બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 8

નક્ષત્રેણ સહ^ઉદયમ્ ઉપગચ્છતિ યેન દેવપતિ^મન્ત્રી।
તત્^સંજ્ઞં વક્તવ્યં વર્ષં માસ^ક્રમેણ^એવ॥

વર્ષાણિ કાર્ત્તિક^આદીન્ય્ આગ્નેયાદ્ ભ^દ્વય^અનુયોગીનિ।
ક્રમશસ્ ત્રિભં તુ પઞ્ચમમ્ ઉપાન્ત્યમ્ અન્ત્યં ચ યદ્ વર્ષમ્॥

શકટ^અનલ^ઉપજીવક^ગો^પીડા વ્યાધિ^શસ્ત્ર^કોપશ્ ચ।
વૃદ્ધિસ્ તુ રક્ત^પીતક^કુસુમાનાં કાર્ત્તિકે વર્ષે॥

સૌમ્યે +અબ્દે +અનાવૃષ્ટિર્ મૃગ^આખુ^શલભ^અણ્ડજૈશ્ ચ સસ્ય^વધઃ।
વ્યાધિ^ભયં મિત્રૈર્ અપિ ભૂપાનાં જાયતે વૈરમ્॥

શુભ^કૃજ્^જગતઃ પૌષો નિવૃત્ત^વૈરાઃ પરસ્પરં ક્ષિતિપાઃ।
દ્વિ^ત્રિ^ગુણો ધાન્ય^અર્ઘઃ પૌષ્ટિક^કર્મ^પ્રસિદ્ધિશ્ ચ॥

પિતૃપૂજા^પરિવૃદ્ધિર્ માઘે હાર્દિશ્ ચ સર્વભૂતાનામ્।
આરોગ્ય^વૃષ્ટિ^ધાન્ય^અર્ઘ^સમ્પદો મિત્ર^લાભશ્ ચ॥

ફાલ્ગુન^વર્ષે વિન્દ્યાત્ ક્વ ચિત્ ક્વ ચિત્ ક્ષેમ^વૃષ્ટિ^સસ્યાનિ।
દૌર્ભાગ્યં પ્રમદાનાં પ્રબલાશ્ ચૌરા નૃપાશ્ ચ^ઉગ્રાઃ॥

ચૈત્રે મન્દા વૃષ્ટિઃ પ્રિયમ્ અન્નં ક્ષેમમ્ અવનિપા મૃદવઃ।
વૃદ્ધિશ્ ચ કોશ^ધાન્યસ્ય ભવતિ પીડા ચ રૂપવતામ્॥

વૈશાખે *ધર્મ^રતા[ક્.ધર્મપરા] વિગત^ભયાઃ પ્રમુદિતાઃ પ્રજાઃ સનૃપાઃ।
યજ્ઞ^ક્રિયા^પ્રાવૃત્તિર્ નિષ્પત્તિઃ સર્વ^સસ્યાનામ્॥

જ્યૈષ્ઠે જાતિ^કુલ^ધન^શ્રેણી^શ્રેષ્ઠા નૃપાઃ સધર્મજ્ઞાઃ।
પીડ્યન્તે ધાન્યાનિ ચ હિત્વા કઙ્ગું શમીજાતિમ્॥

આષાઢે જાયન્તે સસ્યાનિ ક્વ ચિદ્ અવૃષ્ટિર્ અન્યત્ર।
યોગક્ષેમં મધ્યં વ્યગ્રાશ્ ચ ભવન્તિ ભૂપાલાઃ॥

શ્રાવણ^વર્ષે ક્ષેમં સમ્યક્ સસ્યાનિ પાકમ્ ઉપયાન્તિ।
ક્ષુદ્રા યે *પાખણ્ડાઃ[ક્.પાષણ્ડાઃ] પીડ્યન્તે યે ચ તદ્^ભક્તાઃ॥

ભાદ્રપદે વલ્લીજં નિષ્પત્તિં યાતિ પૂર્વસસ્યં ચ।
ન ભવત્ય્ અપરં સસ્યં ક્વ ચિત્ સુભિક્ષં ક્વચિચ્ ચ ભયમ્॥

આશ્વયુજે +અબ્દે +અજસ્રં પતતિ જલં પ્રમુદિતાઃ પ્રજાઃ ક્ષેમમ્।
પ્રાણ^ચયઃ પ્રાણ^ભૃતામ્ સર્વેષામ્ અન્ન^બાહુલ્યમ્॥

ઉદગ્^આરોગ્ય^સુભિક્ષ^ક્ષેમ^કરો વાક્પતિશ્ ચરન્ ભાનામ્।
યામ્યે તદ્^વિપરીતો મધ્યેન તુ મધ્ય^ફલ^દાયી॥

વિચરન્ ભ^દ્વયમ્ ઇષ્ટસ્ તત્^સાર્ધં વત્સરેણ મધ્ય^ફલઃ।
સસ્યાનાં વિધ્વંસી વિચરેદ્ અધિકં યદિ કદા ચિત્॥

અનલ^ભયમ્ અનલ^વર્ણે વ્યાધિઃ પીતે રણ^આગમઃ શ્યામે।
હરિતે ચ તસ્કરેભ્યઃ પીડા રક્તે તુ શસ્ત્ર^ભયમ્॥

ધૂમ^આભે +અનાવૃષ્ટિસ્ ત્રિદશ^ગુરૌ નૃપ^વધો દિવા દૃષ્ટે।
વિપુલે +અમલે સુતારે રાત્રૌ દૃષ્ટે પ્રજાઃ સ્વસ્થાઃ॥

રોહિણ્યો +અનલભં ચ વત્સર^તનુર્ નાભિસ્ ત્વ્ અષાઢ^દ્વયં
સાર્પં હૃત્^પિતૃ^દૈવતં ચ કુસુમં શુદ્ધૈઃ શુભં તૈઃ ફલમ્।
દેહે ક્રૂર^નિપીડિતે +અગ્ન્ય્^અનિલજં નાભ્યાં ભયં ક્ષુત્^કૃતં
પુષ્પે મૂલ^ફલ^ક્ષયો +અથ હૃદયે સસ્યસ્ય નાશો ધ્રુવમ્॥

ગતાનિ વર્ષાણિ શકેન્દ્ર^કાલાદ્
ધતાનિ રુદ્રૈર્ ગુણયેચ્ ચતુર્ભિઃ।
નવ^અષ્ટ^પઞ્ચ^અષ્ટ(8589)યુતાનિ કૃત્વા
વિભાજયેચ્^શૂન્ય^શરા^ગરામૈઃ(3750)॥

*લબ્ધેન[ક્.ફલેન] યુક્તં શક^ભૂપકાલં
સંશોધ્ય ષષ્ટ્યા વિષયૈર્ વિભજ્ય।
યુગાનિ નારાયણ^પૂર્વકાણિ
લબ્ધાનિ શેષાઃ ક્રમશઃ સમાઃ સ્યુઃ॥

એકૈકમ્ અબ્દેષુ નવ^આહતેષુ દત્ત્વા પૃથગ્ દ્વાદશકં ક્રમેણ।
હૃત્વા ચતુર્ભિર્ વસુદેવતા^આદ્યાન્ય્ ઉડૂનિ શેષાંશક^પૂર્વમ્ અબ્દમ્॥

વિષ્ણુઃ સુરેજ્યો બલભિદ્ ધુતાશસ્ ત્વષ્ટ^ઉત્તરપ્રોષ્ઠપદા^અધિપશ્ ચ।
ક્રમાદ્ યુગેશાઃ પિતૃ^વિશ્વ^*સોમ[ક્.સોમાઃ]^શક્રાનલ^આખ્ય^અશ્વિ^ભગાઃ પ્રદિષ્ટાઃ॥

સંવત્સરો +અગ્નિઃ પરિવત્સરો +અર્ક ઇદા^આદિકઃ શીત^મયૂખ^માલી।
પ્રજાપતિશ્ ચ^અપ્ય્ અનુવત્સરઃ સ્યાદ્ ઇદ્વત્સરઃ શૈલસુતાપતિશ્ ચ॥

વૃષ્ટિઃ સમાદ્યે પ્રમુખે દ્વિતીયે પ્રભૂત^તોયા કથિતા તૃતીયે।
પશ્ચાજ્ જલં મુઞ્ચતિ યચ્ ચતુર્થં સ્વલ્પ^ઉદકં પઞ્ચમમ્ અબ્દમ્ ઉક્તમ્॥

ચત્વારિ મુખ્યાનિ યુગાન્ય્ અથ^એષાં વિષ્ણુ^ઇન્દ્ર^જીવ^અનલ^દૈવતાનિ।
ચત્વારિ મધ્યાનિ ચ મધ્યમાનિ ચત્વારિ ચ^અન્ત્યાન્ય્ અધમાનિ
વિન્દ્યાત્॥

આદ્યં ધનિષ્ટાંશમ્ અભિપ્રપન્નો માઘે યદા યાત્ય્ ઉદયં સુરેજ્યઃ।
ષષ્ટ્ય્^અબ્દ^પૂર્વઃ પ્રભવઃ સ નામ્ના *પ્રપદ્યતે[ક્.પ્રવર્તતે] ભૂત^હિતસ્ તદાબ્દઃ॥

ક્વ ચિત્ ત્વ્ અવૃષ્ટિઃ પવન^અગ્નિ^કોપઃ સન્તિ^ઈતયઃ શ્લેષ્મ^કૃતાશ્ ચ રોગાઃ।
સંવત્સરે +અસ્મિન્ પ્રભવે પ્રવૃત્તે ન દુઃખમ્ આપ્નોતિ જનસ્ તથા^અપિ॥

તસ્માદ્ દ્વિતીયો વિભવઃ પ્રદિષ્ટઃ શુક્લસ્ તૃતીયઃ પરતઃ પ્રમોદઃ।
પ્રજાપતિશ્ ચ^ઇતિ યથોત્તરાણિ શસ્તાનિ વર્ષાણિ ફલાન્ય્ *અથ^એષામ્[ક્.ચૈષામ્]॥

નિષ્પન્ન^શાલિ^ઇક્ષુ^યવ^આદિ^સસ્યાં ભયૈર્ વિમુક્તામ્ ઉપશાન્ત^વૈરામ્॥
સંહૃષ્ટ^લોકાં કલિ^દોષ^મુક્તાં ક્ષત્રં તદા શાસ્તિ ચ ભૂતધાત્રીમ્॥

આદ્યો +અઙ્ગિરાઃ શ્રીમુખ^ભાવસા^આહ્વૌ *યુવા સુધાતેતિ[ક્.યુવાથ ધાતેતિ] યુગે દ્વિતીયે।
વર્ષાણિ પઞ્ચ^એવ યથાક્રમેણ ત્રીણ્ય્ અત્ર શસ્તાનિ સમે પરે દ્વે॥

ત્રિષ્વ્ *આદ્ય^વર્ષેષુ[ક્.અઙ્ગિરાદ્યેષુ, ક્ઽસ્ ત્ર્. આદ્યવર્ષેષુ] નિકામ^વર્ષી દેવી નિરાતઙ્ક^*ભયશ્[ક્.ભયાશ્] ચ લોકઃ।
અબ્દ^દ્વયે +અન્ત્યે +અપિ સમા સુવૃષ્ટિઃ કિન્ત્વ્ અત્ર રોગાઃ સમર^આગમશ્ ચ॥

શાક્રે યુગે પૂર્વમ્ અથ^ઈશ્વર^આખ્યં વર્ષં દ્વિતીયં બહુધાન્યમ્ આહુઃ।
પ્રમાથિનં વિક્રમમ્ અપ્ય્ *અથ^અન્યદ્[ક્.અતો +અન્યદ્] વૃષં ચ વિન્દ્યાદ્ ગુરુચાર^યોગાત્॥

આદ્યં દ્વિતીયં ચ શુભે તુ વર્ષે કૃત^અનુકારં કુરુતઃ પ્રજાનામ્।
પાપઃ પ્રમાથી વૃષ^વિક્રમૌ તુ સુભિક્ષદૌ રોગ^ભય^પ્રદૌ ચ॥

શ્રેષ્ઠં ચ ચતુર્થસ્ય યુગસ્ય પૂર્વં યચ્ ચિત્રભાનું કથયન્તિ વર્ષમ્।
મધ્યં દ્વિતીયં તુ સુભાનુ^સઞ્જ્ઞં રોગ^પ્રદં મૃત્યુ^કરં *ન તં ચ[ક્.ન તચ્ ચ]॥

તારણં તદ્^અનુ ભૂરિ^વારિદં સસ્ય^વૃદ્ધિ^*મુદિતાતિ[ક્.મુદિતં ચ]^પાર્થિવમ્।
પઞ્ચમં વ્યયમ્ ઉશન્તિ શોભનં મન્મથ^પ્રબલમ્ ઉત્સવ^આકુલમ્॥

ત્વાષ્ટ્રે યુગે સર્વજિદ્^આદ્ય ઉક્તઃ સંવત્સરો +અન્યઃ ખલુ સર્વધારી।
તસ્માદ્ વિરોધી વિકૃતઃ ખરશ્ ચ શસ્તો દ્વિતીયો +અત્ર ભયાય શેષાઃ॥

નન્દનો +અથ વિજયો જયસ્ તથા મન્મથો +અસ્ય પરતશ્ ચ દુર્મુખઃ।
કાન્તમ્ અત્ર યુગ આદિતસ્ ત્રયં મન્મથઃ સમ^ફલો +અધમો +અપરઃ॥

હેમલમ્બ ઇતિ સપ્તમે યુગે સ્યાદ્ વિલમ્બિ પરતો વિકારિ ચ।
શર્વરીતિ તદ્^અનુ પ્લવઃ સ્મૃતો વત્સરો ગુરુ^વશેન પઞ્ચમઃ॥

*ઈતિ^પ્રાયા[ક્.ઇતિપ્રાયઃ] પ્રચુર^પવના વૃષ્ટિર્ અબ્દે તુ પૂર્વે
મન્દં સસ્યં ન બહુ^સલિલં વત્સરે +અતો દ્વિતીયે।
અત્યુદ્વેગઃ પ્રચુર^સલિલઃ સ્યાત્ તૃતીયશ્ ચતુર્થો
દુર્ભિક્ષાય પ્લવ ઇતિ તતઃ શોભનો ભૂરિ^તોયઃ॥

વૈશ્વે યુગે *શોકહૃદ્[ક્.શોભકૃદ્] ઇત્ય્ અથ^આદ્યઃ સંવત્સરો +અતઃ શુભકૃદ્ દ્વિતીયઃ।
ક્રોધી તૃતીયઃ પરતઃ ક્રમેણ વિશ્વાવસુશ્ ચ^ઇતિ પરાભવશ્ ચ॥

પૂર્વા^પરૌ પ્રીતિ^કરૌ પ્રજાનામ્ એષાં તૃતીયો બહુ^દોષદો +અબ્દઃ।
અન્ત્યૌ સમૌ કિન્તુ પરાભવે +અગ્નિઃ શસ્ત્ર^આમય^આર્તિર્ દ્વિજ^ગો^ભયં ચ॥

આદ્યઃ પ્લવઙ્ગો નવમે યુગે +અબ્દઃ સ્યાત્ કીલકો +અન્યઃ પરતશ્ ચ સૌમ્યઃ।
સાધારણો રોધકૃદ્ ઇત્ય્ *અથ^એવં[ક્.અથાબ્દઃ] શુભપ્રદૌ કીલક^સૌમ્યસંજ્ઞૌ॥

કષ્ટઃ પ્લવઙ્ગો બહુશઃ પ્રજાનાં સાધારણે +અલ્પં જલમ્ ઈતયશ્ ચ।
યઃ પઞ્ચમો રોધકૃદ્ ઇત્ય્ અથ^અબ્દશ્ ચિત્રમ્ જલમ્ તત્ર ચ સસ્યસમ્પત્॥

ઇન્દ્રાગ્નિદૈવં દશમં યુગં યત્ *તત્ર^આદ્ય^વર્ષં[ક્.તરાદ્યમબ્દં] પરિધાવિસંજ્ઞમ્।
*પ્રમાદિનં વિક્રમમ્ અપ્ય્ અતો +અન્યત્[ક્.પ્રમાદ્યથાનન્દમતઃ પરં યત્] સ્યાદ્ રાક્ષસં ચ^અનલ^સંજ્ઞિતમ્ ચ॥

પરિધાવિનિ મધ્યદેશ^નાશો નૃપ^હાનિર્ જલમ્ અલ્પમ્ અગ્નિ^કોપઃ।
અલસસ્ તુ જનઃ પ્રમાદિ^સંજ્ઞે ડમરં રક્તક^પુષ્પ^બીજ^નાશઃ॥

*વિક્રમઃ[ક્.તત્પરઃ] સકલ^લોક^નન્દનો રાક્ષસઃ ક્ષય^કરો +અનલસ્ તથા।
ગ્રીષ્મ^ધાન્ય^જનનો +અત્ર રાક્ષસો વહ્નિ^કોપ^મરક^પ્રદો +અનલઃ॥

એકાદશે પિઙ્ગલ^કાલયુક્ત^સિદ્ધાર્થ^રૌદ્રાઃ ખલુ દુર્મતિશ્ ચ।
આદ્યે તુ વ્ષૃટિર્ મહતી સચૌરા શ્વાસો હનૂ^કમ્પ^યુતશ્ ચ કાસઃ॥

યત્ કાલયુક્તં તદ્ અનેક^દોષં સિદ્ધાર્થ^સંજ્ઞે બહવો ગુણાશ્ ચ।
રૌદ્રો +અતિરૌદ્રઃ ક્ષય^કૃત્ પ્રદિષ્ટો યો દુર્મતિર્ મધ્યમ^વૃષ્ટિ^કૃત્ સઃ॥

ભાગ્યે યુગે દુન્દુભિ^સંજ્ઞમ્ આદ્યં સસ્યસ્ય વૃદ્ધિં મહતીં કરોતિ।
*અઙ્ગાર^સંજ્ઞં[ક્.ઉદ્ગારિસંજ્ઞં] તદ્^અનુ ક્ષયાય નરેશ્વરાણાં વિષમા ચ વૃષ્ટિઃ॥

રક્તાક્ષમ્ અબ્દં કથિતં તૃતીયં તસ્મિન્ ભયં દંષ્ટ્રિ^કૃતં ગદાશ્ ચ।
ક્રોધં બહુ^ક્રોધ^કરં ચતુર્થં રાષ્ટ્રાણિ શૂન્યીકુરુતે વિરોધૈઃ॥

ક્ષયમ્ ઇતિ યુગસ્ય^અન્ત્યસ્ય^અન્ત્યં બહુ^ક્ષય^કારકં
જનયતિ ભયં તદ્^વિપ્રાણાં કૃષીબલ^વૃદ્ધિદમ્।
ઉપચય^કરં વિટ્^શૂદ્રાણાં પર^સ્વ^હૃતાં તથા
કથિતમ્ અખિલં ષષ્ટ્ય્^અબ્દે યત્ તદ્ અત્ર સમાસતઃ॥

અકલુષાંશુ^જટિલઃ પૃથુ^મૂર્તિઃ કુમુદ^કુન્દ^કુસુમ^સ્ફટિક^આભઃ।
ગ્રહ^હતો ન યદિ સત્^પથ^વર્તી *હિત^કરો[ક્.હતકિરો] +અમર^ગુરુર્ મનુજાનામ્॥
9 શુક્રચારાધ્યાયઃ