ્યયોર્ દીપ્તાઃ શસ્ત્ર^ઉદ્ભવ^ભયઙ્કરાઃ॥

ચિતિ^કેશ^કપાલેષુ મૃત્યુ^બન્ધ^વધ^પ્રદાઃ।
કણ્ટકી^કાષ્ઠ^ભસ્મસ્થાઃ કલહ^આયાસ^દુઃખદાઃ॥

અપ્રસિદ્ધિં ભયં વા^અપિ નિઃસાર^અશ્મ^વ્યવસ્થિતાઃ।
કુર્વન્તિ શકુના દીપ્તાઃ શાન્તા યાપ્ય^ફલાસ્ તુ તે॥

અસિદ્ધિસિદ્ધિદૌ જ્ઞેયૌ નિર્હાર^આહાર[ક્.નિર્હાદાહાર]કારિણૌ।
સ્થાનાદ્ રુવન્ વ્રજેદ્ યાત્રાં શંસતે ત્વ્ અન્યથાગમમ્॥

કલહઃ સ્વરદીપ્તેષુ સ્થાનદીપ્તેષુ વિગ્રહઃ।
ઉચ્ચમ્ આદૌ સ્વરં કૃત્વા નીચં પશ્ચાચ્ ચ દોષકૃત્[ક્.મોષકૃત્]॥

એક^સ્થાને રુવન્ દીપ્તઃ સપ્તાહાદ્ ગ્રામ^ઘાતકઃ[ક્.ગ્રામઘાતકૃત્]।
પુર^દેશ^નરેન્દ્રાણામ્ ઋત્વ્^અર્ધાયન^વત્સરાત્

સર્વે દુર્ભિક્ષ^કર્તારઃ સ્વજાતિપિશિત^અશિનઃ[ક્.અશનાઃ]॥
સર્પ^મૂષક^માર્જાર^*પૃથુલોમ[ક્.પૃથુરોમ]^વિવર્જિતાઃ॥

પરયોનિષુ ગચ્છન્તો મૈથુનં દેશનાશનાઃ।
અન્યત્ર વેસર^ઉત્પત્તેર્ નૃણાં ચ^અજાતિ^મૈથુનાત્॥

બન્ધ^ઘાત^ભયાનિ સ્યુઃ પાદ^ઊરૂ^મસ્તક^અન્તિગૈઃ।
શષ્પ^અપઃ[ક્.અપશષ્પ]^પિશિત^અન્ન^અદૈર્ *દોષ^વર્ષ^ક્ષય[ક્.વર્ષમોષક્ષત ઊ.દોષવર્ષક્ષત]^ગ્રહાઃ॥

ક્રૂર^ઉગ્ર^દોષ^દુષ્ટૈશ્ ચ પ્રધાન^નૃપ^વૃત્તકૈઃ।
ચિરકાલેન[ક્.ચિરકાલૈશ્ ચ] દીપ્તાદ્યાસ્વ્ આગમો દિક્ષુ તન્નૃણામ્॥

સદ્રવ્યો બલવાંશ્ ચ સ્યાત્ સદ્રવ્યસ્ય^આગમો ભવેત્।
દ્યુતિમાન્ વિનતપ્રેક્ષી સૌમ્યો દારુણવૃત્તકૃત્॥

વિદિક્સ્થઃ શકુનો દીપ્તો વામસ્થેન^અનુવાશિતઃ।
સ્ત્રિયાઃ સંગ્રહણં પ્રાહ તદ્દિગાખ્યાતયોનિતઃ॥

શાન્તઃ પઞ્ચમદીપ્તેન વિરુતો વિજયાવહઃ।
દિગ્^નર^આગમ^કારી વા દોષકૃત્ તદ્^વિપર્યયે॥

વામસવ્ય^ગતો[ક્.રુતો] મધ્યઃ પ્રાહ સ્વપરયોર્ ભયમ્।
મરણં કથયન્તિ એતે સર્વે સમવિરાવિણઃ॥

વૃક્ષ^અગ્ર^મધ્ય^મૂલેષુ ગજ^અશ્વ^રથિક^આગમઃ।
દીર્ઘ^અબ્જ^મુષિતાગ્રેષુ નર^નૌ^શિબિકા^આગમઃ॥

શકટેન^ઉન્નતસ્થે વા[ક્.ચ] છાયાસ્થે છત્ર^સંયુતે[ક્.છત્રસમ્યુતઃ]।
એક^ત્રિ^પઞ્ચ^સપ્તાહાત્ પૂર્વ^આદ્યાસ્વ્ અન્તરાસુ ચ॥

સુરપતિ^હુતવહ^યમ^નિરૃતિ^વરુણ^પવન^ઇન્દુ^સઙ્કરાઃ *ક્રમશઃ[ક્.ઓમિત્તેદ્]।
પ્રાચ્યાદ્યાનાં પતયો દિશઃ પુમાંસો +અઙ્ગના વિદિશઃ॥

તરુ^તાલી^વિદલ^અમ્બર^સલિલજ^શર^ચર્મ^પટ્ટ^લેખાઃ સ્યુઃ।
દ્વાત્રિંશત્^પ્રવિભક્તે દિક્ચક્રે તેષુ કાર્યાણિ॥

વ્યાયામ^શિખિ^નિકૂજિત^કલહ^અમ્ભો^નિગડ^મન્ત્ર^ગો^શબ્દાઃ।
વર્ણાસ્ તુ[ક્.ચ] રક્ત^પીતક^કૃષ્ણ^સિતાઃ કોણગા મિશ્રાઃ॥

ચિહ્નં ધ્વજો દગ્ધમ્ અથ શ્મશાનં
દરી જલં પર્વત^યજ્ઞ^ઘોષાઃ।
એતેષુ સંયોગ^ભયાનિ વિન્દ્યાદ્
અન્યાનિ વા સ્થાન^વિકલ્પિતાનિ॥

સ્ત્રીણાં વિકલ્પા બૃહતી કુમારી
વ્યઙ્ગા વિગન્ધા ત્વ્ અથ નીલવસ્ત્રા।
કુસ્ત્રી પ્રદીર્ઘા વિધવા ચ તાશ્ ચ
સંયોગ^ચિન્તા પરિવેદિકાઃ સ્યુઃ॥

પૃચ્છાસુ રૂપ્ય^કનક^આતુર^ભામિનીનાં
મેષાવ્ય^યાન^મખ^ગોકુલ^સંશ્રયાસુ।
ન્યગ્રોધ^રક્તતરુ^રોધ્રક^કીચકાખ્યાશ્
ચૂતદ્રુમાઃ ખદિર^બિલ્વ^નગાર્જુનાશ્ ચ॥
86 શાકુનેઽ+અન્તરચક્રાધ્યાયઃ