Brihat Samhita · Chapter 53

dharmyaṃ yaśasyaṃ ca vadāmy ato +ahaṃ dakārgalaṃ[K.dagārgalaṃ] yena jala^upalabdhiḥ/
puṃsāṃ yathā^aṅgeṣu śirās tatha^eva kṣitāv api pronnata^nimna^saṃsthāḥ//

ekena varṇena rasena ca^ambhaś cyutaṃ nabhasto vasudhā^viśeṣāt/
nānārasatvaṃ bahuvarṇatāṃ ca gataṃ parīkṣyaṃ kṣiti^tulyam eva//

puruhūta^anala^yama^nirṛti^varuṇa^pavana^indu^śaṅkarā devāḥ/
vijñātavyāḥ kramaśaḥ prācya^ādyānāṃ diśāṃ patayaḥ//

dikpatisaṃjñā ca śirā navamī madhye mahāśirānāmnī/
etābhyo +anyāḥ śataśo viniḥsṛtā nāmabhiḥ prathitāḥ//

pātālād *ūrdhvaśirā śubhā[K.ūrdhvaśirāḥ śubhāś] caturdikṣu saṃsthitā yāś ca/
koṇadigutthā na śubhāḥ śirānimittāny ato vakṣye//

yadi vetaso +amburahite deśe hastais tribhis tataḥ paścāt/
sārdhe puruṣe toyaṃ vahati śirā paścimā tatra//

cihnam api ca^ardhapuruṣe maṇḍūkaḥ pāṇḍuro +atha mṛt pītā/
puṭabhedakaś ca tasmin pāṣāṇo bhavati toyam adhaḥ//

jambvāś ca^udag dhastais tribhiḥ śirā^adho naradvaye pūrvā/
mṛllohagandhikā pāṇḍurā ca[K.atha] puruṣe +atra maṇḍūkaḥ//

jambūvṛkṣasya prāg valmīko yadi bhavet samīpasthaḥ/
tasmād dakṣiṇapārśve salilaṃ puruṣadvaye svādu//

ardhapuruṣe ca matsyaḥ pārāvata^sannibhaś ca pāṣāṇaḥ/
mṛd bhavati ca^atra nīlā dīrghaṃ kālaṃ ca bahu toyam//

paścād udumbarasya tribhir eva karair naradvaye sārdhe/
puruṣe sito +ahir aśma^añjana^upamo +adhaḥ śirā sujalā//

udag arjunasya dṛśyo valmīko yadi tato +arjunād dhastaiḥ/
tribhir ambu bhavati puruṣais tribhir ardha^samanvitaiḥ paścāt//

śvetā godhā^ardhanare puruṣe mṛd dhūsarā tataḥ kṛṣṇā/
pītā sitā sasikatā tato jalaṃ nirdiśed amitam//

valmīka^upacitāyāṃ nirguṇḍyāṃ dakṣiṇena kathitakaraiḥ/
puruṣadvaye sapāde svādu jalaṃ bhavati ca^aśoṣyam//

rohita^matsyo +ardhanare mṛt kapilā pāṇḍurā tataḥ parataḥ/
sikatā saśarkarā +atha krameṇa parato bhavaty ambhaḥ//

pūrveṇa yadi badaryā valmīko dṛśyate jalaṃ paścāt/
puruṣais tribhir ādeśyaṃ śvetā gṛhagodhikā^ardhanare//

sapalāśā badarī ced diśy aparasyāṃ tato jalaṃ bhavati/
puruṣatraye sapāde puruṣe +atra ca duṇḍubhaś[K.duṇḍubhiś] cihnam//

vilva[K.bilva]^udumbarayoge vihāya hastatrayaṃ tu yāmyena/
puruṣais tribhir ambu bhavet kṛṣṇo +ardhanare ca maṇḍūkaḥ//

kākodumbarikāyāṃ valmīko dṛśyate śirā tasmin/
puruṣatraye sapāde paścimadiksthā vahati sā ca//

āpāṇḍupītikā mṛd gorasavarṇaś ca bhavati pāṣāṇaḥ/
puruṣārdhe kumudanibho dṛṣṭipathaṃ mūṣako yāti//

jalaparihīne deśe vṛkṣaḥ kampillako yadā dṛśyaḥ/
prācyāṃ hastatritaye vahati śirā dakṣiṇā prathamam//

mṛn^nīlotpala^varṇā kāpotā *dṛśyate tatas[K.ca^eva dṛśyate] tasmin/
haste *+ajagandhako matsyakaḥ[K.+ajagandhimatsyo bhavati] payo +alpaṃ ca sakṣāram//

śoṇākataror aparottare śirā dvau karāv atikramya/
kumudā nāma śirā sā puruṣatrayavāhinī bhavati//

āsanno valmīko dakṣiṇapārśve vibhītakasya yadi/
adhyardhe bhavati[K.tasya] śirā puruṣe jñeyā diśi prācyām//

tasya^eva paścimāyāṃ diśi valmīko yadā bhaved dhaste/
tatra^udag bhavati śirā caturbhir ardhādhikaiḥ puruṣaiḥ//

śveto viśvambharakaḥ prathame puruṣe tu kuṅkumābho +aśmā/
aparasyāṃ diśi ca śirā naśyati varṣatraye +atīte//

*sakuśaḥ sita[K.sakuśāsita] aiśānyāṃ valmīko yatra kovidārasya/
madhye tayor narair ardhapañcamais toyam akṣobhyam//

prathame puruṣe bhujagaḥ kamalodarasannibho mahī raktā/
kuruvindaḥ pāṣāṇaś cihnāny etāni vācyāni//

yadi bhavati saptaparṇo valmīkavṛtas taduttare toyam/
vācyaṃ puruṣaiḥ pañcabhir atrāpi bhavanti cihnāni//

puruṣa^ardhe maṇḍūko harito haritāla^sannibhā bhūś ca/
pāṣāṇo +abhranikāśaḥ saumyā ca śirā śubha^ambuvahā//

sarveṣāṃ vṛkṣāṇām adhaḥ sthito darduro yadā dṛśyaḥ/
tasmād dhaste toyaṃ caturbhir ardha^adhikaiḥ puruṣaiḥ//

puruṣe tu bhavati nakulo nīlo mṛt pītikā tataḥ śvetā/
dardura^samāna^rūpaḥ pāṣāṇo dṛśyate ca^atra//

yady ahinilayo dṛśyo dakṣiṇataḥ saṃsthitaḥ karañjasya/
hastadvaye tu yāmye puruṣatritaye śirā sārdhe//

kacchapakaḥ puruṣa^ardhe prathamaṃ ca^udbhidyate śirā pūrvā/
udag anyā svādujalā harito +aśmādhas tatas toyam//

uttarataś ca madhūkād ahinilayaḥ paścime taros toyam/
parihṛtya pañca hastān ardha^aṣṭama^pauruṣān[K.pauruṣe] prathamam//

ahirājaḥ puruṣe +asmin dhūmrā dhātrī kuluttha[K.kulattha]varṇo +aśmā/
māhendrī bhavati śirā vahati saphenaṃ sadā toyam//

valmīkaḥ snigdho dakṣiṇena tilakasya sakuśa^dūrvaś cet/
puruṣaiḥ pañcabhir ambho diśi vāruṇyāṃ śirā pūrvā//

sarpa^āvāsaḥ paścād yadā kadambasya dakṣiṇena jalam/
parato hastatritayāt ṣaḍbhiḥ puruṣais turīya^ūnaiḥ//

kauberī ca^atra śirā vahati jalaṃ lohagandhi ca^akṣobhyam/
kanaka^nibho maṇḍūko naramātre mṛttikā pītā//

valmīkasaṃvṛto yadi tālo vā bhavati nālikero vā/
paścāt ṣaḍbhir hastair naraiś caturbhiḥ śirā yāmyā//

yāmyena kapitthasya^ahisaṃśrayaś ced udag jalaṃ vācyam/
sapta parityajya karān khātvā puruṣān jalaṃ pañca//

karburako +ahiḥ puruṣe kṛṣṇā mṛt puṭabhid api ca pāṣāṇaḥ/
śvetā mṛt paścimataḥ śirā tataś ca^uttarā bhavati//

aśmantakasya vāme badarī vā dṛśyate +ahinilayo vā/
ṣaḍbhir udak tasya karaiḥ sārdhe puruṣatraye toyam/

kūrmaḥ prathame puruṣe pāṣāṇo dhūsaraḥ sasikatā mṛt/
ādau *ca śirā[K.śirā ca] yāmyā pūrvottarato dvitīyā ca//

vāmena haridrataror valmīkaś *cej jalaṃ bhavati pūrve[K.cet tato jalaṃ]/
hastatritaye *satryaṃśaiḥ pumbhiḥ[K.puruṣaiḥ satryaṃśaiḥ] pañcabhir bhavati//

nīlo bhujagaḥ puruṣe mṛt pītā marakata^upamaś ca^aśmā/
kṛṣṇā bhūḥ prathamaṃ vāruṇī śirā dakṣiṇena^anyā//

jalaparihīne deśe dṛśyante +anūpajāni *cen nimitāni[K.cihnāni]/
vīraṇa^dūrvā mṛdavaś ca yatra tasmin jalaṃ puruṣe//

bhārṅgī trivṛtā dantī sūkarapādī ca lakṣmaṇā ca^eva/
navamālikā ca hastadvaye +ambu yāmye tribhiḥ puruṣaiḥ//

snigdhāḥ pralamba^śākhā vāmana^vikaṭa[K.viṭa]drumāḥ samīpajalāḥ/
suṣirā jarjara^patrā rūkṣāś ca jalena santyaktāḥ//

tilaka^āmrātaka^varuṇaka^bhallātaka^vilva[K.bilva]^tinduka^aṅkolāḥ[K.aṅkollāḥ]/
piṇḍāra^śirīṣa^añjana^parūṣakā *vañjulo +atibalā[K.vañjurātibalā]//

ete yadi susnigdhā valmīkaiḥ parivṛtās tatas toyam/
hastais tribhir uttarataś caturbhir ardhena ca nareṇa[K.narasya]//

atṛṇe satṛṇā yasmin satṛṇe tṛṇavarjitā mahī yatra/
tasmin śirā pradiṣṭā vaktavyaṃ vā dhanaṃ ca^asmin//

kaṇṭaky akaṇṭakānāṃ vyatyāse +ambhas tribhiḥ karaiḥ paścāt/
khātvā puruṣatritayaṃ tribhāgayuktaṃ dhanaṃ vā syāt//

nadati mahī gambhīraṃ yasmiṃś caraṇāhatā jalaṃ tasmin/
sārdhais tribhir manuṣyaiḥ kauberī tatra ca śirā syāt//

vṛkṣasya^ekā śākhā yadi vinatā bhavati pāṇḍurā vā syāt/
vijñātavyaṃ śākhātale jalaṃ tripuruṣaṃ khātvā//

phala^kusuma^vikāro yasya tasya pūrve śirā tribhir hastaiḥ/
bhavati puruṣaiś caturbhiḥ pāṣāṇo +adhaḥ kṣitiḥ pītā//

yadi kaṇṭakārikā kaṇṭakair vinā dṛśyate sitaiḥ kusumaiḥ/
tasyās tale +ambu vācyaṃ tribhir narair ardhapuruṣe ca//

kharjūrī dviśiraskā yatra bhavej jalavivarjite deśe/
tasyāḥ paścimabhāge nirdeśyaṃ tripuruṣair[K.tripuruṣe] vāri//

yadi bhavati karṇikāraḥ sitakusumaḥ syāt palāśavṛkṣo vā/
savyena tatra hastadvaye +ambu puruṣadvaye[K.puruṣatraye] bhavati//

*yasyām ūṣmā[K.ūṣmā yasyām] dhātryāṃ dhūmo vā tatra vāri narayugale[K.narayugme]/
nirdeṣṭavyā ca śirā mahatā toya^pravāheṇa//

yasmin kṣetroddeśe jātaṃ sasyaṃ vināśam upayāti/
snigdham atipāṇḍuraṃ vā mahāśirā narayuge tatra//

marudeśe bhavati śirā yathā tathā^ataḥ paraṃ pravakṣyāmi/
grīvā karabhāṇām iva bhūtala^saṃsthāḥ śirā yānti//

pūrvottareṇa pīlor yadi valmīko jalaṃ bhavati paścāt/
uttaragamanā ca śirā vijñeyā pañcabhiḥ puruṣaiḥ//

cihnaṃ dardura ādau *mṛt kapilā tatparaṃ[K.mṛtkapilātaḥ paraṃ] bhaved dharitā/
bhavati ca puruṣe adho +aśmā tasya tale *+ambho vinirdeṣyam[K.vāri nirdecyam]//

pīlor eva prācyāṃ valmīko +ato +ardhapañcamair hastaiḥ/
diśi yāmyāyāṃ toyaṃ vaktavyaṃ saptabhiḥ puruṣaiḥ//

prathame puruṣe bhujagaḥ sitāsito hastamātramūrtiś ca/
dakṣiṇato vahati śirā sakṣāraṃ bhūri pānīyam//

uttarataś ca karīrasya^ahigṛhaṃ[K.karīrād ahinilaye] dakṣiṇe jalaṃ svādu/
daśabhiḥ puruṣair jñeyam purṣe pīto +atra maṇḍūkaḥ//

rohītakasya paścād ahivāsaś cet tribhiḥ karair yāmye/
dvādaśa puruṣān khātvā sakṣārā paścimena śirā//

indrataror valmīkaḥ prāg dṛśyaḥ paścime śirā haste/
khātvā caturdaśa narān kapilā godhā nare prathame//

yadi vā suvarṇa^nāmnas taror bhaved vāmato bhujaṅga^gṛham/
hasta^dvaye tu yāmye pañcadaśa^nara^avasāne +ambu//

kṣāraṃ payo +atra nakulo +ardha^mānave tāmra^sannibhaś ca^aśmā/
raktā ca bhavati vasudhā vahati śirā dakṣiṇā tatra//

badarī^rohita^vṛkṣau sampṛktau ced vināpi valmīkam/
hasta^traye +ambu paścāt ṣoḍaśabhir mānavair bhavati//

surasaṃ jalam ādau dakṣiṇā śirā vahati ca^uttaneṇa^anyā/
piṣṭanibhaḥ pāṣāṇo mṛt śvetā vṛściko +ardha^nare//

sakarīrā ced vadarī tribhiḥ karaiḥ paścimena tatra^ambhaḥ/
aṣṭādaśabhiḥ puruṣair aiśānī bahu^jalā ca śirā//

pīlu^sametā badarī hasta^traya^sammite diśi prācyām//
viṃśatyā puruṣāṇām aśoṣyam ambho +atra sakṣāram//

kakubha^karīrāv ekatra saṃyutau yatra kakubha^vilvau[K.bilbau] vā/
hasta^dvaye +ambu paścān narair bhavet pañcaviṃśatyā//

valmīka^mūrdhani yadā dūrvā ca kuśāś ca pāṇḍurāḥ santi/
kūpo madhye deyo jalam atra nara^ekaviṃśatyā//

bhūmiḥ kadambaka[K.bhūmī kadambaka, K's tr. bhūmīkadambaka]^yutā valmīke yatra dṛśyate dūrvā/
hasta^dvayena[K.hastatrayena] yāmye narair jalaṃ pañcaviṃśatyā//

valmīka^traya^madhye rohītaka^pādapo yadā bhavati/
nānā^vṛkṣaiḥ sahitas tribhir jalaṃ tatra vaktavyam//

hasta^catuṣke madhyāt ṣoḍaśabhiś ca^aṅgulair udag vāri/
catvāriṃśat puruṣān khātvā *+aśmā +adhaḥ[K.aśmātaḥ] śirā bhavati//

granthi^pracurā yasmin śamī bhaved uttareṇa valmīkaḥ/
paścāt pañca^kara^ante śata^ardha^saṃkhyair naraiḥ salilam//

ekasthāḥ pañca yadā valmīkā madhyamo bhavet^śvetaḥ/
tasmin śirā pradiṣṭā nara^ṣaṣṭyā pañca^varjitayā//

sa^palāśā yatra śamī paścimabhāge +ambu mānavaiḥ ṣaṣṭyā/
ardh^anare +ahiḥ prathamaṃ savālukā pītamṛt parataḥ//

valmīkena parivṛtaḥ śveto rohītako bhaved yasmin/
pūrveṇa hasta^mātre saptatyā mānavair ambu//

śvetā kaṇṭaka^bahulā yatra śamī dakṣiṇena tatra payaḥ/
nara^pañcaka^saṃyutayā saptatyā^ahir nara^ardhe ca//

marudeśe yac cihnaṃ na jāṅgale tair jalaṃ vinirdeśyam/
jambū^vetasa^*pūrvair[K.pūrve] ye puruṣās te marau dviguṇāḥ//

jambūs trivṛtā maurvī[K.mūrvā] śiśumārī sārivā śivā śyāmā/
vīrudhayo vārāhī jyotiṣmatī *garuḍavegā ca[K.ca garuḍavegā]//

sūkarika^māṣaparṇī^vyāghrapadāś ca^iti yady aher nilaye/
valmīkād uttaratas tribhiḥ karais tri^puruṣe toyam//

etad anūpe vācyaṃ jāṅgala^bhūmau tu pañcabhiḥ puruṣaiḥ/
etair eva nimittair marudeśe saptabhiḥ kathayet//

ekanibhā yatra mahī tṛṇa^taru^valmīka^gulma^parihīnā/
tasyāṃ yatra vikāro bhavati dharitryāṃ jalaṃ tatra//

yatra snigdhā nimnā savālukā sa^anunādinī vā syāt/
tatra ardhapañcakair[K.ardhapañcamair] vāri mānavaiḥ pañcabhir yadi vā//

snigdha^tarūṇāṃ yāmye naraiś caturbhir jalaṃ prabhūtaṃ ca/
taru^gahane +api hi vikṛto yas tasmāt tadvad eva vadet//

namate yatra dharitrī sa^ardhe puruṣe +ambu jāṅgala^anūpe/
kīṭā vā yatra vinā^ālayena bahavo +ambu tatra^api//

uṣṇā śītā ca mahī śīta^uṣṇa^ambhas tribhir naraiḥ sa^ardhaiḥ/
indradhanur matsyo vā valmīko vā catur^hastāt//

valmīkānāṃ paṅktyāṃ yady eko +abhyucchritaḥ śirā tad^adhaḥ/
śuṣyati na rohate vā sasyaṃ yasyāṃ ca tatra^ambhaḥ//

nyagrodha^palāśa^udumbaraiḥ sametais tribhir jalaṃ tad^adhaḥ/
vaṭa^pippala^samavāye tadvad vācyaṃ śirā ca^udak//

āgneye yadi koṇe grāmasya purasya vā bhavet[K.bhavati] kūpaḥ/
nityaṃ sa karoti bhayaṃ dāhaṃ ca samānuṣaṃ prāyaḥ//

nairṛta^koṇe bāla^kṣayaṃ *ca vanitā^bhayaṃ[K.vanitābhayaṃ] ca vāyavye/
dik^trayam etat tyaktvā śeṣāsu śubha^āvahāḥ kūpāḥ//

sārasvatena muninā dakārgalaṃ[K.dagārgalaṃ] yat krtaṃ tad avalokya/
āryābhiḥ kṛtam etad vṛttair api mānavaṃ vakṣye//

snigdhā yataḥ pādapa^gulma^vallyo
niśchidra^patrāś ca tataḥ śirā^asti/
padma^kṣura^uśīra^kulāḥ saguṇḍrāḥ
kāśāḥ kuśā vā nalikā nalo vā//

kharjūra^jambū^arjuna^vetasāḥ syuḥ
kṣīra^anvitā vā druma^gulma^vallyaḥ/
chatra^ibha^nāgāḥ śatapatra^nīpāḥ
syur naktamālāś ca sa^sinduvārāḥ//

vibhītako vā madayantikā vā
yatra^asti tasmin puruṣa^traye +ambhaḥ/
syāt parvatasya^upari parvato +anyas
tatra^api mūle puruṣa^traye +ambhaḥ//

yā mauñjikaiḥ[K.mauñjakaiḥ] kāśa^kuśaiś ca yuktā
nīlā ca mṛd yatra saśarkarā ca/
tasyāṃ prabhūtaṃ surasaṃ ca toyaṃ
kṛṣṇa^atha vā yatra ca raktamṛd vā//

saśarkarā tāmra^mahī kaṣāyaṃ
kṣāraṃ dharitrī kapilā karoti/
āpāṇḍurāyāṃ lavaṇaṃ pradiṣṭaṃ
mṛṣṭaṃ[K.miṣṭam] payo nīla^vasundharāyām//

śāka^aśvakarṇa^arjuna^vilva[K.bilva]^sarjāḥ
śrīparṇy^ariṣṭā^dhava^śiṃśapāś ca/
chidraiś ca patrair[K.parṇair] druma^gulma^vallyo
rūkṣāś ca dūre +ambu nivedayanti//

sūrya^agni^bhasma^uṣṭra^khara^anuvarṇā
yā nirjalā sā vasudhā pradiṣṭā/
rakta^aṅkurāḥ kṣīra^yutāḥ karīrā
raktā dharā cej jalam aśmano +adhaḥ//

vaidūrya^mudga[K.vaiḍūryamuḍga]^ambuda^mecaka^ābhā
pāka^unmukha^udumbara^sannibhā vā/
bhaṅga[K.bhṛṅga]^añjana^ābhā kapilā^atha vā yā
jñeyā śilā bhūri^samīpa^toyā//

pārāvata[K.parāvata]^kṣaudra^ghṛta^upamā yā[K.vā]
kṣaumasya vastrasya ca tulya^varṇā/
yā somavallyāś ca samāna^rūpā
sāpy āśu toyaṃ kurute +akṣayaṃ ca//

tāmraiḥ sametā pṛṣatair vicitrair
āpāṇḍu^bhasma^uṣṭra^khara^anurūpā/
bhṛṅga^upama^aṅguṣṭhika^puṣpikā vā
sūrya^agni^varṇā ca śilā vitoyā//

candra^ātapa^sphaṭika^mauktika^hema^rūpā
yāś ca^indranīla^maṇi^hiṅguluka^añjana^ābhāḥ/
sūrya^udaya^aṃśu^haritāla^nibhāś ca yāḥ syus
tāḥ śobhanā munivaco +atra ca vṛttam etat//

etā hy abhedyāś ca śilāḥ śivāś ca
yakṣaiś ca nāgaiś ca sadā^abhijuṣṭāḥ/
yeṣāṃ ca rāṣṭreṣu bhavanti rājṇāṃ
teṣām avṛṣṭir na bhavet kadā cit//

bhedaṃ yadā naiti śilā tadānīṃ
palāśa^kāṣṭhaiḥ saha tindukānām/
prajvālayitvā^analam agnivarṇā
sudhā^ambu^siktā pravidāram eti//

toyaṃ śritaṃ[K.śṛtam] mokṣaka^bhasmanā vā
yat saptakṛtvaḥ pariṣecanaṃ tat/
kāryaṃ śara^kṣāra^yutaṃ śilāyāḥ
prasphoṭanaṃ vahni^vitāpitāyāḥ//

takra^kāñjika^surāḥ sakulatthā
yojitāni badarāṇi ca tasmin/
saptarātram uṣitāny abhitaptāṃ
dārayanti hi śilāṃ pariṣekaiḥ//

naimbaṃ patraṃ tvak ca nālaṃ tilānāṃ
sa^apāmārgaṃ tindukaṃ syād guḍūcī/
gomūtreṇa srāvitaḥ kṣāra eṣāṃ
ṣaṭ^kṛtvo +atas tāpito bhidyate +aśmā//

ārkaṃ payo huḍu^viṣāṇa^maṣī^sametaṃ
pārāvata^ākhu^śakṛtā ca yutaḥ pralepaḥ/
ṭaṅkasya taila^mathitasya tato +asya pānaṃ
paścāt^śitasya na śilāsu bhaved vighātaḥ//

kṣāre kadalyā mathitena yukte[K.yakte]
dina^uṣite pāyitam āyasaṃ yat/
samyak śitaṃ[K.chitaṃ] ca^aśmani na^eti bhaṅgaṃ
na ca^anyaloheṣv api tasya kauṇṭhyam//

pālī prāg^apara^āyatā^ambu suciraṃ dhatte na yāmyottarā
kallolair avadāram eti marutā sā prāyaśaḥ preritaiḥ/
tāṃ ced icchati sāra^dārubhir apāṃ sampātam āvārayet
pāṣāṇa^ādibhir eva vā praticayaṃ kṣuṇṇaṃ[K.kṣunnaṃ] dvipa^aśva^ādibhiḥ//

kakubha^vaṭa^āmra^plakṣa^kadambaiḥ sa^nicula^jambū^vetasa^nīpaiḥ/
kurabaka[K.kuravaka]^tāla^aśoka^madhūkair bakula^vimiśraiś ca^āvṛta^tīrām//

dvāraṃ ca nairvāhikam ekadeśe
kāryaṃ śilā^sañcita^vārimārgam/
kośa^sthitaṃ nirvivaraṃ kapāṭaṃ
kṛtvā tataḥ pāṃśubhir āvapet tam//

añjana^mustā^uśīraiḥ sa^rājakośātaka^āmalaka^cūrṇaiḥ/
katakaphala^samāyuktair yogaḥ kūpe pradātavyaḥ//

kaluṣaṃ kaṭukaṃ lavaṇaṃ virasaṃ
salilaṃ yadi vā śubhagandhi[U.aśubhagandhi] bhavet/
tad anena bhavaty amalaṃ surasaṃ
susugandhi guṇair aparaiś ca yutam//

hasto maghā^anurādhā^puṣya^dhaniṣṭhā^uttarāṇi rohiṇyaḥ/
śatabhiṣag ity ārambhe kūpānāṃ śasyate bhagaṇaḥ//

kṛtvā varuṇasya baliṃ vaṭa^vetasa^kīlakaṃ śirā^sthāne/
kusumair gandhair dhūpaiḥ sampūjya nidhāpayet prathamam//
[K.54.125ab/ meghodbhavaṃ prathamam eva mayā pradiṣṭaṃ jyeṣṭhām atītya baladevamatādi dṛṣṭvā/
K.54.125cd/ bhaumaṃ dagārgalam idaṃ kathitaṃ dvitīyaṃ samyag varāhamihireṇa muniprasādāt//]
54 vṛkṣāyurvedādhyāyaḥ