Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brihat Samhita · Chapter 8

8.01

nakṣatreṇa saha^udayam upagacchati yena devapati^mantrī/
tat^saṃjñaṃ vaktavyaṃ varṣaṃ māsa^krameṇa^eva//

8.02

varṣāṇi kārttika^ādīny āgneyād bha^dvaya^anuyogīni/
kramaśas tribhaṃ tu pañcamam upāntyam antyaṃ ca yad varṣam//

8.03

śakaṭa^anala^upajīvaka^go^pīḍā vyādhi^śastra^kopaś ca/
vṛddhis tu rakta^pītaka^kusumānāṃ kārttike varṣe//

8.04

saumye +abde +anāvṛṣṭir mṛga^ākhu^śalabha^aṇḍajaiś ca sasya^vadhaḥ/
vyādhi^bhayaṃ mitrair api bhūpānāṃ jāyate vairam//

8.05

śubha^kṛj^jagataḥ pauṣo nivṛtta^vairāḥ parasparaṃ kṣitipāḥ/
dvi^tri^guṇo dhānya^arghaḥ pauṣṭika^karma^prasiddhiś ca//

8.06

pitṛpūjā^parivṛddhir māghe hārdiś ca sarvabhūtānām/
ārogya^vṛṣṭi^dhānya^argha^sampado mitra^lābhaś ca//

8.07

phālguna^varṣe vindyāt kva cit kva cit kṣema^vṛṣṭi^sasyāni/
daurbhāgyaṃ pramadānāṃ prabalāś caurā nṛpāś ca^ugrāḥ//

8.08

caitre mandā vṛṣṭiḥ priyam annaṃ kṣemam avanipā mṛdavaḥ/
vṛddhiś ca kośa^dhānyasya bhavati pīḍā ca rūpavatām//

8.09

vaiśākhe *dharma^ratā[K.dharmaparā] vigata^bhayāḥ pramuditāḥ prajāḥ sanṛpāḥ/
yajña^kriyā^prāvṛttir niṣpattiḥ sarva^sasyānām//

8.10

jyaiṣṭhe jāti^kula^dhana^śreṇī^śreṣṭhā nṛpāḥ sadharmajñāḥ/
pīḍyante dhānyāni ca hitvā kaṅguṃ śamījātim//

8.11

āṣāḍhe jāyante sasyāni kva cid avṛṣṭir anyatra/
yogakṣemaṃ madhyaṃ vyagrāś ca bhavanti bhūpālāḥ//

8.12

śrāvaṇa^varṣe kṣemaṃ samyak sasyāni pākam upayānti/
kṣudrā ye *pākhaṇḍāḥ[K.pāṣaṇḍāḥ] pīḍyante ye ca tad^bhaktāḥ//

8.13

bhādrapade vallījaṃ niṣpattiṃ yāti pūrvasasyaṃ ca/
na bhavaty aparaṃ sasyaṃ kva cit subhikṣaṃ kvacic ca bhayam//

8.14

āśvayuje +abde +ajasraṃ patati jalaṃ pramuditāḥ prajāḥ kṣemam/
prāṇa^cayaḥ prāṇa^bhṛtām sarveṣām anna^bāhulyam//

8.15

udag^ārogya^subhikṣa^kṣema^karo vākpatiś caran bhānām/
yāmye tad^viparīto madhyena tu madhya^phala^dāyī//

8.16

vicaran bha^dvayam iṣṭas tat^sārdhaṃ vatsareṇa madhya^phalaḥ/
sasyānāṃ vidhvaṃsī vicared adhikaṃ yadi kadā cit//

8.17

anala^bhayam anala^varṇe vyādhiḥ pīte raṇa^āgamaḥ śyāme/
harite ca taskarebhyaḥ pīḍā rakte tu śastra^bhayam//

8.18

dhūma^ābhe +anāvṛṣṭis tridaśa^gurau nṛpa^vadho divā dṛṣṭe/
vipule +amale sutāre rātrau dṛṣṭe prajāḥ svasthāḥ//

8.19

rohiṇyo +analabhaṃ ca vatsara^tanur nābhis tv aṣāḍha^dvayaṃ
sārpaṃ hṛt^pitṛ^daivataṃ ca kusumaṃ śuddhaiḥ śubhaṃ taiḥ phalam/
dehe krūra^nipīḍite +agny^anilajaṃ nābhyāṃ bhayaṃ kṣut^kṛtaṃ
puṣpe mūla^phala^kṣayo +atha hṛdaye sasyasya nāśo dhruvam//

8.20

gatāni varṣāṇi śakendra^kālād
dhatāni rudrair guṇayec caturbhiḥ/
nava^aṣṭa^pañca^aṣṭa(8589)yutāni kṛtvā
vibhājayec^śūnya^śarā^garāmaiḥ(3750)//

8.21

*labdhena[K.phalena] yuktaṃ śaka^bhūpakālaṃ
saṃśodhya ṣaṣṭyā viṣayair vibhajya/
yugāni nārāyaṇa^pūrvakāṇi
labdhāni śeṣāḥ kramaśaḥ samāḥ syuḥ//

8.22

ekaikam abdeṣu nava^āhateṣu dattvā pṛthag dvādaśakaṃ krameṇa/
hṛtvā caturbhir vasudevatā^ādyāny uḍūni śeṣāṃśaka^pūrvam abdam//

8.23

viṣṇuḥ surejyo balabhid dhutāśas tvaṣṭa^uttaraproṣṭhapadā^adhipaś ca/
kramād yugeśāḥ pitṛ^viśva^*soma[K.somāḥ]^śakrānala^ākhya^aśvi^bhagāḥ pradiṣṭāḥ//

8.24

saṃvatsaro +agniḥ parivatsaro +arka idā^ādikaḥ śīta^mayūkha^mālī/
prajāpatiś ca^apy anuvatsaraḥ syād idvatsaraḥ śailasutāpatiś ca//

8.25

vṛṣṭiḥ samādye pramukhe dvitīye prabhūta^toyā kathitā tṛtīye/
paścāj jalaṃ muñcati yac caturthaṃ svalpa^udakaṃ pañcamam abdam uktam//

8.26

catvāri mukhyāni yugāny atha^eṣāṃ viṣṇu^indra^jīva^anala^daivatāni/
catvāri madhyāni ca madhyamāni catvāri ca^antyāny adhamāni
vindyāt//

8.27

ādyaṃ dhaniṣṭāṃśam abhiprapanno māghe yadā yāty udayaṃ surejyaḥ/
ṣaṣṭy^abda^pūrvaḥ prabhavaḥ sa nāmnā *prapadyate[K.pravartate] bhūta^hitas tadābdaḥ//

8.28

kva cit tv avṛṣṭiḥ pavana^agni^kopaḥ santi^ītayaḥ śleṣma^kṛtāś ca rogāḥ/
saṃvatsare +asmin prabhave pravṛtte na duḥkham āpnoti janas tathā^api//

8.29

tasmād dvitīyo vibhavaḥ pradiṣṭaḥ śuklas tṛtīyaḥ parataḥ pramodaḥ/
prajāpatiś ca^iti yathottarāṇi śastāni varṣāṇi phalāny *atha^eṣām[K.caiṣām]//

8.30

niṣpanna^śāli^ikṣu^yava^ādi^sasyāṃ bhayair vimuktām upaśānta^vairām//
saṃhṛṣṭa^lokāṃ kali^doṣa^muktāṃ kṣatraṃ tadā śāsti ca bhūtadhātrīm//

8.31

ādyo +aṅgirāḥ śrīmukha^bhāvasā^āhvau *yuvā sudhāteti[K.yuvātha dhāteti] yuge dvitīye/
varṣāṇi pañca^eva yathākrameṇa trīṇy atra śastāni same pare dve//

8.32

triṣv *ādya^varṣeṣu[K.aṅgirādyeṣu, K's tr. ādyavarṣeṣu] nikāma^varṣī devī nirātaṅka^*bhayaś[K.bhayāś] ca lokaḥ/
abda^dvaye +antye +api samā suvṛṣṭiḥ kintv atra rogāḥ samara^āgamaś ca//

8.33

śākre yuge pūrvam atha^īśvara^ākhyaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ bahudhānyam āhuḥ/
pramāthinaṃ vikramam apy *atha^anyad[K.ato +anyad] vṛṣaṃ ca vindyād gurucāra^yogāt//

8.34

ādyaṃ dvitīyaṃ ca śubhe tu varṣe kṛta^anukāraṃ kurutaḥ prajānām/
pāpaḥ pramāthī vṛṣa^vikramau tu subhikṣadau roga^bhaya^pradau ca//

8.35

śreṣṭhaṃ ca caturthasya yugasya pūrvaṃ yac citrabhānuṃ kathayanti varṣam/
madhyaṃ dvitīyaṃ tu subhānu^sañjñaṃ roga^pradaṃ mṛtyu^karaṃ *na taṃ ca[K.na tac ca]//

8.36

tāraṇaṃ tad^anu bhūri^vāridaṃ sasya^vṛddhi^*muditāti[K.muditaṃ ca]^pārthivam/
pañcamaṃ vyayam uśanti śobhanaṃ manmatha^prabalam utsava^ākulam//

8.37

tvāṣṭre yuge sarvajid^ādya uktaḥ saṃvatsaro +anyaḥ khalu sarvadhārī/
tasmād virodhī vikṛtaḥ kharaś ca śasto dvitīyo +atra bhayāya śeṣāḥ//

8.38

nandano +atha vijayo jayas tathā manmatho +asya parataś ca durmukhaḥ/
kāntam atra yuga āditas trayaṃ manmathaḥ sama^phalo +adhamo +aparaḥ//

8.39

hemalamba iti saptame yuge syād vilambi parato vikāri ca/
śarvarīti tad^anu plavaḥ smṛto vatsaro guru^vaśena pañcamaḥ//

8.40

*īti^prāyā[K.itiprāyaḥ] pracura^pavanā vṛṣṭir abde tu pūrve
mandaṃ sasyaṃ na bahu^salilaṃ vatsare +ato dvitīye/
atyudvegaḥ pracura^salilaḥ syāt tṛtīyaś caturtho
durbhikṣāya plava iti tataḥ śobhano bhūri^toyaḥ//

8.41

vaiśve yuge *śokahṛd[K.śobhakṛd] ity atha^ādyaḥ saṃvatsaro +ataḥ śubhakṛd dvitīyaḥ/
krodhī tṛtīyaḥ parataḥ krameṇa viśvāvasuś ca^iti parābhavaś ca//

8.42

pūrvā^parau prīti^karau prajānām eṣāṃ tṛtīyo bahu^doṣado +abdaḥ/
antyau samau kintu parābhave +agniḥ śastra^āmaya^ārtir dvija^go^bhayaṃ ca//

8.43

ādyaḥ plavaṅgo navame yuge +abdaḥ syāt kīlako +anyaḥ parataś ca saumyaḥ/
sādhāraṇo rodhakṛd ity *atha^evaṃ[K.athābdaḥ] śubhapradau kīlaka^saumyasaṃjñau//

8.44

kaṣṭaḥ plavaṅgo bahuśaḥ prajānāṃ sādhāraṇe +alpaṃ jalam ītayaś ca/
yaḥ pañcamo rodhakṛd ity atha^abdaś citram jalam tatra ca sasyasampat//

8.45

indrāgnidaivaṃ daśamaṃ yugaṃ yat *tatra^ādya^varṣaṃ[K.tarādyamabdaṃ] paridhāvisaṃjñam/
*pramādinaṃ vikramam apy ato +anyat[K.pramādyathānandamataḥ paraṃ yat] syād rākṣasaṃ ca^anala^saṃjñitam ca//

8.46

paridhāvini madhyadeśa^nāśo nṛpa^hānir jalam alpam agni^kopaḥ/
alasas tu janaḥ pramādi^saṃjñe ḍamaraṃ raktaka^puṣpa^bīja^nāśaḥ//

8.47

*vikramaḥ[K.tatparaḥ] sakala^loka^nandano rākṣasaḥ kṣaya^karo +analas tathā/
grīṣma^dhānya^janano +atra rākṣaso vahni^kopa^maraka^prado +analaḥ//

8.48

ekādaśe piṅgala^kālayukta^siddhārtha^raudrāḥ khalu durmatiś ca/
ādye tu vṣṛṭir mahatī sacaurā śvāso hanū^kampa^yutaś ca kāsaḥ//

8.49

yat kālayuktaṃ tad aneka^doṣaṃ siddhārtha^saṃjñe bahavo guṇāś ca/
raudro +atiraudraḥ kṣaya^kṛt pradiṣṭo yo durmatir madhyama^vṛṣṭi^kṛt saḥ//

8.50

bhāgye yuge dundubhi^saṃjñam ādyaṃ sasyasya vṛddhiṃ mahatīṃ karoti/
*aṅgāra^saṃjñaṃ[K.udgārisaṃjñaṃ] tad^anu kṣayāya nareśvarāṇāṃ viṣamā ca vṛṣṭiḥ//

8.51

raktākṣam abdaṃ kathitaṃ tṛtīyaṃ tasmin bhayaṃ daṃṣṭri^kṛtaṃ gadāś ca/
krodhaṃ bahu^krodha^karaṃ caturthaṃ rāṣṭrāṇi śūnyīkurute virodhaiḥ//

8.52

kṣayam iti yugasya^antyasya^antyaṃ bahu^kṣaya^kārakaṃ
janayati bhayaṃ tad^viprāṇāṃ kṛṣībala^vṛddhidam/
upacaya^karaṃ viṭ^śūdrāṇāṃ para^sva^hṛtāṃ tathā
kathitam akhilaṃ ṣaṣṭy^abde yat tad atra samāsataḥ//

8.53

akaluṣāṃśu^jaṭilaḥ pṛthu^mūrtiḥ kumuda^kunda^kusuma^sphaṭika^ābhaḥ/
graha^hato na yadi sat^patha^vartī *hita^karo[K.hatakiro] +amara^gurur manujānām//
9 śukracārādhyāyaḥ

Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc