બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 67

ઉન્માન^માન^ગતિ^સંહતિ^સાર^વર્ણ^
સ્નેહ^સ્વર^પ્રકૃતિ^સત્ત્વમ્ અનૂકં આદૌ।
ક્ષેત્રં મૃજાં ચ વિધિવત્ કુશલો +અવલોક્ય
સામુદ્રવિદ્ વદતિ યાતમ્ અનાગતં વા[ક્.ચ]॥

અસ્વેદનૌ મૃદુતલૌ કમલ^ઉદર^આભૌ
શ્લિષ્ટ^અઙ્ગુલી રુચિર^તામ્ર^નખૌ સુપાર્ષ્ણી।
ઉષ્ણૌ શિરા^વિરહિતૌ સુનિગૂઢ^ગુલ્ફૌ
કૂર્મ^ઉન્નતૌ ચ ચરણૌ મનુજેશ્વરસ્ય॥

શૂર્પ^આકાર^વિરૂક્ષ^પાણ્ડુર^નખૌ વક્રૌ શિરા^સન્તતૌ
સંશુષ્કૌ વિરલ^અઙ્ગુલી ચ ચરણૌ દારિદ્ર્ય^દુઃખ^પ્રદૌ।
માર્ગાય^ઉત્કટકૌ કષાય^સદૃશૌ વંશસ્ય વિચ્છેદદૌ[ક્.વિચ્છિત્તિદૌ]
બ્રહ્મઘ્નૌ પરિપક્વ^મૃદ્^દ્યુતિ^તલૌ પીતાવ્ *અગમ્યા^રતૌ[ક્.અગમ્યરતૌ]॥

પ્રવિરલ^તનુ^રોમ^વૃત્ત^જઙ્ઘા
દ્વિરદ^કર^પ્રતિમૈર્ વર^ઊરુભિશ્ ચ।
ઉપચિત^સમ^જાનવશ્ ચ ભૂપા
ધન^રહિતાઃ શ્વ^શૃગાલ^તુલ્ય^જઙ્ઘાઃ॥

રોમ^એક^એકં કૂપકે પાર્થિવાનાં
દ્વે દ્વે જ્ઞેયે પણ્ડિત^શ્રોત્રિયાણામ્।
ત્ર્ય્^આદ્યૈર્ નિઃસ્વા માનવા દુઃખ^ભાજઃ
કેશાશ્ ચ^એવં નિન્દિતાઃ પૂજિતાશ્ ચ॥

નિર્માંસ^જાનુર્ મ્રિયતે પ્રવાસે
સૌભાગ્યમ્ અલ્પૈર્ વિકટૈર્ દરિદ્રાઃ।
સ્ત્રી^નિર્જિતાશ્ ચ^એવ[ક્.ચ^અપિ] ભવન્તિ નિમ્નૈ
રાજ્યં સમાંસૈશ્ ચ મહદ્ભિર્ આયુઃ॥

લિઙ્ગે +અલ્પે ધનવાન્ અપત્ય^રહિતઃ સ્થૂલે *+અપિ હીનો[ક્.વિહીનો] ધનૈર્
મેઢ્રે વામનતે સુત^અર્થ^રહિતો વક્રે +અન્યથા પુત્રવાન્।
દારિદ્ર્યં વિનતે ત્વ્ અધો +અલ્પ^તનયો લિઙ્ગે શિરા^સન્તતે
સ્થૂલ^ગ્રન્થિ^યુતે સુખી મૃદુ કરોત્ય્ અન્તં પ્રમેહ^આદિભિઃ॥

કોશ^નિગૂઢૈર્ ભૂપા દીર્ઘૈર્ ભગ્નૈશ્ ચ વિત્ત^પરિહીનાઃ।
ઋજુ^વૃત્ત^શેફસો લઘુ^શિરાલ^શિશ્નાશ્ ચ ધનવન્તઃ॥

જલ^મૃત્યુર્ એક^વૃષણો વિષમૈઃ સ્ત્રી^ચઞ્ચલઃ સમૈઃ ક્ષિતિપઃ।
હ્રસ્વ^આયુશ્ ચ^ઉદ્બદ્ધૈઃ પ્રલમ્બ^વૃષણસ્ય શતમ્ આયુઃ॥

રક્તૈર્ આઢ્યા મણિભિર્ નિર્દ્રવ્યાઃ પાણ્ડુરૈશ્ ચ મલિનૈશ્ ચ।
સુખિનઃ સ^શબ્દ^મૂત્રા નિઃસ્વા નિઃશબ્દ^ધારાશ્ ચ॥

દ્વિ^ત્રિ^ચતુર્^ધારાભિઃ પ્રદક્ષિણ^આવર્ત^વલિત^મૂત્રાભિઃ।
પૃથિવી^પતયો જ્ઞેયા વિકીર્ણ^મૂત્રાશ્ ચ ધન^હીનાઃ॥

એક^એવ મૂત્ર^ધારા વલિતા *રૂપ^પ્રદા ન સુત^દાત્રી[ક્.રૂપપ્રધાનસુતદાત્રી]।
સ્નિગ્ધ^ઉન્નત^સમ^મણયો ધન^વનિતા^રત્ન^ભોક્તારઃ।

મણિભિશ્ ચ મધ્ય^નિમ્નૈઃ કન્યા^પિતરો ભવન્તિ નિઃસ્વાશ્ ચ।
બહુ^પશુ^ભાજો મધ્ય^ઉન્નતૈશ્ ચ ન^અત્યુલ્બણૈર્ ધનિનઃ॥

પરિશુષ્ક^બસ્તિ^શીર્ષૈર્ ધન^રહિતા દુર્ભગાશ્ ચ વિજ્ઞેયાઃ।
કુસુમ^સમ^ગન્ધ^શુક્રા વિજ્ઞાતવ્યા મહી^પાલાઃ॥

મધુ^ગન્ધે બહુવિત્તા મત્સ્ય^સગન્ધે બહૂન્ય્ અપત્યાનિ।
તનુ^શુક્રઃ સ્ત્રી^જનકો માંસ^સગન્ધો મહાભોગી॥

મદિરા^ગન્ધે યજ્વા ક્ષાર^સગન્ધે ચ રેતસિ દરિદ્રઃ।
શીઘ્રં મૈથુન^ગામી દીર્ઘ^આયુર્ અતો +અન્યથા^અલ્પાયુઃ॥

નિઃસ્વો +અતિસ્થૂલ^સ્ફિક્ સમાંસલ^સ્ફિક્ સુખ^અન્વિતો ભવતિ।
વ્યાઘ્રાન્તો +અધ્યર્ધ^સ્ફિગ્ મણ્ડૂક^સ્ફિગ્ નર^અધિપતિઃ॥

સિંહ^કટિર્ મનુજેન્દ્રઃ કપિ^કરભ^કટિર્ ધનૈઃ પરિત્યક્તઃ।
સમ^જઠરા ભોગયુતા ઘટ^પિઠર^નિભ^ઉદરા નિઃસ્વાઃ॥

અવિકલ^પાર્શ્વા ધનિનો નિમ્નૈર્ વક્રૈશ્ ચ ભોગ^સન્ત્યક્તાઃ।
સમ^કુક્ષા ભોગાઢ્યા નિમ્નાભિર્ ભોગ^પરિહીનાઃ॥

ઉન્નત^કુક્ષાઃ ક્ષિતિપાઃ કુટિલાઃ સ્યુર્ માનવા વિષમ^કુક્ષાઃ।
સર્પ^ઉદરા દરિદ્રા ભવન્તિ બહ્વ્^આશિનશ્ ચ^એવ॥

પરિમણ્ડલ^ઉન્નતાભિર્ વિસ્તીર્ણાભિશ્ ચ નાભિભિઃ સુખિનઃ।
અલ્પા[ક્.સ્વલ્પા] ત્વ્ અદૃશ્ય^નિમ્ના નાભિઃ ક્લેશ^આવહા ભવતિ॥

વલિ^મધ્ય^ગતા વિષમા *શૂલાદ્ બાધાં[ક્.શૂલાબાધં] કરોતિ નૈસ્વ્યં[ક્.નૈઃસ્વ્યં] ચ।
શાઠ્યં વામ^આવર્તા કરોતિ મેધાં પ્રદક્ષિણતઃ॥

પાર્શ્વ^આયતા ચિર^આયુષમ્ ઉપરિષ્ટાચ્ ચ^ઈશ્વરં ગવ^આઢ્યમ્ અધઃ।
શતપત્ર^કર્ણિકા^આભા નાભિર્ મનુજેશ્વરં કુરુતે॥

શસ્ત્ર^અન્તં સ્ત્રી^ભોગિનમ્ આચાર્યં બહુ^સુતં યથાસંખ્યમ્।
એક^દ્વિ^ત્રિ^ચતુર્ભિર્ વલિભિર્ વિન્દ્યાદ્ નૃપં ત્વ્ અવલિમ્॥

વિષમ^વલયો મનુષ્યા ભવન્ત્ય્ અગમ્યા^અભિગામિનઃ પાપાઃ।
ઋજુ^વલયઃ સુખ^ભાજઃ પરદાર^દ્વેષિણશ્ ચ^એવ॥

માંસલ^મૃદુભિઃ પાર્શ્વૈઃ પ્રદક્ષિણ^આવર્ત^રોમભિર્ ભૂપાઃ।
વિપરીતૈર્ નિર્દ્રવ્યાઃ સુખ^પરિહીનાઃ પર^પ્રેષ્યાઃ॥

સુભગા ભવન્ત્ય્ અનુદ્વદ્ધ[ક્.અનુબદ્ધ]^ચૂચુકા નિર્ધના વિષમ^દીર્ઘૈઃ।
પીન^ઉપચિત^નિમગ્નૈઃ ક્ષિતિ^પતયશ્ ચૂચુકૈઃ સુખિનઃ॥

હૃદયં સમુન્નતં પૃથુ ન વેપનં માંસલં ચ નૃપતીનામ્।
અધનાનાં વિપરીતં ખર^રોમ^ચિતં શિરાલં ચ॥

સમ^વક્ષસો +અર્થવન્તઃ પીનૈઃ *શૂરા હ્ય્[ક્.શૂરાસ્ ત્વ્] અકિઞ્ચનાસ્ તનુભિઃ।
વિષમં વક્ષો યેષાં તે નિઃસ્વાઃ શસ્ત્ર^નિધનાશ્ ચ॥

વિષમૈર્ વિષમો જત્રુભિર્ અર્થ^વિહીનો +અસ્થિ^સન્ધિ^પરિણદ્ધૈઃ।
ઉન્નત^જત્રુર્ ભોગી[ક્.ભાગી] નિમ્નૈર્ નિઃસ્વો +અર્થવાન્ પીનૈઃ॥

ચિપિટ^ગ્રીવો નિઃસ્વઃ શુષ્કા સશિરા ચ યસ્ય વા ગ્રીવા।
મહિષ^ગ્રીવઃ શૂરઃ શસ્ત્ર^અન્તો વૃષ^સમ^ગ્રીવઃ॥

કમ્બુ^ગ્રીવો રાજા પ્રલમ્બ^કણ્ઠઃ પ્રભક્ષણો ભવતિ।
પૃષ્ઠમ્ અભગ્નમ્ અરોમશમ્ અર્થવતામ્ અશુભદમ્ અતો +અન્યત્॥

અસ્વેદન^પીન^ઉન્નત^સુગન્ધ[ક્.સુગન્ધિ]^સમ^રોમ^સઙ્કુલાઃ કક્ષાઃ।
વિજ્ઞાતવ્યા ધનિનામ્ અતો +અન્યથા^અર્થૈર્ વિહીનાનામ્॥

નિર્માંસૌ રોમચિતૌ ભગ્નાવ્ અલ્પૌ ચ નિર્ધનસ્ય^અંસૌ।
વિપુલાવ્ અવ્યુચ્છિન્નૌ સુશ્લિષ્ટૌ સૌખ્ય^વીર્યવતામ્॥

કરિ^કર^સદૃશૌ વૃત્તાવ્ આ^જાન્વ્^અવલમ્બિનૌ સમૌ પીનૌ।
બાહૂ પૃથિવી^ઈશાનામ્ અધનાનાં[ક્.અધમાનાં] રોમશૌ હ્રસ્વૌ॥

હસ્ત^અઙ્ગુલયો દીર્ઘાશ્ ચિર^આયુષામ્ અવલિતાશ્ ચ સુભગાનામ્।
મેધાવિનામ્ ચ સૂક્ષ્માશ્ ચિપિટાઃ પર^કર્મ^નિરતાનામ્॥

સ્થૂલાભિર્ ધન^રહિતા બહિર્^નતાભિશ્ ચ શસ્ત્ર^નિર્યાણાઃ।
કપિ^સદૃશ^કરા ધનિનો વ્યાઘ્ર^ઉપમ^પાણયઃ પાપાઃ॥

મણિ^બન્ધનૈર્ નિગૂઢૈર્ દૃઢૈશ્ ચ સુ^શ્લિષ્ટ^સન્ધિભિર્ ભૂપાઃ।
હીનૈર્ હસ્ત^ચ્છેદઃ શ્લથૈઃ સશબ્દૈશ્ ચ નિર્દ્રવ્યાઃ॥

પિતૃ^વિત્તેન વિહીના ભવન્તિ નિમ્નેન કરતલેન નરાઃ।
સંવૃત^નિમ્નૈર્ ધનિનઃ પ્રોત્તાન^કરાશ્ ચ દાતારઃ॥

વિષમૈર્ વિષમા નિઃસ્વાશ્ ચ કરતલૈર્ ઈશ્વરાશ્[ક્.ઈશ્વરાસ્] તુ લાક્ષાભૈઃ।
પીતૈર્ અગમ્ય^વનિતા^અભિગામિનો નિર્ધના રૂક્ષૈઃ॥

તુષ^સદૃશ^નખાઃ ક્લીબાશ્ ચિપિટૈઃ સ્ફુટિતૈશ્ ચ વિત્ત^સન્ત્યક્તાઃ।
કુ^નખ^વિવર્ણૈઃ પર^તર્કુકાશ્ ચ તામ્રૈશ્ ચમૂપતયઃ॥

અઙ્ગુષ્ઠ^યવૈર્ આઢ્યાઃ સુતવન્તો +અઙ્ગુષ્ઠ^*મૂલજૈશ્ ચ યવૈઃ[ક્.મૂલગૈશ્ ચ યવઃ]।
દીર્ઘ^અઙ્ગુલિ^પર્વાણઃ સુભગા દીર્ઘ^આયુષશ્ ચ^એવ॥

સ્નિગ્ધા નિમ્ના રેખા ધનિનાં તદ્^વ્યત્યયેન નિઃસ્વાનામ્।
વિરલ^અઙ્ગુલયો નિઃસ્વા ધન^સઞ્ચયિનો ઘન^અઙ્ગુલયઃ॥

તિસ્રો રેખા મણિ^બન્ધન^ઉત્થિતાઃ કર^તલ^ઉપગા નૃપતેઃ।
મીન^યુગ^અઙ્કિત^પાણિર્ નિત્યં સત્ર^પ્રદો ભવતિ॥

વજ્ર^આકારા ધનિનાં વિદ્યા^ભાજાં ચ મીન^પુચ્છ^નિભાઃ।
શઙ્ખ^આતપત્ર^શિવિકા^ગજ^અશ્વ^પદ્મ^ઉપમા નૃપતેઃ॥

કલશ^મૃણાલ^પતાકા^અઙ્કુશ^ઉપમાભિર્ ભવન્તિ નિધિપાલાઃ।
દામ^નિભાભિશ્ ચ^આઢ્યાઃ સ્વસ્તિક^રૂપાભિર્ ઐશ્વર્યમ્॥

ચક્ર^અસિ^પરશુ^તોમર^શક્તિ^ધનુઃ^કુન્ત^સન્નિભા રેખાઃ।
કુર્વન્તિ ચમૂનાથં યજ્વાનમ્ ઉલૂખલ^આકારાઃ॥

મકર^ધ્વજ^કોષ્ઠાગાર^સન્નિભાભિર્ મહાધન^ઉપેતાઃ।
વેદી^નિભેન ચ^એવ^અગ્નિહોત્રિણો બ્રહ્મતીર્થેન॥

વાપી^દેવકુલ^આદ્યૈર્ ધર્મં કુરુવન્તિ ચ ત્રિ^કોણાભિઃ।
અઙ્ગુષ્ઠ^મૂલ^રેખાઃ પુત્રાઃ સ્યુર્ દારિકાઃ સૂક્ષ્માઃ॥

રેખાઃ પ્રદેશિનિ^ગતાઃ[ક્.ગાઃ] શતાયુષં કલ્પનીયમ્ ઊનાભિઃ।
છિન્નાભિર્ દ્રુમ^પતનં બહુ^રેખા^અરેખિણો નિઃસ્વાઃ॥

અતિકૃશ^દીર્ઘૈશ્ ચિબુકૈર્ નિર્દ્રવ્યા માંસલૈર્ ધન^ઉપેતાઃ।
વિમ્બ[ક્.બિમ્બ]^ઉપમૈર્ અવક્રૈર્ અધરૈર્ ભૂપાસ્ તનુભિર્ અસ્વાઃ॥

ઓષ્ઠૈઃ સ્ફુટિત^વિખણ્ડિત^વિવર્ણ^રૂક્ષૈશ્ ચ ધન^પરિત્યક્તાઃ।
સ્નિગ્ધા ઘનાશ્ ચ દશનાઃ સુતીક્ષ્ણ^દંષ્ટ્રાઃ સમાશ્ ચ શુભાઃ॥

જિહ્વા રક્તા દીર્ઘા શ્લક્ષ્ણા સુસમા ચ ભોગિનો[ક્.ભોગિનાં] જ્ઞેયા।
શ્વેતા કૃષ્ણા પરુષા નિર્દ્રવ્યાણાં તથા તાલુ॥

વક્ત્રં સૌમ્યં સંવૃતમ્ અમલં શ્લક્ષ્ણં સમં ચ ભૂપાનામ્।
વિપરીતં ક્લેશ^ભુજાં મહામુખં દુર્ભગાણાં ચ॥

સ્ત્રી^મુખમ્ અનપત્યાનાં શાઠ્યવતાં મણ્ડલં પરિજ્ઞેયમ્।
દીર્ઘં નિર્દ્રવ્યાણાં ભીરુ^મુખાઃ પાપ^કર્માણઃ॥

ચતુરસ્રં[ક્.ચતુરશ્રં] ધૂર્તાનાં નિમ્નં વક્રં[ક્.વક્ત્રં] ચ તનય^રહિતાનામ્।
કૃપણાનામ્ અતિહ્રસ્વં સમ્પૂર્ણં ભોગિનાં કાન્તમ્॥

અસ્ફુટિત^અગ્રં સ્નિગ્ધં શ્મશ્રુ શુભં મૃદુ ચ સન્નતં ચ^એવ।
રક્તૈઃ પરુષૈશ્ ચૌરાઃ શ્મશ્રુભિર્ અલ્પૈશ્ ચ વિજ્ઞેયાઃ॥

નિર્માંસૈઃ કર્ણૈઃ પાપ^મૃત્યવશ્ ચર્પટૈઃ સુબહુભોગાઃ।
કૃપણાશ્ ચ હ્રસ્વ^કર્ણાઃ શઙ્કુ^શ્રવણાશ્ ચમૂપતયઃ[ક્.ચ ભૂપતયઃ]॥

રોમશ^કર્ણા દીર્ઘ^આયુષશ્ ચ[ક્.તુ] ધન^ભાગિનો વિપુલ^કર્ણાઃ।
ક્રૂરાઃ શિરા^અવનદ્ધૈર્ વ્યાલમ્બૈર્ માંસલૈઃ સુખિનઃ॥

ભોગી ત્વ્ અનિમ્ન^ગણ્ડો મન્ત્રી સમ્પૂર્ણ^માંસ^ગણ્ડો યઃ।
સુખભાક્ શુક^સમ^નાસશ્ ચિર^જીવી શુષ્ક^નાસશ્ ચ॥

છિન્ન^અનુરૂપયા^અગમ્ય^ગામિનો દીર્ઘયા તુ સૌભાગ્યમ્।
આકુઞ્ચિતયા ચૌરઃ સ્ત્રી^મૃત્યુઃ સ્યાચ્ ચિપિટ^નાસઃ॥

ધનિનો +અગ્ર^વક્ર^નાસા દક્ષિણ^વિનતાઃ[ક્.વક્રાઃ] પ્રભક્ષણાઃ ક્રૂરાઃ।
ઋજ્વી સ્વ્^અલ્પ^ચ્છિદ્રા સુપુટા નાસા સભાગ્યાનામ્॥

ધનિનાં ક્ષુતં સકૃદ્ દ્વિ^ત્રિ^પિણ્ડિતં હ્લાદિ સ^અનુનાદં ચ।
દીર્ઘ^આયુષાં પ્રમુક્તં વિજ્ઞેયં સંહતં ચ^એવ॥

પદ્મ^દલ^આભૈર્ ધનિનો રક્ત^અન્ત^વિલોચનાઃ[ક્.વિલોચનાઃ] શ્રિયઃ ભાજઃ।
મધુ^પિઙ્ગલૈર્ મહાર્થા માર્જાર^વિલોચનૈઃ પાપાઃ॥

હરિણ^અક્ષા મણ્ડલ^લોચનાશ્ ચ જિહ્મૈશ્ ચ લોચનૈશ્ ચૌરાઃ।
ક્રૂરાઃ કેકર^નેત્રા ગજ^સદૃશ^*વિલોચનાશ્ ચમૂપતયઃ[ક્.દૃશશ્ ચ ભૂપતયઃ]॥

ઐશ્વર્યમ્ ગમ્ભીરૈર્ નીલોત્પલ^કાન્તિભિશ્ ચ વિદ્વાંસઃ।
અતિકૃષ્ણ^તારકાણામ્ અક્ષ્ણામ્ ઉત્પાટનં ભવતિ॥

મન્ત્રિત્વં સ્થૂલ^દૃશાં *શ્યાવ^અક્ષાણાં [ક્.શ્યાવાક્ષાણાં ચ]^ભવતિ સૌભાગ્યમ્।
દીના દૃગ્ નિઃસ્વાનાં સ્નિગ્ધા વિપુલ^અર્થ^ભોગવતામ્॥

અભ્યુન્નતાભિર્ અલ્પ^આયુષો વિશાલ^ઉન્નતાભિર્ અતિસુખિનઃ।
વિષમ^ભ્રુવો દરિદ્રા બાલેન્દુ^નત^ભ્રુવઃ સ^ધનાઃ॥

દીર્ઘા^અસંસક્તાભિર્ ધનિનઃ ખણ્ડાભિર્ અર્થ^પરિહીનાઃ।
મધ્ય^વિનત^ભ્રુવો યે તે સક્તાઃ સ્ત્રીષ્વ્ અગમ્યાસુ॥

ઉન્નત^વિપુલૈઃ શઙ્ખૈર્ ધનિનો[ક્.ધન્યા] નિમ્નૈઃ સુત^અર્થ^સન્ત્યક્તાઃ।
વિષમ^લલાટા વિધના ધનવન્તો +અર્ધેન્દુ^સદૃશેન॥

શુક્તિ^વિશાલૈર્ આચાર્યતા શિરા^સન્તતૈર્ અધર્મ^રતાઃ।
ઉન્નત^શિરાભિર્ આઢ્યાઃ સ્વસ્તિકવત્ સંસ્થિતાભિશ્ ચ॥

નિમ્ન^લલાટા વધ^બન્ધ^ભાગિનઃ ક્રૂર^કર્મ^નિરતાશ્ ચ।
અભ્યુન્નતૈશ્ ચમૂપાઃ[ક્.ભૂપાઃ] કૃપણાઃ સ્યુઃ સંવૃત[ક્.સઙ્કટ]^લલાટાઃ॥

રુદિતમ્ અદીનમ્ અનશ્રુ સ્નિગ્ધં ચ શુભ^આવહં મનુષ્યાણામ્।
રૂક્ષં દીનં પ્રચુર^અશ્રુ ચ^એવ ન શુભ^પ્રદં પુંસામ્॥

હસિતં શુભદમ્ અકમ્પં સ^નિમીલિત^લોચનં તુ પાપસ્ય।
દુષ્ટસ્ય[ક્.હૃષ્ટસ્ય] હસિતમ્ અસકૃત્ સ^ઉન્માદસ્ય^અસકૃત્ પ્રાન્તે॥

તિસ્રો રેખાઃ શત^જીવિનાં લલાટ^આયતાઃ સ્થિતા યદિ તાઃ।
ચતસૃભિર્ અવનીશત્વં નવતિશ્ ચ^આયુઃ સ^પઞ્ચ^અબ્દા॥

વિચ્છિન્નાભિશ્ ચ^અગમ્ય^ગામિનો નવતિર્ અપ્ય્ અરેખેણ।
કેશ^અન્ત^ઉપગતાભી રેખાભિર્ અશીતિ^વર્ષ^આયુઃ॥

પઞ્ચભિર્ આયુઃ સપ્તતિર્ એક^અગ્ર^અવસ્થિતાભિર્ અપિ ષષ્ટિઃ।
બહુ^રેખેણ શત^અર્ધં ચત્વારિંશચ્ ચ વક્રાભિઃ॥

*ભ્રૂ^લગ્નાભિસ્ ત્રિંશદ્[ક્.ત્રિમ્શભ્રૂલગ્નાભિર્]^વિંશતિકશ્ ચ^એવ વામ^વક્રાભિઃ।
ક્ષુદ્રાભિઃ સ્વ્^અલ્પ^આયુર્ ન્યૂનાભિશ્ ચ^અન્તરે કલ્પ્યમ્॥

પરિમણ્ડલૈર્ ગવ^આઢ્યાશ્ છત્ર^આકારૈઃ શિરોભિર્ અવનીશાઃ।
ચિપિટૈઃ પિતૃ^માતૃ^ઘ્નાઃ કરોટિ^શિરસાં ચિરાન્ મૃત્યુઃ॥

ઘટ^મૂર્ધા^અધ્વાન^રુચિર્ દ્વિ^મસ્તકઃ પાપકૃદ્ ધનૈસ્ ત્યક્તઃ।
નિમ્નં તુ શિરો મહતાં બહુ^નિમ્નમ્ અન્^અર્થદં ભવતિ॥

એક^એક^ભવૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ કૃષ્ણૈર્ આકુઞ્ચિતૈર્ અભિન્ન^અગ્રૈઃ।
મૃદુભિર્ ન ચ^અતિબહુભિઃ કેશૈઃ સુખ^ભાગ્ નરેન્દ્રો વા॥

બહુ^મૂલ^વિષમ^કપિલાઃ સ્થૂલ^સ્ફુટિત^અગ્ર^પરુષ^હ્રસ્વાશ્ ચ।
અતિકુટિલાશ્ ચ^અતિઘનાશ્ ચ મૂર્ધજા વિત્ત^હીનાનામ્॥

યદ્ યદ્ ગાત્રં રૂક્ષં માંસ^વિહીનં શિર^અવનદ્ધં ચ।
તત્ તદ્ અનિષ્ટં પ્રોક્તં વિપરીતમ્ અતઃ શુભં સર્વમ્॥

ત્રિષુ વિપુલો ગમ્ભીરસ્ ત્રિષ્વ્ એવ ષડ્^ઉન્નતશ્ ચતુર્^હ્રસ્વઃ।
સપ્તસુ રક્તો રાજા પઞ્ચસુ દીર્ઘશ્ ચ સૂક્ષ્મશ્ ચ॥

નાભી[ક્.નાભિઃ] સ્વરઃ સત્ત્વમ્ ઇતિ પ્રશસ્તં[ક્.પ્રદિષ્ટં]
ગમ્ભીરમ્ એતત્ ત્રિતયં નરાણામ્।
ઉરો લલાટં વદનં ચ પુંસાં
વિસ્તીર્ણમ્ એતત્ ત્રિતયં પ્રશસ્તમ્॥

વક્ષો +અથ કક્ષા નખ^નાસિકા^આસ્યં
કૃકાટિકા ચ^ઇતિ ષડ્^ઉન્નતાનિ।
હ્રસ્વાનિ ચત્વારિ ચ લિઙ્ગ^પૃષ્ઠં
ગ્રીવા ચ જઙ્ઘે ચ હિત^પ્રદાનિ॥

નેત્રાન્ત^પાદ^કર^તાલ્વ્^અધરોષ્ઠ^જિહ્વા
રક્તા નખાશ્ ચ ખલુ સપ્ત સુખ^આવહાનિ।
સૂક્ષ્માણિ પઞ્ચ દશન^અઙ્ગુલિ^પર્વ^કેશાઃ
સાકં ત્વચા *કરરુહા ન ચ[ક્.કરરુહાશ્ ચ ન] દુઃખિતાનામ્॥

હનુ^લોચન^બાહુ^નાસિકાઃ સ્તનયોર્ અન્તરમ્ અત્ર પઞ્ચમમ્।
ઇતિ દીર્ઘમ્ ઇદં તુ પઞ્ચકં ન ભવત્ય્ એવ નૃણામ્ અભૂભૃતામ્॥

છાયા શુભ^અશુભ^ફલાનિ નિવેદયન્તી
લક્ષ્યા મનુષ્ય^પશુ^પક્ષિષુ લક્ષણજ્ઞૈઃ।
તેજોગુણાન્ બહિર્ અપિ પ્રવિકાશયન્તી
દીપ^પ્રભા સ્ફટિક^રત્ન^ઘટ^સ્થિતા^ઇવ॥

સ્નિગ્ધ^દ્વિજ^ત્વગ્^નખ^રોમ^કેશાશ્[ક્.કેશ]
છાયા સુગન્ધા ચ મહી^સમુત્થા।
તુષ્ટ્ય્^અર્થ^લાભ^અભ્યુદયાન્ કરોતિ
ધર્મસ્ય ચ^અહન્ય્ અહનિ પ્રવૃત્તિમ્॥

સ્નિગ્ધા સિત^અચ્છ^હરિતા નયન^અભિરામા
સૌભાગ્ય^માર્દવ^સુખ^અભ્યુદયાન્ કરોતિ।
સર્વ^અર્થ^સિદ્ધિ^જનની જનની^ઇવ ચ^આપ્યા
છાયા ફલં તનુ^ભૃતાં શુભમ્ આદધાતિ॥

ચણ્ડા^અધૃષ્યા પદ્મ^હેમ^અગ્નિ^વર્ણા
યુક્તા તેજો^વિક્રમૈઃ સપ્રતાપૈઃ।
આગ્નેયિ^ઇતિ પ્રાણિનાં સ્યાજ્ જયાય
ક્ષિપ્રં સિદ્ધિં વાઞ્છિત^અર્થસ્ય દત્તે[ક્.ધત્તે]॥

મલિન^પરુષ^કૃષ્ણા પાપ^ગન્ધા^અનિલ^ઉત્થા
જનયતિ વધ^બન્ધ^વ્યાધ્ય્^અનર્થ^અર્થ^નાશાન્।
સ્ફટિક^સદૃશ^રૂપા ભાગ્ય^યુક્તા^આત્યુદારા
નિધિર્ ઇવ ગગન^ઉત્થા શ્રેયસાં સ્વ્^અચ્છ^વર્ણા॥

છાયાઃ ક્રમેણ કુ^જલ^અગ્ન્ય્^અનિલ^અમ્બર^ઉત્થાઃ
કે ચિદ્ વદન્તિ દશ તાશ્ ચ યથા^અનુપૂર્વ્યા।
સૂર્ય^અબ્જનાભ^પુરુહૂત^યમ^ઉડુપાનાં
તુલ્યાસ્ તુ લક્ષણ^ફલૈર્ ઇતિ તત્ સમાસઃ॥

કરિ^વૃષ^રથૌઘ^ભેરી^મૃદઙ્ગ^સિંહ^અભ્ર[ક્.અબ્દ]^નિઃસ્વના ભૂપાઃ।
ગર્દભ^જર્જર^રૂક્ષ^સ્વરાશ્ ચ ધન^સૌખ્ય^સન્ત્યક્તાઃ॥

સપ્ત ભવન્તિ ચ સારા મેદો^મજ્જા^ત્વગ્^અસ્થિ^શુક્રાણિ।
રુધિરં માંસં ચ^ઇતિ પ્રાણ^ભૃતાં તત્ સમાસ^ફલમ્॥

તાલ્વ્^ઓષ્ઠ^દન્તપાલી^જિહ્વા^નેત્રાન્ત^પાયુ^કર^ચરણૈઃ।
રક્તે[ક્.રક્તૈઃ] તુ રક્ત^સારા બહુ^સુખ^વનિતા^અર્થ^પુત્ર^યુતાઃ॥

સ્નિગ્ધ^ત્વક્કા ધનિનો મૃદુભિઃ સુભગા વિચક્ષણાસ્ તનુભિઃ।
મજ્જા^મેદઃ^સારાઃ સુશરીરાઃ પુત્ર^વિત્ત^યુતાઃ[ક્.યુક્તાઃ]॥

સ્થૂલ^અસ્થિર્ અસ્થિ^સારો બલવાન્ વિદ્યા^અન્તગઃ સુરૂપશ્ ચ।
બહુ^ગુરુ^શુક્રાઃ સુભગા વિદ્વાંસો રૂપવન્તશ્ ચ॥

ઉપચિત^દેહો વિદ્વાન્ ધની સુરૂપશ્ ચ માંસ^સારો યઃ।
સઙ્ઘાતા ઇતિ ચ સુશ્લિષ્ટ^સન્ધિતા સુખ^ભુજો જ્ઞેયા॥

સ્નેહઃ પઞ્ચસુ લક્ષ્યો વાગ્^જિહ્વા^દન્ત^નેત્ર^નખ^સંસ્થઃ।
સુત^ધન^સૌભાગ્ય^યુતાઃ સ્નિગ્ધૈસ્ તૈર્ નિર્ધના રૂક્ષૈઃ॥

દ્યુતિમાન્ વર્ણ^સ્નિગ્ધઃ[ક્.વર્ણઃ સ્નિગ્ધઃ] ક્ષિતિપાનામ્ મધ્યમઃ સુત^અર્થવતામ્।
રૂક્ષો ધન^હીનાનાં શુદ્ધઃ શુભદો ન સઙ્કીર્ણઃ॥

સાધ્યમ્ અનૂકં વક્ત્રાદ્ ગો^વૃષ^શાર્દૂલ^સિંહ^ગરુડ^મુખાઃ।
અપ્રતિહત^પ્રતાપા જિત^રિપવો માનવ^ઇન્દ્રાશ્ ચ॥

વાનર^મહિષ^વરાહ^અજ^તુલ્ય^વદનાઃ શ્રુત[ક્.સુત]^અર્થ^સુખ^ભાજઃ।
ગર્દભ^કરભ^પ્રતિમૈર્ મુખૈઃ શરીરૈશ્ ચ નિઃસ્વ^સુખાઃ॥

અષ્ટ^શતં ષણ્^ણવતિઃ[ક્.ષણવતિઃ] પરિમાણં ચતુર્^અશીતિર્ ઇતિ પુંસામ્।
ઉત્તમ^સમ^હીનાનામ્ અઙ્ગુલ^સઙ્ખ્યા સ્વ^માનેન॥

ભાર^અર્ધ^તનુઃ સુખ^ભાક્ તુલિતો +અતો દુઃખ^ભાગ્ ભવત્ય્ ઊનઃ।
ભારો +અતિવાઢ્યાનામ્ અધ્યર્ધઃ સર્વ^ધરણીશઃ॥

વિંશતિ^વર્ષા નારી પુરુષઃ ખલુ પઞ્ચ^વિંશતિભિર્ અબ્દૈઃ।
અર્હતિ માન^ઉન્માનં જીવિત^ભાગે ચતુર્થે વા॥

ભૂ^જલ^શિખ્ય્^અનિલ^અમ્બર^સુર^નર^રક્ષઃ પિશાચક^તિરશ્ચામ્।
સત્ત્વેન ભવતિ પુરુષો લક્ષણમ્ એતદ્ ભવતિ તેષામ્[ક્.એષામ્]॥

મહી^સ્વભાવઃ શુભ^પુષ્પ^ગન્ધઃ
સમ્ભોગવાન્ સુ^શ્વસનઃ સ્થિરશ્ ચ।
તોય^સ્વભાવો બહુ^તોયપાયી
પ્રિય^અભિભાષી[ક્.અભિલાષી] રસ^ભાજનશ્[ક્.ભોજનશ્] ચ॥

અગ્નિ^પ્રકૃત્યા ચપલો +અતિ^તીક્ષ્ણશ્
ચણ્ડઃ ક્ષુધ^આલુર્ બહુ^ભોજનશ્ ચ।
વાયોઃ સ્વભાવેન ચલઃ કૃશશ્ ચ
ક્ષિપ્રં ચ કોપસ્ય વશં પ્રયાતિ॥

ખ^પ્રકૃતિર્ નિપુણો વિવૃત^આસ્યઃ
શબ્દ^ગતેઃ કુશલઃ સુ^શિરા^અઙ્ગઃ।
ત્યાગ^યુતઃ[ક્.ત્યાગયુતો] પુરુષો મૃદુ^કોપઃ
સ્નેહ^રતશ્ ચ ભવેત્ સુર^સત્ત્વઃ॥

મર્ત્ય^સત્ત્વ^સંયુતો ગીત^ભૂષણ^પ્રિયઃ।
સંવિભાગ^શીલવાન્ નિત્યમ્ એવ માનવઃ॥

તીક્ષ્ણ^પ્રકોપઃ ખલ^ચેષ્ટિતશ્ ચ
પાપશ્ ચ સત્ત્વેન નિશા^ચરાણામ્।
પિશાચ^સત્ત્વશ્ ચપલો મલાક્તો
બહુ^પ્રલાપી ચ સમુલ્બણ^અઙ્ગઃ॥

ભીરુઃ ક્ષુધા^આલુર્ બહુ^ભુક્ ચ યઃ સ્યાદ્
જ્ઞેયશ્ ચ[ક્.સ] સત્ત્વેન નરસ્ તિરશ્ચામ્।
એવં નરાણાં પ્રકૃતિઃ પ્રદિષ્ટા
યલ્ લક્ષણ^જ્ઞાઃ પ્રવદન્તિ સત્ત્વમ્॥

શાર્દૂલ^હંસ^સમદ^દ્વિપ^ગોપતીનાં
તુલ્યા ભવન્તિ ગતિભિઃ શિખિનાં ચ ભૂપાઃ।
યેષાં ચ શબ્દ^રહિતં સ્તિમિતં ચ યાતં
તે +અપિ^ઇશ્વરા દ્રુત^પરિપ્લુતગા દરિદ્રાઃ॥

શ્રાન્તસ્ય યાનમ્ અશનં ચ બુભુક્ષિતસ્ય
પાનં તૃષા^પરિગતસ્ય ભયેષુ રક્ષા।
એતાનિ યસ્ય પુરુષસ્ય ભવન્તિ કાલે
ધન્યં વદન્તિ ખલુ તં નર^લક્ષણજ્ઞાઃ॥
[ક્.68.117અબ્। પુરુષ^લક્ષણમ્ ઉક્તમ્ ઇદં મયા મુનિ^મતાન્ય્ અવલોક્ય સમાસતઃ।
ક્.68.117ચ્દ્। ઇદમ્ અધીત્ય નરો નૃપ^સમ્મતો ભવતિ સર્વ^જનસ્ય ચ વલ્લભઃ॥]
68 પઞ્ચમનુષ્યવિભાગાધ્યાયઃ