Brihat Samhita · Chapter 57
jāla^antarage bhānau yad aṇutaraṃ darśanaṃ rajo yāti/
tad vindyāt paramāṇuṃ prathamaṃ taddhi pramāṇānām//
paramāṇu^rajo bālāgra[K.vālāgra]^likṣa^yūkaṃ[K.yūkā] yavo +aṅgulaṃ ca^iti/
aṣṭaguṇāni yathottaram aṅgulam ekaṃ bhavati saṃkhyā[K.mātrā]//
devāgāra^dvārasya^aṣṭa^amśa^ūnasya yas tṛtīyo +aṃśaḥ/
tat^piṇḍikā^pramāṇaṃ pratimā tad^dviguṇa^parimāṇā//
svair aṅgula^pramāṇair dvādaśa vīstīrṇam[U.vistīrṇam] āyataṃ ca mukham/
nagnajitā tu caturdaśa dairghyeṇa drāviḍaṃ kathitam//
nāsā^lalāṭa^cibuka^grīvāś catura^aṅgulās tathā karṇau/
dve aṅgule ca hanunī[K.hanuke] cibukaṃ ca dvyaṅgulaṃ vitatam[K.vistṛtam]//
aṣṭa^aṅgulaṃ lalāṭaṃ vistārād dvy^aṅgulāt pare śaṅkhau/
catur^aṅgulau tu śaṅkhau karṇau tu dvy^aṅgulau[K.dvyaṅgulaṃ] pṛthulau//
karṇa^upāntaḥ kāryo +ardha^pañcame bhrū^samena sūtreṇa/
karṇa^srotaḥ sukumārakam ca netra[K.nayana]^prabandha^samam//
catur^aṅgulaṃ vasiṣṭhaḥ kathayati netrānta^karṇayor vivaram/
adharo +aṅgula^pramāṇas tasya^ardhena^uttroṣṭhaś ca//
ardha^aṅgulā tu gocchā vaktraṃ catur^aṅgula^āyataṃ kāryam/
vipulaṃ tu sa^ardham aṅgulam *avyāttaṃ try^aṅgulaṃ[K.adhyāttattryaṅgulaṃ] vyāttam//
dvy^aṅgula^tulyau nāsāpuṭau ca nāsā puṭā^agrato jñeyā/
syād dvy^aṅgulam ucchrāyaś catur^aṅgulam antaraṃ ca^akṣṇoḥ//
dvy^aṅgula^mito +akṣi^kośo dve netre tat^tribhāgikā tārā/
dṛk^tārā pañca^aṃśo netra^vikāśo +aṅgulaṃ bhavati//
paryantāt paryantaṃ daśa bhruvo +ardha^aṅgulaṃ bhruvor lekhā/
bhrū^madhyaṃ dvy^aṅgulakaṃ bhūr[U.bhrūr] dhairghyeṇa^aṅgula^catuṣkam//
kāryā tu keśa^rekhā bhrū^bandha^sama^aṅgula^ardha^vistīrṇā/
netra^ante karavīrakam upanyased aṅgula^pramitam//
dvātriṃśat pariṇāhāc caturdaśa^āyāmato +aṅgulāni śiraḥ/
dvādaśa tu citra^karmaṇi dṛśyante viṃśatir adṛśyāḥ//
āsyaṃ sa^keśa^nicayaṃ ṣoḍaśa dairghyeṇa nagnijit[U.nagnajit]^proktam/
grīvā daśa vistīrṇā pariṇāhād viṃśatiḥ sa^ekā//
kaṇṭhād dvādaśa hṛdayaṃ hṛdayān nābhī[K.nābhiś] ca tat^pramāṇena/
nābhī^madhyād meḍhra^antaraṃ ca tat^tulyam eva^uktam//
ūrū ca^aṅgula^mānaiś catur^yutā viṃśatis tathā jaṅghe/
jānukapicche catur^aṅgule ca pādau ca tat^tulyau//
dvādaśa^dīrghau ṣaṭ pṛthutayā ca pādau trika^āyata^aṅguṣṭhau/
pañca^aṅgula^pariṇāhau pradeśinī try^aṅgulaṃ dīrghā//
aṣṭa^aṃśa^aṃśa^ūnāḥ śeṣa^aṅgulyaḥ[K.śeṣāṅgulayaḥ] krameṇa kartavyāḥ/
sa^caturtha^bhāgam aṅgulam utsedho +aṅguṣṭhakasya^uktaḥ//
aṅguṣṭha^nakhaḥ kathitas caturtha^bhāga^ūnam aṅgulaṃ tajjñaiḥ/
śeṣa^nakhānām ardha^aṅgulaṃ kramāt kiṃcid^ūnaṃ vā//
jaṅgha^agre pariṇāhaś caturdaśa^uktas tu vistarāt[K.vistaraḥ] pañca/
madhye tu sapta vipulā pariṇāhāt triguṇitāḥ sapta//
aṣṭau tu jānumadhye vaipulyaṃ try^aṣṭakaṃ tu pariṇāhaḥ/
vipulau caturdaśa^ūrū madhye dviguṇaś ca tat^paridhiḥ//
kaṭir aṣṭādaśa vipulā catvāriṃśac catur^yutā paridhau/
aṅgulam ekaṃ nābhī[K.nābhir] vedhena tathā pramāṇena//
catvāriṃśad^dvi^yutā nābhī^madhyena madhya^pariṇāhaḥ/
stanayoḥ ṣoḍaśa ca^antaram ūrdhvaṃ kakṣye[K.kakṣe] ṣaḍ^aṅgulike//
*aṣṭāv aṃsau dvādaśa bāhū kāryau[K.kāryāv aṣṭāv aṃsau dvādaśa bāhū] tathā prabāhū ca/
bāhū ṣaḍ^vistīrṇau[K.ṣaḍvistirṇau] pratibāhū tv aṅgula^catuṣkam//
ṣoḍaśa bāhū mūle pariṇāhād dvādaśa^agra^haste ca/
vistāreṇa karatalaṃ ṣaḍ^aṅgulaṃ sapta dairghyeṇa//
pañca^aṅgulāni madhyā pradeśinī madhya^parva^dala^hīnā/
anayā tulyā ca^anāmikā kaniṣṭhā tu parva^ūnā//
parva^dvayam aṅguṣṭhaḥ śeṣa^aṅgulyas[K.śeṣāṅgulayas] tribhis tribhiḥ kāryāḥ/
nakha^parimāṇaṃ kāryaṃ sarvāsām parvaṇo +ardhena//
deśa^anurūpa^bhūṣaṇa^veṣālaṅkāra^mūrtibhiḥ kāryā/
pratimā lakṣaṇa^yuktā sannihitā vṛddhidā bhavati//
daśaratha^tanayo rāmo baliś ca vairocaniḥ śataṃ viṃśam/
dvādaśa^hānyā śeṣāḥ pravara^sama^nyūna^parimāṇāḥ//
kāryo +aṣṭabhujo bhagavāṃś catur^bhujo dvibhuja eva vā viṣṇuḥ/
śrīvatsa^aṅkita^vakṣāḥ kaustubha^maṇi^bhūṣita^uraskaḥ//
atasī^kusuma^śyāmaḥ pīta^ambara^nivasanaḥ prasanna^mukhaḥ/
kuṇḍala^kirīṭa^dhārī pīna^gala^uraḥsthala^aṃsa^bhujaḥ//
khaḍga^gadā^śara^pāṇir dakṣiṇataḥ śāntidaś caturtha^karaḥ/
vāma^kareṣu ca kārmuka^kheṭaka^cakrāṇi śaṅkhaś ca//
atha ca caturbhujam icchati śāntida eko gadā^dharaś ca^anyaḥ/
dakṣiṇa^pārśve tv[K.hy] evaṃ vāme śaṅkhaś ca cakraṃ ca//
dvibhujasya tu śānti^karo dakṣiṇa^hasto +aparaś ca śaṅkha^dharaḥ/
evaṃ viṣṇoḥ pratimā kartavyā bhūtim icchadbhiḥ//
baladevo hala^pāṇir mada^vibhrama^locanaś ca kartavyaḥ/
vibhrat[K.bibhrat] kuṇḍalam ekaṃ śaṅkha^indu^mṛṇāla^gaura^tanuḥ[K.vapuḥ]//
ekānaṃśā kāryā devī baladeva^kṛṣṇayor madhye/
kaṭi^saṃsthita^vāma^karā sarojam itareṇa ca^udvahatī//
kāryā caturbhujā yā vāma^karābhyāṃ sa^pustakaṃ kamalam/
dvābhyāṃ dakṣiṇa^pārśve varam arthiṣv akṣa^sūtraṃ ca//
*vāmo +atha vā^aṣṭa^bhujāyāḥ[K.vāmeṣv aṣṭabhujāyāḥ] kamaṇḍaluś cāpam ambujaṃ śāstram/
vara^śara^darpaṇa^yuktāḥ savya^bhujāḥ sa^akṣa^sūtrāś ca//
śāmbaś ca gadā^hastaḥ pradyumnaś cāpa^bhṛt surūpaś ca/
anayoḥ striyau ca kārye kheṭaka^nistriṃśa^dhāriṇyau//
brahmā kamaṇḍalu^karaś catur^mukhaḥ paṇkaja^āsana^sthaś ca/
skandaḥ kumāra^rūpaḥ śakti^dharo barhiketuś ca//
śukla^catur^viṣāṇo dvipo mahendrasya vajra^pāṇitvam/
tiryag lalāṭa^saṃsthaṃ tṛtīyam api locanaṃ cihnam//
śambhoḥ śirasi^indukalā vṛṣa^dhvajo +akṣi ca tṛtīyam api ca^ūrdhvam/
śūlaṃ dhanuḥ pinākaṃ vāma^ardhe vā girisutā^ardham//
padma^aṅkita^kara^caraṇaḥ prasanna^mūrtiḥ sunīca^keśaś ca/
padmāsana^upaviṣṭaḥ pitā^iva jagato bhavati[K.bhavet] buddhaḥ//
ā^jānu^lamba^bāhuḥ śrīvatsa^aṅkaḥ praśānta^mūrtiś ca/
dig^vāsās taruṇo rūpavāṃś ca kāryo +arhatāṃ devaḥ//
nāsā^lalāṭa^jaṅgha^ūru^gaṇḍa^vakṣāṃsi ca^unnatāni raveḥ/
kuryād udīcya^veṣaṃ gūḍhaṃ pādād uro yāvat//
bibhrāṇaḥ sva^kara^ruhe bāhubhyāṃ[K.pāṇibhyāṃ] paṅkaje mukuṭa^dhārī/
kuṇḍala^bhūṣita^vadanaḥ pralamba^hāro viyadga[K's tr. viyaṅga]^vṛtaḥ//
kamala^udara^dyuti^mukhaḥ kañcuka^guptaḥ smita^prasanna^mukhaḥ/
ratna^ujjvala^prabhā^maṇḍalaś ca kartuḥ śubhakaro +arkaḥ//
saumyā tu hasta^mātrā vasudā hasta^dvaya^ucchritā pratimā/
kṣema^subhikṣāya bhavet tri^catur^hasta^pramāṇā yā//
nṛpa^bhayam atyaṅgāyāṃ hīna^aṅgāyām akalyatā kartuḥ/
śāta^udaryāṃ kṣud^bhayam artha^vināśaḥ kṛśa^aṅgāyām[K.kṛśāyāṃ ca]//
maraṇaṃ tu sa^kṣatāyāṃ śastra^nipātena nirdiśet kartuḥ/
vāma^avanatā patnīṃ dakṣiṇa^vinatā hinasty āyuḥ//
andhatvam ūrdhva^dṛṣṭyā karoti cintām adhomukhī dṛṣṭiḥ/
sarva^pratimāsv evaṃ śubha^aśubhaṃ bhāskara^ukta^samam//
liṅgasya vṛtta^paradhiṃ dairghyeṇa^āsūtrya tat tridhā vibhajet/
mūle tac caturasraṃ[K.caturaśraṃ] madhye tv aṣṭāśriṃ vṛttam ataḥ//
caturasram[K.caturaśram] avani^khāte madhyaṃ kāryaṃ tu piṇḍikā^śvabhre/
dṛśya^ucchrāyeṇa samā samantataḥ piṇḍikā[K.piṇḍakā] śvabhrāt//
kṛśa^dīrghaṃ deśaghnaṃ pārśva^vihīnaṃ purasya nāśaya/
yasya kṣataṃ bhaved mastake vināśāya tal^liṅgam//
mātṛ^gaṇaḥ kartavyaḥ sva^nāma^deva^anurūpa^kṛta^cihnaḥ/
revanto +aśva^ārūḍho mṛgayā^krīḍā^ādi^parivāraḥ//
daṇḍī yamo mahiṣago haṃsa^ārūḍhaś ca pāśabhṛd varuṇaḥ/
nara^vāhanaḥ kubero vāma^kirīṭī bṛhat^kukṣiḥ//
[K.58.58ab/ pramathādhipo gajamukhaḥ pralamba^jaṭharaḥ kuṭhāradhārī syāt/
K.58.58cd/ ekaviṣāṇo bibhran mūlakakandaṃ sunīladalakandam//]
58 vanasampraveśādhyāyaḥ
Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0