Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brihat Samhita · Chapter 67

67.01

unmāna^māna^gati^saṃhati^sāra^varṇa^
sneha^svara^prakṛti^sattvam anūkaṃ ādau/
kṣetraṃ mṛjāṃ ca vidhivat kuśalo +avalokya
sāmudravid vadati yātam anāgataṃ vā[K.ca]//

67.02

asvedanau mṛdutalau kamala^udara^ābhau
śliṣṭa^aṅgulī rucira^tāmra^nakhau supārṣṇī/
uṣṇau śirā^virahitau sunigūḍha^gulphau
kūrma^unnatau ca caraṇau manujeśvarasya//

67.03

śūrpa^ākāra^virūkṣa^pāṇḍura^nakhau vakrau śirā^santatau
saṃśuṣkau virala^aṅgulī ca caraṇau dāridrya^duḥkha^pradau/
mārgāya^utkaṭakau kaṣāya^sadṛśau vaṃśasya vicchedadau[K.vicchittidau]
brahmaghnau paripakva^mṛd^dyuti^talau pītāv *agamyā^ratau[K.agamyaratau]//

67.04

pravirala^tanu^roma^vṛtta^jaṅghā
dvirada^kara^pratimair vara^ūrubhiś ca/
upacita^sama^jānavaś ca bhūpā
dhana^rahitāḥ śva^śṛgāla^tulya^jaṅghāḥ//

67.05

roma^eka^ekaṃ kūpake pārthivānāṃ
dve dve jñeye paṇḍita^śrotriyāṇām/
try^ādyair niḥsvā mānavā duḥkha^bhājaḥ
keśāś ca^evaṃ ninditāḥ pūjitāś ca//

67.06

nirmāṃsa^jānur mriyate pravāse
saubhāgyam alpair vikaṭair daridrāḥ/
strī^nirjitāś ca^eva[K.ca^api] bhavanti nimnai
rājyaṃ samāṃsaiś ca mahadbhir āyuḥ//

67.07

liṅge +alpe dhanavān apatya^rahitaḥ sthūle *+api hīno[K.vihīno] dhanair
meḍhre vāmanate suta^artha^rahito vakre +anyathā putravān/
dāridryaṃ vinate tv adho +alpa^tanayo liṅge śirā^santate
sthūla^granthi^yute sukhī mṛdu karoty antaṃ prameha^ādibhiḥ//

67.08

kośa^nigūḍhair bhūpā dīrghair bhagnaiś ca vitta^parihīnāḥ/
ṛju^vṛtta^śephaso laghu^śirāla^śiśnāś ca dhanavantaḥ//

67.09

jala^mṛtyur eka^vṛṣaṇo viṣamaiḥ strī^cañcalaḥ samaiḥ kṣitipaḥ/
hrasva^āyuś ca^udbaddhaiḥ pralamba^vṛṣaṇasya śatam āyuḥ//

67.10

raktair āḍhyā maṇibhir nirdravyāḥ pāṇḍuraiś ca malinaiś ca/
sukhinaḥ sa^śabda^mūtrā niḥsvā niḥśabda^dhārāś ca//

67.11

dvi^tri^catur^dhārābhiḥ pradakṣiṇa^āvarta^valita^mūtrābhiḥ/
pṛthivī^patayo jñeyā vikīrṇa^mūtrāś ca dhana^hīnāḥ//

67.12

eka^eva mūtra^dhārā valitā *rūpa^pradā na suta^dātrī[K.rūpapradhānasutadātrī]/
snigdha^unnata^sama^maṇayo dhana^vanitā^ratna^bhoktāraḥ/

67.13

maṇibhiś ca madhya^nimnaiḥ kanyā^pitaro bhavanti niḥsvāś ca/
bahu^paśu^bhājo madhya^unnataiś ca na^atyulbaṇair dhaninaḥ//

67.14

pariśuṣka^basti^śīrṣair dhana^rahitā durbhagāś ca vijñeyāḥ/
kusuma^sama^gandha^śukrā vijñātavyā mahī^pālāḥ//

67.15

madhu^gandhe bahuvittā matsya^sagandhe bahūny apatyāni/
tanu^śukraḥ strī^janako māṃsa^sagandho mahābhogī//

67.16

madirā^gandhe yajvā kṣāra^sagandhe ca retasi daridraḥ/
śīghraṃ maithuna^gāmī dīrgha^āyur ato +anyathā^alpāyuḥ//

67.17

niḥsvo +atisthūla^sphik samāṃsala^sphik sukha^anvito bhavati/
vyāghrānto +adhyardha^sphig maṇḍūka^sphig nara^adhipatiḥ//

67.18

siṃha^kaṭir manujendraḥ kapi^karabha^kaṭir dhanaiḥ parityaktaḥ/
sama^jaṭharā bhogayutā ghaṭa^piṭhara^nibha^udarā niḥsvāḥ//

67.19

avikala^pārśvā dhanino nimnair vakraiś ca bhoga^santyaktāḥ/
sama^kukṣā bhogāḍhyā nimnābhir bhoga^parihīnāḥ//

67.20

unnata^kukṣāḥ kṣitipāḥ kuṭilāḥ syur mānavā viṣama^kukṣāḥ/
sarpa^udarā daridrā bhavanti bahv^āśinaś ca^eva//

67.21

parimaṇḍala^unnatābhir vistīrṇābhiś ca nābhibhiḥ sukhinaḥ/
alpā[K.svalpā] tv adṛśya^nimnā nābhiḥ kleśa^āvahā bhavati//

67.22

vali^madhya^gatā viṣamā *śūlād bādhāṃ[K.śūlābādhaṃ] karoti naisvyaṃ[K.naiḥsvyaṃ] ca/
śāṭhyaṃ vāma^āvartā karoti medhāṃ pradakṣiṇataḥ//

67.23

pārśva^āyatā cira^āyuṣam upariṣṭāc ca^īśvaraṃ gava^āḍhyam adhaḥ/
śatapatra^karṇikā^ābhā nābhir manujeśvaraṃ kurute//

67.24

śastra^antaṃ strī^bhoginam ācāryaṃ bahu^sutaṃ yathāsaṃkhyam/
eka^dvi^tri^caturbhir valibhir vindyād nṛpaṃ tv avalim//

67.25

viṣama^valayo manuṣyā bhavanty agamyā^abhigāminaḥ pāpāḥ/
ṛju^valayaḥ sukha^bhājaḥ paradāra^dveṣiṇaś ca^eva//

67.26

māṃsala^mṛdubhiḥ pārśvaiḥ pradakṣiṇa^āvarta^romabhir bhūpāḥ/
viparītair nirdravyāḥ sukha^parihīnāḥ para^preṣyāḥ//

67.27

subhagā bhavanty anudvaddha[K.anubaddha]^cūcukā nirdhanā viṣama^dīrghaiḥ/
pīna^upacita^nimagnaiḥ kṣiti^patayaś cūcukaiḥ sukhinaḥ//

67.28

hṛdayaṃ samunnataṃ pṛthu na vepanaṃ māṃsalaṃ ca nṛpatīnām/
adhanānāṃ viparītaṃ khara^roma^citaṃ śirālaṃ ca//

67.29

sama^vakṣaso +arthavantaḥ pīnaiḥ *śūrā hy[K.śūrās tv] akiñcanās tanubhiḥ/
viṣamaṃ vakṣo yeṣāṃ te niḥsvāḥ śastra^nidhanāś ca//

67.30

viṣamair viṣamo jatrubhir artha^vihīno +asthi^sandhi^pariṇaddhaiḥ/
unnata^jatrur bhogī[K.bhāgī] nimnair niḥsvo +arthavān pīnaiḥ//

67.31

cipiṭa^grīvo niḥsvaḥ śuṣkā saśirā ca yasya vā grīvā/
mahiṣa^grīvaḥ śūraḥ śastra^anto vṛṣa^sama^grīvaḥ//

67.32

kambu^grīvo rājā pralamba^kaṇṭhaḥ prabhakṣaṇo bhavati/
pṛṣṭham abhagnam aromaśam arthavatām aśubhadam ato +anyat//

67.33

asvedana^pīna^unnata^sugandha[K.sugandhi]^sama^roma^saṅkulāḥ kakṣāḥ/
vijñātavyā dhaninām ato +anyathā^arthair vihīnānām//

67.34

nirmāṃsau romacitau bhagnāv alpau ca nirdhanasya^aṃsau/
vipulāv avyucchinnau suśliṣṭau saukhya^vīryavatām//

67.35

kari^kara^sadṛśau vṛttāv ā^jānv^avalambinau samau pīnau/
bāhū pṛthivī^īśānām adhanānāṃ[K.adhamānāṃ] romaśau hrasvau//

67.36

hasta^aṅgulayo dīrghāś cira^āyuṣām avalitāś ca subhagānām/
medhāvinām ca sūkṣmāś cipiṭāḥ para^karma^niratānām//

67.37

sthūlābhir dhana^rahitā bahir^natābhiś ca śastra^niryāṇāḥ/
kapi^sadṛśa^karā dhanino vyāghra^upama^pāṇayaḥ pāpāḥ//

67.38

maṇi^bandhanair nigūḍhair dṛḍhaiś ca su^śliṣṭa^sandhibhir bhūpāḥ/
hīnair hasta^cchedaḥ ślathaiḥ saśabdaiś ca nirdravyāḥ//

67.39

pitṛ^vittena vihīnā bhavanti nimnena karatalena narāḥ/
saṃvṛta^nimnair dhaninaḥ prottāna^karāś ca dātāraḥ//

67.40

viṣamair viṣamā niḥsvāś ca karatalair īśvarāś[K.īśvarās] tu lākṣābhaiḥ/
pītair agamya^vanitā^abhigāmino nirdhanā rūkṣaiḥ//

67.41

tuṣa^sadṛśa^nakhāḥ klībāś cipiṭaiḥ sphuṭitaiś ca vitta^santyaktāḥ/
ku^nakha^vivarṇaiḥ para^tarkukāś ca tāmraiś camūpatayaḥ//

67.42

aṅguṣṭha^yavair āḍhyāḥ sutavanto +aṅguṣṭha^*mūlajaiś ca yavaiḥ[K.mūlagaiś ca yavaḥ]/
dīrgha^aṅguli^parvāṇaḥ subhagā dīrgha^āyuṣaś ca^eva//

67.43

snigdhā nimnā rekhā dhanināṃ tad^vyatyayena niḥsvānām/
virala^aṅgulayo niḥsvā dhana^sañcayino ghana^aṅgulayaḥ//

67.44

tisro rekhā maṇi^bandhana^utthitāḥ kara^tala^upagā nṛpateḥ/
mīna^yuga^aṅkita^pāṇir nityaṃ satra^prado bhavati//

67.45

vajra^ākārā dhanināṃ vidyā^bhājāṃ ca mīna^puccha^nibhāḥ/
śaṅkha^ātapatra^śivikā^gaja^aśva^padma^upamā nṛpateḥ//

67.46

kalaśa^mṛṇāla^patākā^aṅkuśa^upamābhir bhavanti nidhipālāḥ/
dāma^nibhābhiś ca^āḍhyāḥ svastika^rūpābhir aiśvaryam//

67.47

cakra^asi^paraśu^tomara^śakti^dhanuḥ^kunta^sannibhā rekhāḥ/
kurvanti camūnāthaṃ yajvānam ulūkhala^ākārāḥ//

67.48

makara^dhvaja^koṣṭhāgāra^sannibhābhir mahādhana^upetāḥ/
vedī^nibhena ca^eva^agnihotriṇo brahmatīrthena//

67.49

vāpī^devakula^ādyair dharmaṃ kuruvanti ca tri^koṇābhiḥ/
aṅguṣṭha^mūla^rekhāḥ putrāḥ syur dārikāḥ sūkṣmāḥ//

67.50

rekhāḥ pradeśini^gatāḥ[K.gāḥ] śatāyuṣaṃ kalpanīyam ūnābhiḥ/
chinnābhir druma^patanaṃ bahu^rekhā^arekhiṇo niḥsvāḥ//

67.51

atikṛśa^dīrghaiś cibukair nirdravyā māṃsalair dhana^upetāḥ/
vimba[K.bimba]^upamair avakrair adharair bhūpās tanubhir asvāḥ//

67.52

oṣṭhaiḥ sphuṭita^vikhaṇḍita^vivarṇa^rūkṣaiś ca dhana^parityaktāḥ/
snigdhā ghanāś ca daśanāḥ sutīkṣṇa^daṃṣṭrāḥ samāś ca śubhāḥ//

67.53

jihvā raktā dīrghā ślakṣṇā susamā ca bhogino[K.bhogināṃ] jñeyā/
śvetā kṛṣṇā paruṣā nirdravyāṇāṃ tathā tālu//

67.54

vaktraṃ saumyaṃ saṃvṛtam amalaṃ ślakṣṇaṃ samaṃ ca bhūpānām/
viparītaṃ kleśa^bhujāṃ mahāmukhaṃ durbhagāṇāṃ ca//

67.55

strī^mukham anapatyānāṃ śāṭhyavatāṃ maṇḍalaṃ parijñeyam/
dīrghaṃ nirdravyāṇāṃ bhīru^mukhāḥ pāpa^karmāṇaḥ//

67.56

caturasraṃ[K.caturaśraṃ] dhūrtānāṃ nimnaṃ vakraṃ[K.vaktraṃ] ca tanaya^rahitānām/
kṛpaṇānām atihrasvaṃ sampūrṇaṃ bhogināṃ kāntam//

67.57

asphuṭita^agraṃ snigdhaṃ śmaśru śubhaṃ mṛdu ca sannataṃ ca^eva/
raktaiḥ paruṣaiś caurāḥ śmaśrubhir alpaiś ca vijñeyāḥ//

67.58

nirmāṃsaiḥ karṇaiḥ pāpa^mṛtyavaś carpaṭaiḥ subahubhogāḥ/
kṛpaṇāś ca hrasva^karṇāḥ śaṅku^śravaṇāś camūpatayaḥ[K.ca bhūpatayaḥ]//

67.59

romaśa^karṇā dīrgha^āyuṣaś ca[K.tu] dhana^bhāgino vipula^karṇāḥ/
krūrāḥ śirā^avanaddhair vyālambair māṃsalaiḥ sukhinaḥ//

67.60

bhogī tv animna^gaṇḍo mantrī sampūrṇa^māṃsa^gaṇḍo yaḥ/
sukhabhāk śuka^sama^nāsaś cira^jīvī śuṣka^nāsaś ca//

67.61

chinna^anurūpayā^agamya^gāmino dīrghayā tu saubhāgyam/
ākuñcitayā cauraḥ strī^mṛtyuḥ syāc cipiṭa^nāsaḥ//

67.62

dhanino +agra^vakra^nāsā dakṣiṇa^vinatāḥ[K.vakrāḥ] prabhakṣaṇāḥ krūrāḥ/
ṛjvī sv^alpa^cchidrā supuṭā nāsā sabhāgyānām//

67.63

dhanināṃ kṣutaṃ sakṛd dvi^tri^piṇḍitaṃ hlādi sa^anunādaṃ ca/
dīrgha^āyuṣāṃ pramuktaṃ vijñeyaṃ saṃhataṃ ca^eva//

67.64

padma^dala^ābhair dhanino rakta^anta^vilocanāḥ[K.vilocanāḥ] śriyaḥ bhājaḥ/
madhu^piṅgalair mahārthā mārjāra^vilocanaiḥ pāpāḥ//

67.65

hariṇa^akṣā maṇḍala^locanāś ca jihmaiś ca locanaiś caurāḥ/
krūrāḥ kekara^netrā gaja^sadṛśa^*vilocanāś camūpatayaḥ[K.dṛśaś ca bhūpatayaḥ]//

67.66

aiśvaryam gambhīrair nīlotpala^kāntibhiś ca vidvāṃsaḥ/
atikṛṣṇa^tārakāṇām akṣṇām utpāṭanaṃ bhavati//

67.67

mantritvaṃ sthūla^dṛśāṃ *śyāva^akṣāṇāṃ [K.śyāvākṣāṇāṃ ca]^bhavati saubhāgyam/
dīnā dṛg niḥsvānāṃ snigdhā vipula^artha^bhogavatām//

67.68

abhyunnatābhir alpa^āyuṣo viśāla^unnatābhir atisukhinaḥ/
viṣama^bhruvo daridrā bālendu^nata^bhruvaḥ sa^dhanāḥ//

67.69

dīrghā^asaṃsaktābhir dhaninaḥ khaṇḍābhir artha^parihīnāḥ/
madhya^vinata^bhruvo ye te saktāḥ strīṣv agamyāsu//

67.70

unnata^vipulaiḥ śaṅkhair dhanino[K.dhanyā] nimnaiḥ suta^artha^santyaktāḥ/
viṣama^lalāṭā vidhanā dhanavanto +ardhendu^sadṛśena//

67.71

śukti^viśālair ācāryatā śirā^santatair adharma^ratāḥ/
unnata^śirābhir āḍhyāḥ svastikavat saṃsthitābhiś ca//

67.72

nimna^lalāṭā vadha^bandha^bhāginaḥ krūra^karma^niratāś ca/
abhyunnataiś camūpāḥ[K.bhūpāḥ] kṛpaṇāḥ syuḥ saṃvṛta[K.saṅkaṭa]^lalāṭāḥ//

67.73

ruditam adīnam anaśru snigdhaṃ ca śubha^āvahaṃ manuṣyāṇām/
rūkṣaṃ dīnaṃ pracura^aśru ca^eva na śubha^pradaṃ puṃsām//

67.74

hasitaṃ śubhadam akampaṃ sa^nimīlita^locanaṃ tu pāpasya/
duṣṭasya[K.hṛṣṭasya] hasitam asakṛt sa^unmādasya^asakṛt prānte//

67.75

tisro rekhāḥ śata^jīvināṃ lalāṭa^āyatāḥ sthitā yadi tāḥ/
catasṛbhir avanīśatvaṃ navatiś ca^āyuḥ sa^pañca^abdā//

67.76

vicchinnābhiś ca^agamya^gāmino navatir apy arekheṇa/
keśa^anta^upagatābhī rekhābhir aśīti^varṣa^āyuḥ//

67.77

pañcabhir āyuḥ saptatir eka^agra^avasthitābhir api ṣaṣṭiḥ/
bahu^rekheṇa śata^ardhaṃ catvāriṃśac ca vakrābhiḥ//

67.78

*bhrū^lagnābhis triṃśad[K.trimśabhrūlagnābhir]^viṃśatikaś ca^eva vāma^vakrābhiḥ/
kṣudrābhiḥ sv^alpa^āyur nyūnābhiś ca^antare kalpyam//

67.79

parimaṇḍalair gava^āḍhyāś chatra^ākāraiḥ śirobhir avanīśāḥ/
cipiṭaiḥ pitṛ^mātṛ^ghnāḥ karoṭi^śirasāṃ cirān mṛtyuḥ//

67.80

ghaṭa^mūrdhā^adhvāna^rucir dvi^mastakaḥ pāpakṛd dhanais tyaktaḥ/
nimnaṃ tu śiro mahatāṃ bahu^nimnam an^arthadaṃ bhavati//

67.81

eka^eka^bhavaiḥ snigdhaiḥ kṛṣṇair ākuñcitair abhinna^agraiḥ/
mṛdubhir na ca^atibahubhiḥ keśaiḥ sukha^bhāg narendro vā//

67.82

bahu^mūla^viṣama^kapilāḥ sthūla^sphuṭita^agra^paruṣa^hrasvāś ca/
atikuṭilāś ca^atighanāś ca mūrdhajā vitta^hīnānām//

67.83

yad yad gātraṃ rūkṣaṃ māṃsa^vihīnaṃ śira^avanaddhaṃ ca/
tat tad aniṣṭaṃ proktaṃ viparītam ataḥ śubhaṃ sarvam//

67.84

triṣu vipulo gambhīras triṣv eva ṣaḍ^unnataś catur^hrasvaḥ/
saptasu rakto rājā pañcasu dīrghaś ca sūkṣmaś ca//

67.85

nābhī[K.nābhiḥ] svaraḥ sattvam iti praśastaṃ[K.pradiṣṭaṃ]
gambhīram etat tritayaṃ narāṇām/
uro lalāṭaṃ vadanaṃ ca puṃsāṃ
vistīrṇam etat tritayaṃ praśastam//

67.86

vakṣo +atha kakṣā nakha^nāsikā^āsyaṃ
kṛkāṭikā ca^iti ṣaḍ^unnatāni/
hrasvāni catvāri ca liṅga^pṛṣṭhaṃ
grīvā ca jaṅghe ca hita^pradāni//

67.87

netrānta^pāda^kara^tālv^adharoṣṭha^jihvā
raktā nakhāś ca khalu sapta sukha^āvahāni/
sūkṣmāṇi pañca daśana^aṅguli^parva^keśāḥ
sākaṃ tvacā *kararuhā na ca[K.kararuhāś ca na] duḥkhitānām//

67.88

hanu^locana^bāhu^nāsikāḥ stanayor antaram atra pañcamam/
iti dīrgham idaṃ tu pañcakaṃ na bhavaty eva nṛṇām abhūbhṛtām//

67.89

chāyā śubha^aśubha^phalāni nivedayantī
lakṣyā manuṣya^paśu^pakṣiṣu lakṣaṇajñaiḥ/
tejoguṇān bahir api pravikāśayantī
dīpa^prabhā sphaṭika^ratna^ghaṭa^sthitā^iva//

67.90

snigdha^dvija^tvag^nakha^roma^keśāś[K.keśa]
chāyā sugandhā ca mahī^samutthā/
tuṣṭy^artha^lābha^abhyudayān karoti
dharmasya ca^ahany ahani pravṛttim//

67.91

snigdhā sita^accha^haritā nayana^abhirāmā
saubhāgya^mārdava^sukha^abhyudayān karoti/
sarva^artha^siddhi^jananī jananī^iva ca^āpyā
chāyā phalaṃ tanu^bhṛtāṃ śubham ādadhāti//

67.92

caṇḍā^adhṛṣyā padma^hema^agni^varṇā
yuktā tejo^vikramaiḥ sapratāpaiḥ/
āgneyi^iti prāṇināṃ syāj jayāya
kṣipraṃ siddhiṃ vāñchita^arthasya datte[K.dhatte]//

67.93

malina^paruṣa^kṛṣṇā pāpa^gandhā^anila^utthā
janayati vadha^bandha^vyādhy^anartha^artha^nāśān/
sphaṭika^sadṛśa^rūpā bhāgya^yuktā^ātyudārā
nidhir iva gagana^utthā śreyasāṃ sv^accha^varṇā//

67.94

chāyāḥ krameṇa ku^jala^agny^anila^ambara^utthāḥ
ke cid vadanti daśa tāś ca yathā^anupūrvyā/
sūrya^abjanābha^puruhūta^yama^uḍupānāṃ
tulyās tu lakṣaṇa^phalair iti tat samāsaḥ//

67.95

kari^vṛṣa^rathaugha^bherī^mṛdaṅga^siṃha^abhra[K.abda]^niḥsvanā bhūpāḥ/
gardabha^jarjara^rūkṣa^svarāś ca dhana^saukhya^santyaktāḥ//

67.96

sapta bhavanti ca sārā medo^majjā^tvag^asthi^śukrāṇi/
rudhiraṃ māṃsaṃ ca^iti prāṇa^bhṛtāṃ tat samāsa^phalam//

67.97

tālv^oṣṭha^dantapālī^jihvā^netrānta^pāyu^kara^caraṇaiḥ/
rakte[K.raktaiḥ] tu rakta^sārā bahu^sukha^vanitā^artha^putra^yutāḥ//

67.98

snigdha^tvakkā dhanino mṛdubhiḥ subhagā vicakṣaṇās tanubhiḥ/
majjā^medaḥ^sārāḥ suśarīrāḥ putra^vitta^yutāḥ[K.yuktāḥ]//

67.99

sthūla^asthir asthi^sāro balavān vidyā^antagaḥ surūpaś ca/
bahu^guru^śukrāḥ subhagā vidvāṃso rūpavantaś ca//

67.100

upacita^deho vidvān dhanī surūpaś ca māṃsa^sāro yaḥ/
saṅghātā iti ca suśliṣṭa^sandhitā sukha^bhujo jñeyā//

67.101

snehaḥ pañcasu lakṣyo vāg^jihvā^danta^netra^nakha^saṃsthaḥ/
suta^dhana^saubhāgya^yutāḥ snigdhais tair nirdhanā rūkṣaiḥ//

67.102

dyutimān varṇa^snigdhaḥ[K.varṇaḥ snigdhaḥ] kṣitipānām madhyamaḥ suta^arthavatām/
rūkṣo dhana^hīnānāṃ śuddhaḥ śubhado na saṅkīrṇaḥ//

67.103

sādhyam anūkaṃ vaktrād go^vṛṣa^śārdūla^siṃha^garuḍa^mukhāḥ/
apratihata^pratāpā jita^ripavo mānava^indrāś ca//

67.104

vānara^mahiṣa^varāha^aja^tulya^vadanāḥ śruta[K.suta]^artha^sukha^bhājaḥ/
gardabha^karabha^pratimair mukhaiḥ śarīraiś ca niḥsva^sukhāḥ//

67.105

aṣṭa^śataṃ ṣaṇ^ṇavatiḥ[K.ṣaṇavatiḥ] parimāṇaṃ catur^aśītir iti puṃsām/
uttama^sama^hīnānām aṅgula^saṅkhyā sva^mānena//

67.106

bhāra^ardha^tanuḥ sukha^bhāk tulito +ato duḥkha^bhāg bhavaty ūnaḥ/
bhāro +ativāḍhyānām adhyardhaḥ sarva^dharaṇīśaḥ//

67.107

viṃśati^varṣā nārī puruṣaḥ khalu pañca^viṃśatibhir abdaiḥ/
arhati māna^unmānaṃ jīvita^bhāge caturthe vā//

67.108

bhū^jala^śikhy^anila^ambara^sura^nara^rakṣaḥ piśācaka^tiraścām/
sattvena bhavati puruṣo lakṣaṇam etad bhavati teṣām[K.eṣām]//

67.109

mahī^svabhāvaḥ śubha^puṣpa^gandhaḥ
sambhogavān su^śvasanaḥ sthiraś ca/
toya^svabhāvo bahu^toyapāyī
priya^abhibhāṣī[K.abhilāṣī] rasa^bhājanaś[K.bhojanaś] ca//

67.110

agni^prakṛtyā capalo +ati^tīkṣṇaś
caṇḍaḥ kṣudha^ālur bahu^bhojanaś ca/
vāyoḥ svabhāvena calaḥ kṛśaś ca
kṣipraṃ ca kopasya vaśaṃ prayāti//

67.111

kha^prakṛtir nipuṇo vivṛta^āsyaḥ
śabda^gateḥ kuśalaḥ su^śirā^aṅgaḥ/
tyāga^yutaḥ[K.tyāgayuto] puruṣo mṛdu^kopaḥ
sneha^rataś ca bhavet sura^sattvaḥ//

67.112

martya^sattva^saṃyuto gīta^bhūṣaṇa^priyaḥ/
saṃvibhāga^śīlavān nityam eva mānavaḥ//

67.113

tīkṣṇa^prakopaḥ khala^ceṣṭitaś ca
pāpaś ca sattvena niśā^carāṇām/
piśāca^sattvaś capalo malākto
bahu^pralāpī ca samulbaṇa^aṅgaḥ//

67.114

bhīruḥ kṣudhā^ālur bahu^bhuk ca yaḥ syād
jñeyaś ca[K.sa] sattvena naras tiraścām/
evaṃ narāṇāṃ prakṛtiḥ pradiṣṭā
yal lakṣaṇa^jñāḥ pravadanti sattvam//

67.115

śārdūla^haṃsa^samada^dvipa^gopatīnāṃ
tulyā bhavanti gatibhiḥ śikhināṃ ca bhūpāḥ/
yeṣāṃ ca śabda^rahitaṃ stimitaṃ ca yātaṃ
te +api^iśvarā druta^pariplutagā daridrāḥ//

67.116

śrāntasya yānam aśanaṃ ca bubhukṣitasya
pānaṃ tṛṣā^parigatasya bhayeṣu rakṣā/
etāni yasya puruṣasya bhavanti kāle
dhanyaṃ vadanti khalu taṃ nara^lakṣaṇajñāḥ//
[K.68.117ab/ puruṣa^lakṣaṇam uktam idaṃ mayā muni^matāny avalokya samāsataḥ/
K.68.117cd/ idam adhītya naro nṛpa^sammato bhavati sarva^janasya ca vallabhaḥ//]
68 pañcamanuṣyavibhāgādhyāyaḥ

Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc