બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 68

તારાગ્રહૈર્ બલયુતૈઃ સ્વ^ક્ષેત્ર^સ્વ^ઉચ્ચગૈશ્ ચતુષ્ટયગૈઃ।
પઞ્ચ પુરુષાઃ પ્રશસ્તા જાયન્તે તાન્ અહં વક્ષ્યે॥

જીવેન ભવતિ હંસઃ સૌરેણ શશઃ કુજેન રુચકશ્ ચ।
ભદ્રો બુધેન બલિના માલવ્યો દૈત્ય^પૂજ્યેન॥

સત્ત્વમ્ અહીનં સૂર્યાત્^શારીરં માનસં ચ ચન્દ્ર^બલાત્।
યદ્ રાશિ^ભેદ^યુક્તાવ્ એતૌ તલ્ લક્ષણઃ સ પુમાન્॥

તદ્^ધાતુ^મહાભૂત^પ્રકૃતિ^દ્યુતિ^વર્ણ^સત્ત્વ^રૂપ^આદ્યૈઃ।
અબલ^રવિ^ઇન્દુ^યુતૈસ્ તૈઃ સઙ્કીર્ણા લક્ષણૈઃ પુરુષાઃ॥

ભૌમાત્ સત્ત્વં ગુરુતા બુધાત્ સુરેજ્યાત્ સ્વરઃ સિતાત્ સ્નેહઃ।
વર્ણઃ સૌરાદ્ એષાં ગુણ^દોષૈઃ સાધ્વ્^અસાધુત્વમ્॥

સઙ્કીર્ણાઃ સ્યુર્ ન નૃપા દશાસુ તેષાં ભવન્તિ સુખ^ભાજઃ।
રિપુ^ગૃહ^નીચ^ઉચ્ચ^ચ્યુત^સત્^પાપ^નિરીક્ષણૈર્ ભેદાઃ[ક્.ભેદઃ]॥

ષણ્^ણવતિર્ અઙ્ગુલાનાં વ્યાયામો દીર્ઘતા ચ હંસસ્ય।
શશ^રુચક^ભદ્ર^માલવ્ય^સંજ્ઞિતાસ્ ત્ર્ય્^અઙ્ગુલ^વિવૃદ્ધ્યા॥

યઃ સાત્ત્વિકસ્ તસ્ય દયા સ્થિરત્વં
સત્ત્વ^આર્જવં બ્રાહ્મણ^દેવ^ભક્તિઃ।
રજો^અધિકઃ કાવ્ય^કલા^ક્રતુ^સ્ત્રી^
સંસક્ત^ચિત્તઃ પુરુષો +અતિશૂરઃ॥

તમો^અધિકો વઞ્ચયિતા પરેષાં
મૂર્ખો +અલસઃ ક્રોધ^પરો +અતિ^નિદ્રઃ।
મિશ્રૈર્ ગુણૈઃ સત્ત્વ^રજસ્^તમોભિર્
મિશ્રાસ્ તુ તે સપ્ત સહ પ્રભેદૈઃ॥

માલવ્યો *નાગ^નાસઃ સમ^ભુજ[ક્.નાગનાસસમભુજ]^યુગલો જાનુ^સમ્પ્રાપ્ત^હસ્તો
માંસૈઃ પૂર્ણ^અઙ્ગ^સન્ધિઃ સમ^રુચિર^તનુર્ મધ્ય^ભાગે કૃશશ્ ચ।
પઞ્ચ^અષ્ટૌ ચ^ઊર્ધ્વમ્ આસ્યં શ્રુતિ^વિવરમ્ અપિ ત્ર્ય્^અઙ્ગુલ^ઊનં ચ તિર્યગ્
દીપ્ત^અક્ષં સત્^કપોલં સમ^સિત^દશનં ન^અતિમાંસ^અધરોષ્ઠમ્॥

માલવાન્ સ ભરુકચ્છ^સુરાષ્ટ્રાન્
લાટ^સિન્ધુ^વિષય^પ્રભૃતીંશ્ ચ।
વિક્રમ^આર્જિત^ધનો +અવતિ રાજા
પારિયાત્ર^નિલયાન્[ક્.નિલયઃ] કૃત^બુદ્ધિઃ॥

સપ્તતિ^વર્ષો માલવ્યો +અયં ત્યક્ષ્યતિ સમ્યક્ પ્રાણાંસ્ તીર્થે।
લક્ષણમ્ એતત્ સમ્યક્ પ્રોક્તં શેષ^નરાણાં ચ^અતો વક્ષ્યે॥

ઉપચિત^સમવૃત્ત^લમ્બ^બાહુર્
ભુજ^યુગલ^પ્રમિતઃ સમુચ્છ્રયો +અસ્ય।
મૃદુ^તનુ^ઘન^રોમ^નદ્ધ^ગણ્ડો
ભવતિ નરઃ ખલુ લક્ષણેન ભદ્રઃ॥

ત્વક્^શુક્ર^સારઃ પૃથુ^પીન^વક્ષાઃ
સત્ત્વ^અધિકો વ્યાઘ્ર^મુખઃ સ્થિરશ્ ચ।
ક્ષમ^અન્વિતો ધર્મ^પરઃ કૃત^જ્ઞો
ગજેન્દ્ર^ગામી બહુ^શાસ્ત્ર^વેત્તા॥

પ્રાજ્ઞો વપુષ્માન્ સુ^લલાટ^શઙ્ખઃ
કલાસ્વ્ અભિજ્ઞો ધૃતિમાન્ સુ^કુક્ષિઃ।
સરોજ^ગર્ભ^દ્યુતિ^પાણિ^પાદો
યોગી સુનાસઃ સમ^સંહત^ભ્રૂઃ॥

નવ^અમ્બુ^સિક્ત^અવનિ^પત્ર^કુઙ્કુમ^
દ્વિપેન્દ્ર^દાન^અગુરુ^તુલ્ય^ગન્ધતા।
શિરો^રુહાશ્ ચ^એકજ^કૃષ્ણ^કુઞ્ચિતાસ્
તુરઙ્ગ^નાગ^ઉપમ^ગુહ્ય^ગૂઢતા[ક્.ગૂઢગુહ્યતા]॥

હલ^મુશલ^ગદા^અસિ^શઙ્ખ^ચક્ર^
દ્વિપ^મકર^અબ્જ^રથ^અઙ્કિત^અઙ્ઘ્રિ[ક્.અન્હ્રિ]^હસ્તઃ।
વિભવમ્ અપિ જનો +અસ્ય બોભુજી^ઇતિ
ક્ષમતિ હિ ન સ્વજનં સ્વ^તન્ત્ર^બુદ્ધિઃ॥

અઙ્ગુલાનિ નવતિશ્ ચ ષડ્^ઊનાન્ય્
ઉચ્છ્રયેણ તુલયા^અપિ હિ ભારઃ।
મધ્ય^દેશ^નૃપતિર્ યદિ પુષ્ટાશ્
ત્ર્ય્^આદયો +અસ્ય સકલ^અવનિ^નાથઃ॥

ભુક્ત્વા સમ્યગ્^વસુધાં શૌર્યેણ^ઉપાર્જિતામ્ અશીત્ય્^અબ્દઃ।
તીર્થે પ્રાણાંસ્ ત્યક્ત્વા ભદ્રો દેવ^આલયં યાતિ॥

ઈષદ્^દન્તુરકસ્ તનુ^દ્વિજ^નખઃ કોશ^ઈક્ષણઃ શીઘ્રગો
વિદ્યા^ધાતુ^વણિક્^ક્રિયાસુ નિરતઃ સમ્પૂર્ણ^ગણ્ડઃ શઠઃ।
સેનાનીઃ પ્રિય^મૈથુનઃ પર^જન^સ્ત્રી^સક્ત^ચિત્તશ્ ચલઃ
શૂરો માતૃહિતો વન^અચલ^નદી^દુર્ગેષુ સક્તઃ શશઃ॥

દીર્ઘો +અઙ્ગુલાનાં શતમ્ અષ્ટ^હીનં
સાશઙ્ક^ચેષ્ટઃ પર^રન્ધ્રવિચ્ ચ।
સારો +અસ્ય મજ્જા નિભૃત^પ્રચારઃ
શશો હ્ય્ અતો[ક્.અયં] ન^અતિગુરુઃ પ્રદિષ્ટઃ॥

મધ્યે કૃશઃ ખેટક^ખડ્ગ^વીણા
પર્યઙ્ક^માલા^મુરજ^અનુરૂપાઃ।
શૂલ^ઉપમાશ્ ચ^ઊર્ધ્વ^ગતાશ્ ચ રેખાઃ
શશસ્ય પાદ^ઉપગતાઃ કરે વા॥

પ્રાત્યન્તિકો માણ્ડલિકો +અથ વા^અયં
સ્ફિક્^સ્રાવ^શૂલ^અભિભવ^અર્ત^મૂર્તિઃ।
એવં શશઃ સપ્તતિ^હાયનો +અયં
વૈવસ્વતસ્ય^આલયમ્ અભ્યુપૈતિ॥

રક્તં પીન^કપોલમ્ ઉન્નત^નસં વક્ત્રં સુવર્ણ^ઉપમં
વૃત્તં ચ^અસ્ય શિરો +અક્ષિણી મધુ^નિભે સર્વે ચ રક્તા નખાઃ।
સ્રગ્^દામ^અઙ્કુશ^શઙ્ખ^મત્સ્ય^યુગલ^ક્રત્વ્^અઙ્ગ^કુમ્ભ^અમ્બુજૈશ્
ચિહ્નૈર્ હંસ^કલ^સ્વનઃ સુ^ચરણો હંસઃ પ્રસન્ન^ઇન્દ્રિયઃ॥

રતિર્ અમ્ભસિ શુક્ર^સારતા દ્વિ^ગુણા ચ^અષ્ટ^શતૈઃ પલૈર્ મિતિઃ।
પરિમાણમ્ અથ^અસ્ય ષડ્^યુતા નવતિઃ સમ્પરિકીર્તિતા બુધૈઃ॥

ભુનક્તિ હંસઃ ખસ^શૂરસેનાન્ ગાન્ધાર^ગઙ્ગા^યામુના^અન્તરાલમ્।
શતં દશ^ઊનં શરદાં નૃપત્વં કૃત્વા વન^અન્તે સમુપૈતિ મૃત્યુમ્॥

સુ^ભ્રૂ^કેશો રક્ત^શ્યામઃ કમ્બુ^ગ્રીવો વ્યાદીર્ઘ^આસ્યઃ।
શૂરઃ ક્રૂરઃ શ્રેષ્ઠો મન્ત્રી ચૌર^સ્વામી વ્યાયામી ચ॥

યન્માત્રમ્ આસ્યં રુચકસ્ય દીર્ઘં
મધ્ય^પ્રદેશે ચતુરસ્રતા[ક્.ચતુરશ્રતા] સા।
તનુ^ચ્છવિઃ શોણિત^માંસ^સારો
હન્તા દ્વિષાં સાહસ^સિદ્ધ^કાર્યઃ॥

ખટ્વાઙ્ગ^વીણા^વૃષ^ચાપ^વજ્ર^
શક્તિ^ઇન્દ્ર^શૂલ^અઙ્કિત^પાણિ^પાદઃ।
ભક્તો ગુરુ^બ્રાહ્મણ^દેવતાનાં
શત^અઙ્ગુલઃ સ્યાત્ *તુ સહસ્ર^માનઃ[ક્.તુલયા સહસ્રમ્]॥

મન્ત્ર^અભિચાર^કુશલઃ કૃશ^જાનુ^જઙ્ઘો
વિન્ધ્યં સસહ્યગિરિમ્ ઉજ્જયિનીં ચ ભુક્ત્વા।
સમ્પ્રાપ્ય સપ્તતિ^સમા રુચકો નરેન્દ્રઃ
શસ્ત્રેણ મૃત્યુમ્ ઉપયાત્ય્ અથ વા +અનલેન॥

પઞ્ચ^અપરે વામનકો જઘન્યઃ
કુબ્જો +અથ વા મણ્ડલકો +અથ સાચી[ક્.સમી]।
પૂર્વ^ઉક્ત^ભૂપ^અનુચરા ભવન્તિ
સઙ્કીર્ણ^સંજ્ઞઃ[ક્.સંજ્ઞાઃ] શૃણુ લક્ષણૈસ્ તાન્॥

સમ્પૂર્ણ^અઙ્ગો વામનો ભગ્ન^પૃષ્ઠઃ
કિઞ્ચિચ્ ચ^ઊરૂ^મધ્ય^કક્ષ્ય[ક્.કક્ષ]^અન્તરેષુ।
ખ્યાતો રાજ્ઞાં હ્ય્ એષ ભદ્ર^અનુજીવી
સ્ફીટો રાજા[ક્.દાતા] વાસુદેવસ્ય ભક્તઃ॥

માલવ્ય^સેવી તુ જઘન્ય^નામા
ખણ્ડેન્દુ^તુલ્ય^શ્રવણઃ સુ^સન્ધિઃ।
શુક્રેણ સારઃ પિશુનઃ કવિશ્ ચ
રૂક્ષ^ચ્છવિઃ સ્થૂલ^કર^અઙ્ગુલીકઃ॥

ક્રૂરો ધની સ્થૂલ^મતિઃ પ્રતીતસ્
તામ્ર^ચ્છવિઃ સ્યાત્ પરિહાસ^શીલઃ।
ઉરો^અઙ્ઘ્રિ[ક્.અન્હ્રિ]^હસ્તેષ્વ્ અસિ^શક્તિ^પાશ^
પરશ્વધ^*અઙ્કઃ સ[ક્.અઙ્કશ્ ચ] જઘન્ય^નામા॥

કુબ્જો નામ્ના યઃ સ શુદ્ધો હ્ય્ અધસ્તાત્
ક્ષીણઃ કિઞ્ ચિત્ પૂર્વ^કાયે નતશ્ ચ।
હંસ^આસેવી નાસ્તિકો +અર્થૈર્ ઉપેતો
વિદ્વાન્ શૂરઃ સૂચકઃ સ્યાત્ કૃત^જ્ઞઃ॥

કલાસ્વ્ અભિજ્ઞઃ કલહ^પ્રિયશ્ ચ
પ્રભૂત^ભૃત્યઃ પ્રમદા^જિતશ્ ચ।
સમ્પૂજ્ય લોકં પ્રજહાત્ય્ અકસ્માત્
કુબ્જો +અયમ્ ઉક્તઃ સતત^ઉદ્યતશ્ ચ॥

*મણ્ડલકક્ષણમ્ અતો[ક્.મણ્ડલકનામધેયો. ઊ.મણ્ડલકલક્ષણમ્ અતો] રુચક^અનુચરો +અભિચારવિત્ કુશલઃ।
કૃત્યા^વેતાલ[ક્.વૈતાલ]^આદિષુ કર્મસુ વિદ્યાસુ ચ^અનુરતઃ॥

વૃદ્ધ^આકારઃ ખર^*પરુષ^મૂર્ધજશ્[ક્.રૂક્ષમૂર્ધજશ્] ચ શત્રુ^નાશને કુશલઃ।
દ્વિજ^દેવ^યજ્ઞ^યોગ^પ્રસક્ત^ધીઃ સ્ત્રી^જિતો મતિમાન્॥

સાચી^ઇતિ[ક્.સામીતિ] યઃ સો +અતિવિરૂપ^દેહઃ
શશ^અનુગામી ખલુ દુર્ભગશ્ ચ।
દાતા મહારમ્ભ^સમાપ્ત^કાર્યો
ગુણૈઃ શશસ્ય^એવ ભવેત્ સમાનઃ॥
68.40અ[ક્.ઓમિત્તેદ્] પુરુષ^લક્ષણમ્ ઉક્તમ્ ઇદમ્ મયા
68.40બ્[ક્.ઓમિત્તેદ્] મુનિ^મતાનિ નિરીક્ષ્ય સમાસતઃ।
68.40ચ્[ક્.ઓમિત્તેદ્] ઇદમ્ અધીત્ય નરો નૃપ^સમ્મતો
68.40દ્[ક્.ઓમિત્તેદ્] ભવતિ સર્વજનસ્ય ચ વલ્લભઃ॥
69 કન્યાલક્ષણાધ્યાયઃ