બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 57

જાલ^અન્તરગે ભાનૌ યદ્ અણુતરં દર્શનં રજો યાતિ।
તદ્ વિન્દ્યાત્ પરમાણું પ્રથમં તદ્ધિ પ્રમાણાનામ્॥

પરમાણુ^રજો બાલાગ્ર[ક્.વાલાગ્ર]^લિક્ષ^યૂકં[ક્.યૂકા] યવો +અઙ્ગુલં ચ^ઇતિ।
અષ્ટગુણાનિ યથોત્તરમ્ અઙ્ગુલમ્ એકં ભવતિ સંખ્યા[ક્.માત્રા]॥

દેવાગાર^દ્વારસ્ય^અષ્ટ^અમ્શ^ઊનસ્ય યસ્ તૃતીયો +અંશઃ।
તત્^પિણ્ડિકા^પ્રમાણં પ્રતિમા તદ્^દ્વિગુણ^પરિમાણા॥

સ્વૈર્ અઙ્ગુલ^પ્રમાણૈર્ દ્વાદશ વીસ્તીર્ણમ્[ઉ.વિસ્તીર્ણમ્] આયતં ચ મુખમ્।
નગ્નજિતા તુ ચતુર્દશ દૈર્ઘ્યેણ દ્રાવિડં કથિતમ્॥

નાસા^લલાટ^ચિબુક^ગ્રીવાશ્ ચતુર^અઙ્ગુલાસ્ તથા કર્ણૌ।
દ્વે અઙ્ગુલે ચ હનુની[ક્.હનુકે] ચિબુકં ચ દ્વ્યઙ્ગુલં વિતતમ્[ક્.વિસ્તૃતમ્]॥

અષ્ટ^અઙ્ગુલં લલાટં વિસ્તારાદ્ દ્વ્ય્^અઙ્ગુલાત્ પરે શઙ્ખૌ।
ચતુર્^અઙ્ગુલૌ તુ શઙ્ખૌ કર્ણૌ તુ દ્વ્ય્^અઙ્ગુલૌ[ક્.દ્વ્યઙ્ગુલં] પૃથુલૌ॥

કર્ણ^ઉપાન્તઃ કાર્યો +અર્ધ^પઞ્ચમે ભ્રૂ^સમેન સૂત્રેણ।
કર્ણ^સ્રોતઃ સુકુમારકમ્ ચ નેત્ર[ક્.નયન]^પ્રબન્ધ^સમમ્॥

ચતુર્^અઙ્ગુલં વસિષ્ઠઃ કથયતિ નેત્રાન્ત^કર્ણયોર્ વિવરમ્।
અધરો +અઙ્ગુલ^પ્રમાણસ્ તસ્ય^અર્ધેન^ઉત્ત્રોષ્ઠશ્ ચ॥

અર્ધ^અઙ્ગુલા તુ ગોચ્છા વક્ત્રં ચતુર્^અઙ્ગુલ^આયતં કાર્યમ્।
વિપુલં તુ સ^અર્ધમ્ અઙ્ગુલમ્ *અવ્યાત્તં ત્ર્ય્^અઙ્ગુલં[ક્.અધ્યાત્તત્ત્ર્યઙ્ગુલં] વ્યાત્તમ્॥

દ્વ્ય્^અઙ્ગુલ^તુલ્યૌ નાસાપુટૌ ચ નાસા પુટા^અગ્રતો જ્ઞેયા।
સ્યાદ્ દ્વ્ય્^અઙ્ગુલમ્ ઉચ્છ્રાયશ્ ચતુર્^અઙ્ગુલમ્ અન્તરં ચ^અક્ષ્ણોઃ॥

દ્વ્ય્^અઙ્ગુલ^મિતો +અક્ષિ^કોશો દ્વે નેત્રે તત્^ત્રિભાગિકા તારા।
દૃક્^તારા પઞ્ચ^અંશો નેત્ર^વિકાશો +અઙ્ગુલં ભવતિ॥

પર્યન્તાત્ પર્યન્તં દશ ભ્રુવો +અર્ધ^અઙ્ગુલં ભ્રુવોર્ લેખા।
ભ્રૂ^મધ્યં દ્વ્ય્^અઙ્ગુલકં ભૂર્[ઉ.ભ્રૂર્] ધૈર્ઘ્યેણ^અઙ્ગુલ^ચતુષ્કમ્॥

કાર્યા તુ કેશ^રેખા ભ્રૂ^બન્ધ^સમ^અઙ્ગુલ^અર્ધ^વિસ્તીર્ણા।
નેત્ર^અન્તે કરવીરકમ્ ઉપન્યસેદ્ અઙ્ગુલ^પ્રમિતમ્॥

દ્વાત્રિંશત્ પરિણાહાચ્ ચતુર્દશ^આયામતો +અઙ્ગુલાનિ શિરઃ।
દ્વાદશ તુ ચિત્ર^કર્મણિ દૃશ્યન્તે વિંશતિર્ અદૃશ્યાઃ॥

આસ્યં સ^કેશ^નિચયં ષોડશ દૈર્ઘ્યેણ નગ્નિજિત્[ઉ.નગ્નજિત્]^પ્રોક્તમ્।
ગ્રીવા દશ વિસ્તીર્ણા પરિણાહાદ્ વિંશતિઃ સ^એકા॥

કણ્ઠાદ્ દ્વાદશ હૃદયં હૃદયાન્ નાભી[ક્.નાભિશ્] ચ તત્^પ્રમાણેન।
નાભી^મધ્યાદ્ મેઢ્ર^અન્તરં ચ તત્^તુલ્યમ્ એવ^ઉક્તમ્॥

ઊરૂ ચ^અઙ્ગુલ^માનૈશ્ ચતુર્^યુતા વિંશતિસ્ તથા જઙ્ઘે।
જાનુકપિચ્છે ચતુર્^અઙ્ગુલે ચ પાદૌ ચ તત્^તુલ્યૌ॥

દ્વાદશ^દીર્ઘૌ ષટ્ પૃથુતયા ચ પાદૌ ત્રિક^આયત^અઙ્ગુષ્ઠૌ।
પઞ્ચ^અઙ્ગુલ^પરિણાહૌ પ્રદેશિની ત્ર્ય્^અઙ્ગુલં દીર્ઘા॥

અષ્ટ^અંશ^અંશ^ઊનાઃ શેષ^અઙ્ગુલ્યઃ[ક્.શેષાઙ્ગુલયઃ] ક્રમેણ કર્તવ્યાઃ।
સ^ચતુર્થ^ભાગમ્ અઙ્ગુલમ્ ઉત્સેધો +અઙ્ગુષ્ઠકસ્ય^ઉક્તઃ॥

અઙ્ગુષ્ઠ^નખઃ કથિતસ્ ચતુર્થ^ભાગ^ઊનમ્ અઙ્ગુલં તજ્જ્ઞૈઃ।
શેષ^નખાનામ્ અર્ધ^અઙ્ગુલં ક્રમાત્ કિંચિદ્^ઊનં વા॥

જઙ્ઘ^અગ્રે પરિણાહશ્ ચતુર્દશ^ઉક્તસ્ તુ વિસ્તરાત્[ક્.વિસ્તરઃ] પઞ્ચ।
મધ્યે તુ સપ્ત વિપુલા પરિણાહાત્ ત્રિગુણિતાઃ સપ્ત॥

અષ્ટૌ તુ જાનુમધ્યે વૈપુલ્યં ત્ર્ય્^અષ્ટકં તુ પરિણાહઃ।
વિપુલૌ ચતુર્દશ^ઊરૂ મધ્યે દ્વિગુણશ્ ચ તત્^પરિધિઃ॥

કટિર્ અષ્ટાદશ વિપુલા ચત્વારિંશચ્ ચતુર્^યુતા પરિધૌ।
અઙ્ગુલમ્ એકં નાભી[ક્.નાભિર્] વેધેન તથા પ્રમાણેન॥

ચત્વારિંશદ્^દ્વિ^યુતા નાભી^મધ્યેન મધ્ય^પરિણાહઃ।
સ્તનયોઃ ષોડશ ચ^અન્તરમ્ ઊર્ધ્વં કક્ષ્યે[ક્.કક્ષે] ષડ્^અઙ્ગુલિકે॥

*અષ્ટાવ્ અંસૌ દ્વાદશ બાહૂ કાર્યૌ[ક્.કાર્યાવ્ અષ્ટાવ્ અંસૌ દ્વાદશ બાહૂ] તથા પ્રબાહૂ ચ।
બાહૂ ષડ્^વિસ્તીર્ણૌ[ક્.ષડ્વિસ્તિર્ણૌ] પ્રતિબાહૂ ત્વ્ અઙ્ગુલ^ચતુષ્કમ્॥

ષોડશ બાહૂ મૂલે પરિણાહાદ્ દ્વાદશ^અગ્ર^હસ્તે ચ।
વિસ્તારેણ કરતલં ષડ્^અઙ્ગુલં સપ્ત દૈર્ઘ્યેણ॥

પઞ્ચ^અઙ્ગુલાનિ મધ્યા પ્રદેશિની મધ્ય^પર્વ^દલ^હીના।
અનયા તુલ્યા ચ^અનામિકા કનિષ્ઠા તુ પર્વ^ઊના॥

પર્વ^દ્વયમ્ અઙ્ગુષ્ઠઃ શેષ^અઙ્ગુલ્યસ્[ક્.શેષાઙ્ગુલયસ્] ત્રિભિસ્ ત્રિભિઃ કાર્યાઃ।
નખ^પરિમાણં કાર્યં સર્વાસામ્ પર્વણો +અર્ધેન॥

દેશ^અનુરૂપ^ભૂષણ^વેષાલઙ્કાર^મૂર્તિભિઃ કાર્યા।
પ્રતિમા લક્ષણ^યુક્તા સન્નિહિતા વૃદ્ધિદા ભવતિ॥

દશરથ^તનયો રામો બલિશ્ ચ વૈરોચનિઃ શતં વિંશમ્।
દ્વાદશ^હાન્યા શેષાઃ પ્રવર^સમ^ન્યૂન^પરિમાણાઃ॥

કાર્યો +અષ્ટભુજો ભગવાંશ્ ચતુર્^ભુજો દ્વિભુજ એવ વા વિષ્ણુઃ।
શ્રીવત્સ^અઙ્કિત^વક્ષાઃ કૌસ્તુભ^મણિ^ભૂષિત^ઉરસ્કઃ॥

અતસી^કુસુમ^શ્યામઃ પીત^અમ્બર^નિવસનઃ પ્રસન્ન^મુખઃ।
કુણ્ડલ^કિરીટ^ધારી પીન^ગલ^ઉરઃસ્થલ^અંસ^ભુજઃ॥

ખડ્ગ^ગદા^શર^પાણિર્ દક્ષિણતઃ શાન્તિદશ્ ચતુર્થ^કરઃ।
વામ^કરેષુ ચ કાર્મુક^ખેટક^ચક્રાણિ શઙ્ખશ્ ચ॥

અથ ચ ચતુર્ભુજમ્ ઇચ્છતિ શાન્તિદ એકો ગદા^ધરશ્ ચ^અન્યઃ।
દક્ષિણ^પાર્શ્વે ત્વ્[ક્.હ્ય્] એવં વામે શઙ્ખશ્ ચ ચક્રં ચ॥

દ્વિભુજસ્ય તુ શાન્તિ^કરો દક્ષિણ^હસ્તો +અપરશ્ ચ શઙ્ખ^ધરઃ।
એવં વિષ્ણોઃ પ્રતિમા કર્તવ્યા ભૂતિમ્ ઇચ્છદ્ભિઃ॥

બલદેવો હલ^પાણિર્ મદ^વિભ્રમ^લોચનશ્ ચ કર્તવ્યઃ।
વિભ્રત્[ક્.બિભ્રત્] કુણ્ડલમ્ એકં શઙ્ખ^ઇન્દુ^મૃણાલ^ગૌર^તનુઃ[ક્.વપુઃ]॥

એકાનંશા કાર્યા દેવી બલદેવ^કૃષ્ણયોર્ મધ્યે।
કટિ^સંસ્થિત^વામ^કરા સરોજમ્ ઇતરેણ ચ^ઉદ્વહતી॥

કાર્યા ચતુર્ભુજા યા વામ^કરાભ્યાં સ^પુસ્તકં કમલમ્।
દ્વાભ્યાં દક્ષિણ^પાર્શ્વે વરમ્ અર્થિષ્વ્ અક્ષ^સૂત્રં ચ॥

*વામો +અથ વા^અષ્ટ^ભુજાયાઃ[ક્.વામેષ્વ્ અષ્ટભુજાયાઃ] કમણ્ડલુશ્ ચાપમ્ અમ્બુજં શાસ્ત્રમ્।
વર^શર^દર્પણ^યુક્તાઃ સવ્ય^ભુજાઃ સ^અક્ષ^સૂત્રાશ્ ચ॥

શામ્બશ્ ચ ગદા^હસ્તઃ પ્રદ્યુમ્નશ્ ચાપ^ભૃત્ સુરૂપશ્ ચ।
અનયોઃ સ્ત્રિયૌ ચ કાર્યે ખેટક^નિસ્ત્રિંશ^ધારિણ્યૌ॥

બ્રહ્મા કમણ્ડલુ^કરશ્ ચતુર્^મુખઃ પણ્કજ^આસન^સ્થશ્ ચ।
સ્કન્દઃ કુમાર^રૂપઃ શક્તિ^ધરો બર્હિકેતુશ્ ચ॥

શુક્લ^ચતુર્^વિષાણો દ્વિપો મહેન્દ્રસ્ય વજ્ર^પાણિત્વમ્।
તિર્યગ્ લલાટ^સંસ્થં તૃતીયમ્ અપિ લોચનં ચિહ્નમ્॥

શમ્ભોઃ શિરસિ^ઇન્દુકલા વૃષ^ધ્વજો +અક્ષિ ચ તૃતીયમ્ અપિ ચ^ઊર્ધ્વમ્।
શૂલં ધનુઃ પિનાકં વામ^અર્ધે વા ગિરિસુતા^અર્ધમ્॥

પદ્મ^અઙ્કિત^કર^ચરણઃ પ્રસન્ન^મૂર્તિઃ સુનીચ^કેશશ્ ચ।
પદ્માસન^ઉપવિષ્ટઃ પિતા^ઇવ જગતો ભવતિ[ક્.ભવેત્] બુદ્ધઃ॥

આ^જાનુ^લમ્બ^બાહુઃ શ્રીવત્સ^અઙ્કઃ પ્રશાન્ત^મૂર્તિશ્ ચ।
દિગ્^વાસાસ્ તરુણો રૂપવાંશ્ ચ કાર્યો +અર્હતાં દેવઃ॥

નાસા^લલાટ^જઙ્ઘ^ઊરુ^ગણ્ડ^વક્ષાંસિ ચ^ઉન્નતાનિ રવેઃ।
કુર્યાદ્ ઉદીચ્ય^વેષં ગૂઢં પાદાદ્ ઉરો યાવત્॥

બિભ્રાણઃ સ્વ^કર^રુહે બાહુભ્યાં[ક્.પાણિભ્યાં] પઙ્કજે મુકુટ^ધારી।
કુણ્ડલ^ભૂષિત^વદનઃ પ્રલમ્બ^હારો વિયદ્ગ[ક્ઽસ્ ત્ર્. વિયઙ્ગ]^વૃતઃ॥

કમલ^ઉદર^દ્યુતિ^મુખઃ કઞ્ચુક^ગુપ્તઃ સ્મિત^પ્રસન્ન^મુખઃ।
રત્ન^ઉજ્જ્વલ^પ્રભા^મણ્ડલશ્ ચ કર્તુઃ શુભકરો +અર્કઃ॥

સૌમ્યા તુ હસ્ત^માત્રા વસુદા હસ્ત^દ્વય^ઉચ્છ્રિતા પ્રતિમા।
ક્ષેમ^સુભિક્ષાય ભવેત્ ત્રિ^ચતુર્^હસ્ત^પ્રમાણા યા॥

નૃપ^ભયમ્ અત્યઙ્ગાયાં હીન^અઙ્ગાયામ્ અકલ્યતા કર્તુઃ।
શાત^ઉદર્યાં ક્ષુદ્^ભયમ્ અર્થ^વિનાશઃ કૃશ^અઙ્ગાયામ્[ક્.કૃશાયાં ચ]॥

મરણં તુ સ^ક્ષતાયાં શસ્ત્ર^નિપાતેન નિર્દિશેત્ કર્તુઃ।
વામ^અવનતા પત્નીં દક્ષિણ^વિનતા હિનસ્ત્ય્ આયુઃ॥

અન્ધત્વમ્ ઊર્ધ્વ^દૃષ્ટ્યા કરોતિ ચિન્તામ્ અધોમુખી દૃષ્ટિઃ।
સર્વ^પ્રતિમાસ્વ્ એવં શુભ^અશુભં ભાસ્કર^ઉક્ત^સમમ્॥

લિઙ્ગસ્ય વૃત્ત^પરધિં દૈર્ઘ્યેણ^આસૂત્ર્ય તત્ ત્રિધા વિભજેત્।
મૂલે તચ્ ચતુરસ્રં[ક્.ચતુરશ્રં] મધ્યે ત્વ્ અષ્ટાશ્રિં વૃત્તમ્ અતઃ॥

ચતુરસ્રમ્[ક્.ચતુરશ્રમ્] અવનિ^ખાતે મધ્યં કાર્યં તુ પિણ્ડિકા^શ્વભ્રે।
દૃશ્ય^ઉચ્છ્રાયેણ સમા સમન્તતઃ પિણ્ડિકા[ક્.પિણ્ડકા] શ્વભ્રાત્॥

કૃશ^દીર્ઘં દેશઘ્નં પાર્શ્વ^વિહીનં પુરસ્ય નાશય।
યસ્ય ક્ષતં ભવેદ્ મસ્તકે વિનાશાય તલ્^લિઙ્ગમ્॥

માતૃ^ગણઃ કર્તવ્યઃ સ્વ^નામ^દેવ^અનુરૂપ^કૃત^ચિહ્નઃ।
રેવન્તો +અશ્વ^આરૂઢો મૃગયા^ક્રીડા^આદિ^પરિવારઃ॥

દણ્ડી યમો મહિષગો હંસ^આરૂઢશ્ ચ પાશભૃદ્ વરુણઃ।
નર^વાહનઃ કુબેરો વામ^કિરીટી બૃહત્^કુક્ષિઃ॥
[ક્.58.58અબ્। પ્રમથાધિપો ગજમુખઃ પ્રલમ્બ^જઠરઃ કુઠારધારી સ્યાત્।
ક્.58.58ચ્દ્। એકવિષાણો બિભ્રન્ મૂલકકન્દં સુનીલદલકન્દમ્॥]
58 વનસમ્પ્રવેશાધ્યાયઃ