Brihat Samhita · Chapter 68
tārāgrahair balayutaiḥ sva^kṣetra^sva^uccagaiś catuṣṭayagaiḥ/
pañca puruṣāḥ praśastā jāyante tān ahaṃ vakṣye//
jīvena bhavati haṃsaḥ saureṇa śaśaḥ kujena rucakaś ca/
bhadro budhena balinā mālavyo daitya^pūjyena//
sattvam ahīnaṃ sūryāt^śārīraṃ mānasaṃ ca candra^balāt/
yad rāśi^bheda^yuktāv etau tal lakṣaṇaḥ sa pumān//
tad^dhātu^mahābhūta^prakṛti^dyuti^varṇa^sattva^rūpa^ādyaiḥ/
abala^ravi^indu^yutais taiḥ saṅkīrṇā lakṣaṇaiḥ puruṣāḥ//
bhaumāt sattvaṃ gurutā budhāt surejyāt svaraḥ sitāt snehaḥ/
varṇaḥ saurād eṣāṃ guṇa^doṣaiḥ sādhv^asādhutvam//
saṅkīrṇāḥ syur na nṛpā daśāsu teṣāṃ bhavanti sukha^bhājaḥ/
ripu^gṛha^nīca^ucca^cyuta^sat^pāpa^nirīkṣaṇair bhedāḥ[K.bhedaḥ]//
ṣaṇ^ṇavatir aṅgulānāṃ vyāyāmo dīrghatā ca haṃsasya/
śaśa^rucaka^bhadra^mālavya^saṃjñitās try^aṅgula^vivṛddhyā//
yaḥ sāttvikas tasya dayā sthiratvaṃ
sattva^ārjavaṃ brāhmaṇa^deva^bhaktiḥ/
rajo^adhikaḥ kāvya^kalā^kratu^strī^
saṃsakta^cittaḥ puruṣo +atiśūraḥ//
tamo^adhiko vañcayitā pareṣāṃ
mūrkho +alasaḥ krodha^paro +ati^nidraḥ/
miśrair guṇaiḥ sattva^rajas^tamobhir
miśrās tu te sapta saha prabhedaiḥ//
mālavyo *nāga^nāsaḥ sama^bhuja[K.nāganāsasamabhuja]^yugalo jānu^samprāpta^hasto
māṃsaiḥ pūrṇa^aṅga^sandhiḥ sama^rucira^tanur madhya^bhāge kṛśaś ca/
pañca^aṣṭau ca^ūrdhvam āsyaṃ śruti^vivaram api try^aṅgula^ūnaṃ ca tiryag
dīpta^akṣaṃ sat^kapolaṃ sama^sita^daśanaṃ na^atimāṃsa^adharoṣṭham//
mālavān sa bharukaccha^surāṣṭrān
lāṭa^sindhu^viṣaya^prabhṛtīṃś ca/
vikrama^ārjita^dhano +avati rājā
pāriyātra^nilayān[K.nilayaḥ] kṛta^buddhiḥ//
saptati^varṣo mālavyo +ayaṃ tyakṣyati samyak prāṇāṃs tīrthe/
lakṣaṇam etat samyak proktaṃ śeṣa^narāṇāṃ ca^ato vakṣye//
upacita^samavṛtta^lamba^bāhur
bhuja^yugala^pramitaḥ samucchrayo +asya/
mṛdu^tanu^ghana^roma^naddha^gaṇḍo
bhavati naraḥ khalu lakṣaṇena bhadraḥ//
tvak^śukra^sāraḥ pṛthu^pīna^vakṣāḥ
sattva^adhiko vyāghra^mukhaḥ sthiraś ca/
kṣama^anvito dharma^paraḥ kṛta^jño
gajendra^gāmī bahu^śāstra^vettā//
prājño vapuṣmān su^lalāṭa^śaṅkhaḥ
kalāsv abhijño dhṛtimān su^kukṣiḥ/
saroja^garbha^dyuti^pāṇi^pādo
yogī sunāsaḥ sama^saṃhata^bhrūḥ//
nava^ambu^sikta^avani^patra^kuṅkuma^
dvipendra^dāna^aguru^tulya^gandhatā/
śiro^ruhāś ca^ekaja^kṛṣṇa^kuñcitās
turaṅga^nāga^upama^guhya^gūḍhatā[K.gūḍhaguhyatā]//
hala^muśala^gadā^asi^śaṅkha^cakra^
dvipa^makara^abja^ratha^aṅkita^aṅghri[K.anhri]^hastaḥ/
vibhavam api jano +asya bobhujī^iti
kṣamati hi na svajanaṃ sva^tantra^buddhiḥ//
aṅgulāni navatiś ca ṣaḍ^ūnāny
ucchrayeṇa tulayā^api hi bhāraḥ/
madhya^deśa^nṛpatir yadi puṣṭāś
try^ādayo +asya sakala^avani^nāthaḥ//
bhuktvā samyag^vasudhāṃ śauryeṇa^upārjitām aśīty^abdaḥ/
tīrthe prāṇāṃs tyaktvā bhadro deva^ālayaṃ yāti//
īṣad^danturakas tanu^dvija^nakhaḥ kośa^īkṣaṇaḥ śīghrago
vidyā^dhātu^vaṇik^kriyāsu nirataḥ sampūrṇa^gaṇḍaḥ śaṭhaḥ/
senānīḥ priya^maithunaḥ para^jana^strī^sakta^cittaś calaḥ
śūro mātṛhito vana^acala^nadī^durgeṣu saktaḥ śaśaḥ//
dīrgho +aṅgulānāṃ śatam aṣṭa^hīnaṃ
sāśaṅka^ceṣṭaḥ para^randhravic ca/
sāro +asya majjā nibhṛta^pracāraḥ
śaśo hy ato[K.ayaṃ] na^atiguruḥ pradiṣṭaḥ//
madhye kṛśaḥ kheṭaka^khaḍga^vīṇā
paryaṅka^mālā^muraja^anurūpāḥ/
śūla^upamāś ca^ūrdhva^gatāś ca rekhāḥ
śaśasya pāda^upagatāḥ kare vā//
prātyantiko māṇḍaliko +atha vā^ayaṃ
sphik^srāva^śūla^abhibhava^arta^mūrtiḥ/
evaṃ śaśaḥ saptati^hāyano +ayaṃ
vaivasvatasya^ālayam abhyupaiti//
raktaṃ pīna^kapolam unnata^nasaṃ vaktraṃ suvarṇa^upamaṃ
vṛttaṃ ca^asya śiro +akṣiṇī madhu^nibhe sarve ca raktā nakhāḥ/
srag^dāma^aṅkuśa^śaṅkha^matsya^yugala^kratv^aṅga^kumbha^ambujaiś
cihnair haṃsa^kala^svanaḥ su^caraṇo haṃsaḥ prasanna^indriyaḥ//
ratir ambhasi śukra^sāratā dvi^guṇā ca^aṣṭa^śataiḥ palair mitiḥ/
parimāṇam atha^asya ṣaḍ^yutā navatiḥ samparikīrtitā budhaiḥ//
bhunakti haṃsaḥ khasa^śūrasenān gāndhāra^gaṅgā^yāmunā^antarālam/
śataṃ daśa^ūnaṃ śaradāṃ nṛpatvaṃ kṛtvā vana^ante samupaiti mṛtyum//
su^bhrū^keśo rakta^śyāmaḥ kambu^grīvo vyādīrgha^āsyaḥ/
śūraḥ krūraḥ śreṣṭho mantrī caura^svāmī vyāyāmī ca//
yanmātram āsyaṃ rucakasya dīrghaṃ
madhya^pradeśe caturasratā[K.caturaśratā] sā/
tanu^cchaviḥ śoṇita^māṃsa^sāro
hantā dviṣāṃ sāhasa^siddha^kāryaḥ//
khaṭvāṅga^vīṇā^vṛṣa^cāpa^vajra^
śakti^indra^śūla^aṅkita^pāṇi^pādaḥ/
bhakto guru^brāhmaṇa^devatānāṃ
śata^aṅgulaḥ syāt *tu sahasra^mānaḥ[K.tulayā sahasram]//
mantra^abhicāra^kuśalaḥ kṛśa^jānu^jaṅgho
vindhyaṃ sasahyagirim ujjayinīṃ ca bhuktvā/
samprāpya saptati^samā rucako narendraḥ
śastreṇa mṛtyum upayāty atha vā +analena//
pañca^apare vāmanako jaghanyaḥ
kubjo +atha vā maṇḍalako +atha sācī[K.samī]/
pūrva^ukta^bhūpa^anucarā bhavanti
saṅkīrṇa^saṃjñaḥ[K.saṃjñāḥ] śṛṇu lakṣaṇais tān//
sampūrṇa^aṅgo vāmano bhagna^pṛṣṭhaḥ
kiñcic ca^ūrū^madhya^kakṣya[K.kakṣa]^antareṣu/
khyāto rājñāṃ hy eṣa bhadra^anujīvī
sphīṭo rājā[K.dātā] vāsudevasya bhaktaḥ//
mālavya^sevī tu jaghanya^nāmā
khaṇḍendu^tulya^śravaṇaḥ su^sandhiḥ/
śukreṇa sāraḥ piśunaḥ kaviś ca
rūkṣa^cchaviḥ sthūla^kara^aṅgulīkaḥ//
krūro dhanī sthūla^matiḥ pratītas
tāmra^cchaviḥ syāt parihāsa^śīlaḥ/
uro^aṅghri[K.anhri]^hasteṣv asi^śakti^pāśa^
paraśvadha^*aṅkaḥ sa[K.aṅkaś ca] jaghanya^nāmā//
kubjo nāmnā yaḥ sa śuddho hy adhastāt
kṣīṇaḥ kiñ cit pūrva^kāye nataś ca/
haṃsa^āsevī nāstiko +arthair upeto
vidvān śūraḥ sūcakaḥ syāt kṛta^jñaḥ//
kalāsv abhijñaḥ kalaha^priyaś ca
prabhūta^bhṛtyaḥ pramadā^jitaś ca/
sampūjya lokaṃ prajahāty akasmāt
kubjo +ayam uktaḥ satata^udyataś ca//
*maṇḍalakakṣaṇam ato[K.maṇḍalakanāmadheyo. ū.maṇḍalakalakṣaṇam ato] rucaka^anucaro +abhicāravit kuśalaḥ/
kṛtyā^vetāla[K.vaitāla]^ādiṣu karmasu vidyāsu ca^anurataḥ//
vṛddha^ākāraḥ khara^*paruṣa^mūrdhajaś[K.rūkṣamūrdhajaś] ca śatru^nāśane kuśalaḥ/
dvija^deva^yajña^yoga^prasakta^dhīḥ strī^jito matimān//
sācī^iti[K.sāmīti] yaḥ so +ativirūpa^dehaḥ
śaśa^anugāmī khalu durbhagaś ca/
dātā mahārambha^samāpta^kāryo
guṇaiḥ śaśasya^eva bhavet samānaḥ//
68.40a[K.omitted] puruṣa^lakṣaṇam uktam idam mayā
68.40b[K.omitted] muni^matāni nirīkṣya samāsataḥ/
68.40c[K.omitted] idam adhītya naro nṛpa^sammato
68.40d[K.omitted] bhavati sarvajanasya ca vallabhaḥ//
69 kanyālakṣaṇādhyāyaḥ
Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0