Brihat Samhita · Chapter 8
nakṣatreṇa saha^udayam upagacchati yena devapati^mantrī/
tat^saṃjñaṃ vaktavyaṃ varṣaṃ māsa^krameṇa^eva//
varṣāṇi kārttika^ādīny āgneyād bha^dvaya^anuyogīni/
kramaśas tribhaṃ tu pañcamam upāntyam antyaṃ ca yad varṣam//
śakaṭa^anala^upajīvaka^go^pīḍā vyādhi^śastra^kopaś ca/
vṛddhis tu rakta^pītaka^kusumānāṃ kārttike varṣe//
saumye +abde +anāvṛṣṭir mṛga^ākhu^śalabha^aṇḍajaiś ca sasya^vadhaḥ/
vyādhi^bhayaṃ mitrair api bhūpānāṃ jāyate vairam//
śubha^kṛj^jagataḥ pauṣo nivṛtta^vairāḥ parasparaṃ kṣitipāḥ/
dvi^tri^guṇo dhānya^arghaḥ pauṣṭika^karma^prasiddhiś ca//
pitṛpūjā^parivṛddhir māghe hārdiś ca sarvabhūtānām/
ārogya^vṛṣṭi^dhānya^argha^sampado mitra^lābhaś ca//
phālguna^varṣe vindyāt kva cit kva cit kṣema^vṛṣṭi^sasyāni/
daurbhāgyaṃ pramadānāṃ prabalāś caurā nṛpāś ca^ugrāḥ//
caitre mandā vṛṣṭiḥ priyam annaṃ kṣemam avanipā mṛdavaḥ/
vṛddhiś ca kośa^dhānyasya bhavati pīḍā ca rūpavatām//
vaiśākhe *dharma^ratā[K.dharmaparā] vigata^bhayāḥ pramuditāḥ prajāḥ sanṛpāḥ/
yajña^kriyā^prāvṛttir niṣpattiḥ sarva^sasyānām//
jyaiṣṭhe jāti^kula^dhana^śreṇī^śreṣṭhā nṛpāḥ sadharmajñāḥ/
pīḍyante dhānyāni ca hitvā kaṅguṃ śamījātim//
āṣāḍhe jāyante sasyāni kva cid avṛṣṭir anyatra/
yogakṣemaṃ madhyaṃ vyagrāś ca bhavanti bhūpālāḥ//
śrāvaṇa^varṣe kṣemaṃ samyak sasyāni pākam upayānti/
kṣudrā ye *pākhaṇḍāḥ[K.pāṣaṇḍāḥ] pīḍyante ye ca tad^bhaktāḥ//
bhādrapade vallījaṃ niṣpattiṃ yāti pūrvasasyaṃ ca/
na bhavaty aparaṃ sasyaṃ kva cit subhikṣaṃ kvacic ca bhayam//
āśvayuje +abde +ajasraṃ patati jalaṃ pramuditāḥ prajāḥ kṣemam/
prāṇa^cayaḥ prāṇa^bhṛtām sarveṣām anna^bāhulyam//
udag^ārogya^subhikṣa^kṣema^karo vākpatiś caran bhānām/
yāmye tad^viparīto madhyena tu madhya^phala^dāyī//
vicaran bha^dvayam iṣṭas tat^sārdhaṃ vatsareṇa madhya^phalaḥ/
sasyānāṃ vidhvaṃsī vicared adhikaṃ yadi kadā cit//
anala^bhayam anala^varṇe vyādhiḥ pīte raṇa^āgamaḥ śyāme/
harite ca taskarebhyaḥ pīḍā rakte tu śastra^bhayam//
dhūma^ābhe +anāvṛṣṭis tridaśa^gurau nṛpa^vadho divā dṛṣṭe/
vipule +amale sutāre rātrau dṛṣṭe prajāḥ svasthāḥ//
rohiṇyo +analabhaṃ ca vatsara^tanur nābhis tv aṣāḍha^dvayaṃ
sārpaṃ hṛt^pitṛ^daivataṃ ca kusumaṃ śuddhaiḥ śubhaṃ taiḥ phalam/
dehe krūra^nipīḍite +agny^anilajaṃ nābhyāṃ bhayaṃ kṣut^kṛtaṃ
puṣpe mūla^phala^kṣayo +atha hṛdaye sasyasya nāśo dhruvam//
gatāni varṣāṇi śakendra^kālād
dhatāni rudrair guṇayec caturbhiḥ/
nava^aṣṭa^pañca^aṣṭa(8589)yutāni kṛtvā
vibhājayec^śūnya^śarā^garāmaiḥ(3750)//
*labdhena[K.phalena] yuktaṃ śaka^bhūpakālaṃ
saṃśodhya ṣaṣṭyā viṣayair vibhajya/
yugāni nārāyaṇa^pūrvakāṇi
labdhāni śeṣāḥ kramaśaḥ samāḥ syuḥ//
ekaikam abdeṣu nava^āhateṣu dattvā pṛthag dvādaśakaṃ krameṇa/
hṛtvā caturbhir vasudevatā^ādyāny uḍūni śeṣāṃśaka^pūrvam abdam//
viṣṇuḥ surejyo balabhid dhutāśas tvaṣṭa^uttaraproṣṭhapadā^adhipaś ca/
kramād yugeśāḥ pitṛ^viśva^*soma[K.somāḥ]^śakrānala^ākhya^aśvi^bhagāḥ pradiṣṭāḥ//
saṃvatsaro +agniḥ parivatsaro +arka idā^ādikaḥ śīta^mayūkha^mālī/
prajāpatiś ca^apy anuvatsaraḥ syād idvatsaraḥ śailasutāpatiś ca//
vṛṣṭiḥ samādye pramukhe dvitīye prabhūta^toyā kathitā tṛtīye/
paścāj jalaṃ muñcati yac caturthaṃ svalpa^udakaṃ pañcamam abdam uktam//
catvāri mukhyāni yugāny atha^eṣāṃ viṣṇu^indra^jīva^anala^daivatāni/
catvāri madhyāni ca madhyamāni catvāri ca^antyāny adhamāni
vindyāt//
ādyaṃ dhaniṣṭāṃśam abhiprapanno māghe yadā yāty udayaṃ surejyaḥ/
ṣaṣṭy^abda^pūrvaḥ prabhavaḥ sa nāmnā *prapadyate[K.pravartate] bhūta^hitas tadābdaḥ//
kva cit tv avṛṣṭiḥ pavana^agni^kopaḥ santi^ītayaḥ śleṣma^kṛtāś ca rogāḥ/
saṃvatsare +asmin prabhave pravṛtte na duḥkham āpnoti janas tathā^api//
tasmād dvitīyo vibhavaḥ pradiṣṭaḥ śuklas tṛtīyaḥ parataḥ pramodaḥ/
prajāpatiś ca^iti yathottarāṇi śastāni varṣāṇi phalāny *atha^eṣām[K.caiṣām]//
niṣpanna^śāli^ikṣu^yava^ādi^sasyāṃ bhayair vimuktām upaśānta^vairām//
saṃhṛṣṭa^lokāṃ kali^doṣa^muktāṃ kṣatraṃ tadā śāsti ca bhūtadhātrīm//
ādyo +aṅgirāḥ śrīmukha^bhāvasā^āhvau *yuvā sudhāteti[K.yuvātha dhāteti] yuge dvitīye/
varṣāṇi pañca^eva yathākrameṇa trīṇy atra śastāni same pare dve//
triṣv *ādya^varṣeṣu[K.aṅgirādyeṣu, K's tr. ādyavarṣeṣu] nikāma^varṣī devī nirātaṅka^*bhayaś[K.bhayāś] ca lokaḥ/
abda^dvaye +antye +api samā suvṛṣṭiḥ kintv atra rogāḥ samara^āgamaś ca//
śākre yuge pūrvam atha^īśvara^ākhyaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ bahudhānyam āhuḥ/
pramāthinaṃ vikramam apy *atha^anyad[K.ato +anyad] vṛṣaṃ ca vindyād gurucāra^yogāt//
ādyaṃ dvitīyaṃ ca śubhe tu varṣe kṛta^anukāraṃ kurutaḥ prajānām/
pāpaḥ pramāthī vṛṣa^vikramau tu subhikṣadau roga^bhaya^pradau ca//
śreṣṭhaṃ ca caturthasya yugasya pūrvaṃ yac citrabhānuṃ kathayanti varṣam/
madhyaṃ dvitīyaṃ tu subhānu^sañjñaṃ roga^pradaṃ mṛtyu^karaṃ *na taṃ ca[K.na tac ca]//
tāraṇaṃ tad^anu bhūri^vāridaṃ sasya^vṛddhi^*muditāti[K.muditaṃ ca]^pārthivam/
pañcamaṃ vyayam uśanti śobhanaṃ manmatha^prabalam utsava^ākulam//
tvāṣṭre yuge sarvajid^ādya uktaḥ saṃvatsaro +anyaḥ khalu sarvadhārī/
tasmād virodhī vikṛtaḥ kharaś ca śasto dvitīyo +atra bhayāya śeṣāḥ//
nandano +atha vijayo jayas tathā manmatho +asya parataś ca durmukhaḥ/
kāntam atra yuga āditas trayaṃ manmathaḥ sama^phalo +adhamo +aparaḥ//
hemalamba iti saptame yuge syād vilambi parato vikāri ca/
śarvarīti tad^anu plavaḥ smṛto vatsaro guru^vaśena pañcamaḥ//
*īti^prāyā[K.itiprāyaḥ] pracura^pavanā vṛṣṭir abde tu pūrve
mandaṃ sasyaṃ na bahu^salilaṃ vatsare +ato dvitīye/
atyudvegaḥ pracura^salilaḥ syāt tṛtīyaś caturtho
durbhikṣāya plava iti tataḥ śobhano bhūri^toyaḥ//
vaiśve yuge *śokahṛd[K.śobhakṛd] ity atha^ādyaḥ saṃvatsaro +ataḥ śubhakṛd dvitīyaḥ/
krodhī tṛtīyaḥ parataḥ krameṇa viśvāvasuś ca^iti parābhavaś ca//
pūrvā^parau prīti^karau prajānām eṣāṃ tṛtīyo bahu^doṣado +abdaḥ/
antyau samau kintu parābhave +agniḥ śastra^āmaya^ārtir dvija^go^bhayaṃ ca//
ādyaḥ plavaṅgo navame yuge +abdaḥ syāt kīlako +anyaḥ parataś ca saumyaḥ/
sādhāraṇo rodhakṛd ity *atha^evaṃ[K.athābdaḥ] śubhapradau kīlaka^saumyasaṃjñau//
kaṣṭaḥ plavaṅgo bahuśaḥ prajānāṃ sādhāraṇe +alpaṃ jalam ītayaś ca/
yaḥ pañcamo rodhakṛd ity atha^abdaś citram jalam tatra ca sasyasampat//
indrāgnidaivaṃ daśamaṃ yugaṃ yat *tatra^ādya^varṣaṃ[K.tarādyamabdaṃ] paridhāvisaṃjñam/
*pramādinaṃ vikramam apy ato +anyat[K.pramādyathānandamataḥ paraṃ yat] syād rākṣasaṃ ca^anala^saṃjñitam ca//
paridhāvini madhyadeśa^nāśo nṛpa^hānir jalam alpam agni^kopaḥ/
alasas tu janaḥ pramādi^saṃjñe ḍamaraṃ raktaka^puṣpa^bīja^nāśaḥ//
*vikramaḥ[K.tatparaḥ] sakala^loka^nandano rākṣasaḥ kṣaya^karo +analas tathā/
grīṣma^dhānya^janano +atra rākṣaso vahni^kopa^maraka^prado +analaḥ//
ekādaśe piṅgala^kālayukta^siddhārtha^raudrāḥ khalu durmatiś ca/
ādye tu vṣṛṭir mahatī sacaurā śvāso hanū^kampa^yutaś ca kāsaḥ//
yat kālayuktaṃ tad aneka^doṣaṃ siddhārtha^saṃjñe bahavo guṇāś ca/
raudro +atiraudraḥ kṣaya^kṛt pradiṣṭo yo durmatir madhyama^vṛṣṭi^kṛt saḥ//
bhāgye yuge dundubhi^saṃjñam ādyaṃ sasyasya vṛddhiṃ mahatīṃ karoti/
*aṅgāra^saṃjñaṃ[K.udgārisaṃjñaṃ] tad^anu kṣayāya nareśvarāṇāṃ viṣamā ca vṛṣṭiḥ//
raktākṣam abdaṃ kathitaṃ tṛtīyaṃ tasmin bhayaṃ daṃṣṭri^kṛtaṃ gadāś ca/
krodhaṃ bahu^krodha^karaṃ caturthaṃ rāṣṭrāṇi śūnyīkurute virodhaiḥ//
kṣayam iti yugasya^antyasya^antyaṃ bahu^kṣaya^kārakaṃ
janayati bhayaṃ tad^viprāṇāṃ kṛṣībala^vṛddhidam/
upacaya^karaṃ viṭ^śūdrāṇāṃ para^sva^hṛtāṃ tathā
kathitam akhilaṃ ṣaṣṭy^abde yat tad atra samāsataḥ//
akaluṣāṃśu^jaṭilaḥ pṛthu^mūrtiḥ kumuda^kunda^kusuma^sphaṭika^ābhaḥ/
graha^hato na yadi sat^patha^vartī *hita^karo[K.hatakiro] +amara^gurur manujānām//
9 śukracārādhyāyaḥ
Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0