બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 53

ધર્મ્યં યશસ્યં ચ વદામ્ય્ અતો +અહં દકાર્ગલં[ક્.દગાર્ગલં] યેન જલ^ઉપલબ્ધિઃ।
પુંસાં યથા^અઙ્ગેષુ શિરાસ્ તથ^એવ ક્ષિતાવ્ અપિ પ્રોન્નત^નિમ્ન^સંસ્થાઃ॥

એકેન વર્ણેન રસેન ચ^અમ્ભશ્ ચ્યુતં નભસ્તો વસુધા^વિશેષાત્।
નાનારસત્વં બહુવર્ણતાં ચ ગતં પરીક્ષ્યં ક્ષિતિ^તુલ્યમ્ એવ॥

પુરુહૂત^અનલ^યમ^નિરૃતિ^વરુણ^પવન^ઇન્દુ^શઙ્કરા દેવાઃ।
વિજ્ઞાતવ્યાઃ ક્રમશઃ પ્રાચ્ય^આદ્યાનાં દિશાં પતયઃ॥

દિક્પતિસંજ્ઞા ચ શિરા નવમી મધ્યે મહાશિરાનામ્ની।
એતાભ્યો +અન્યાઃ શતશો વિનિઃસૃતા નામભિઃ પ્રથિતાઃ॥

પાતાલાદ્ *ઊર્ધ્વશિરા શુભા[ક્.ઊર્ધ્વશિરાઃ શુભાશ્] ચતુર્દિક્ષુ સંસ્થિતા યાશ્ ચ।
કોણદિગુત્થા ન શુભાઃ શિરાનિમિત્તાન્ય્ અતો વક્ષ્યે॥

યદિ વેતસો +અમ્બુરહિતે દેશે હસ્તૈસ્ ત્રિભિસ્ તતઃ પશ્ચાત્।
સાર્ધે પુરુષે તોયં વહતિ શિરા પશ્ચિમા તત્ર॥

ચિહ્નમ્ અપિ ચ^અર્ધપુરુષે મણ્ડૂકઃ પાણ્ડુરો +અથ મૃત્ પીતા।
પુટભેદકશ્ ચ તસ્મિન્ પાષાણો ભવતિ તોયમ્ અધઃ॥

જમ્બ્વાશ્ ચ^ઉદગ્ ધસ્તૈસ્ ત્રિભિઃ શિરા^અધો નરદ્વયે પૂર્વા।
મૃલ્લોહગન્ધિકા પાણ્ડુરા ચ[ક્.અથ] પુરુષે +અત્ર મણ્ડૂકઃ॥

જમ્બૂવૃક્ષસ્ય પ્રાગ્ વલ્મીકો યદિ ભવેત્ સમીપસ્થઃ।
તસ્માદ્ દક્ષિણપાર્શ્વે સલિલં પુરુષદ્વયે સ્વાદુ॥

અર્ધપુરુષે ચ મત્સ્યઃ પારાવત^સન્નિભશ્ ચ પાષાણઃ।
મૃદ્ ભવતિ ચ^અત્ર નીલા દીર્ઘં કાલં ચ બહુ તોયમ્॥

પશ્ચાદ્ ઉદુમ્બરસ્ય ત્રિભિર્ એવ કરૈર્ નરદ્વયે સાર્ધે।
પુરુષે સિતો +અહિર્ અશ્મ^અઞ્જન^ઉપમો +અધઃ શિરા સુજલા॥

ઉદગ્ અર્જુનસ્ય દૃશ્યો વલ્મીકો યદિ તતો +અર્જુનાદ્ ધસ્તૈઃ।
ત્રિભિર્ અમ્બુ ભવતિ પુરુષૈસ્ ત્રિભિર્ અર્ધ^સમન્વિતૈઃ પશ્ચાત્॥

શ્વેતા ગોધા^અર્ધનરે પુરુષે મૃદ્ ધૂસરા તતઃ કૃષ્ણા।
પીતા સિતા સસિકતા તતો જલં નિર્દિશેદ્ અમિતમ્॥

વલ્મીક^ઉપચિતાયાં નિર્ગુણ્ડ્યાં દક્ષિણેન કથિતકરૈઃ।
પુરુષદ્વયે સપાદે સ્વાદુ જલં ભવતિ ચ^અશોષ્યમ્॥

રોહિત^મત્સ્યો +અર્ધનરે મૃત્ કપિલા પાણ્ડુરા તતઃ પરતઃ।
સિકતા સશર્કરા +અથ ક્રમેણ પરતો ભવત્ય્ અમ્ભઃ॥

પૂર્વેણ યદિ બદર્યા વલ્મીકો દૃશ્યતે જલં પશ્ચાત્।
પુરુષૈસ્ ત્રિભિર્ આદેશ્યં શ્વેતા ગૃહગોધિકા^અર્ધનરે॥

સપલાશા બદરી ચેદ્ દિશ્ય્ અપરસ્યાં તતો જલં ભવતિ।
પુરુષત્રયે સપાદે પુરુષે +અત્ર ચ દુણ્ડુભશ્[ક્.દુણ્ડુભિશ્] ચિહ્નમ્॥

વિલ્વ[ક્.બિલ્વ]^ઉદુમ્બરયોગે વિહાય હસ્તત્રયં તુ યામ્યેન।
પુરુષૈસ્ ત્રિભિર્ અમ્બુ ભવેત્ કૃષ્ણો +અર્ધનરે ચ મણ્ડૂકઃ॥

કાકોદુમ્બરિકાયાં વલ્મીકો દૃશ્યતે શિરા તસ્મિન્।
પુરુષત્રયે સપાદે પશ્ચિમદિક્સ્થા વહતિ સા ચ॥

આપાણ્ડુપીતિકા મૃદ્ ગોરસવર્ણશ્ ચ ભવતિ પાષાણઃ।
પુરુષાર્ધે કુમુદનિભો દૃષ્ટિપથં મૂષકો યાતિ॥

જલપરિહીને દેશે વૃક્ષઃ કમ્પિલ્લકો યદા દૃશ્યઃ।
પ્રાચ્યાં હસ્તત્રિતયે વહતિ શિરા દક્ષિણા પ્રથમમ્॥

મૃન્^નીલોત્પલ^વર્ણા કાપોતા *દૃશ્યતે તતસ્[ક્.ચ^એવ દૃશ્યતે] તસ્મિન્।
હસ્તે *+અજગન્ધકો મત્સ્યકઃ[ક્.+અજગન્ધિમત્સ્યો ભવતિ] પયો +અલ્પં ચ સક્ષારમ્॥

શોણાકતરોર્ અપરોત્તરે શિરા દ્વૌ કરાવ્ અતિક્રમ્ય।
કુમુદા નામ શિરા સા પુરુષત્રયવાહિની ભવતિ॥

આસન્નો વલ્મીકો દક્ષિણપાર્શ્વે વિભીતકસ્ય યદિ।
અધ્યર્ધે ભવતિ[ક્.તસ્ય] શિરા પુરુષે જ્ઞેયા દિશિ પ્રાચ્યામ્॥

તસ્ય^એવ પશ્ચિમાયાં દિશિ વલ્મીકો યદા ભવેદ્ ધસ્તે।
તત્ર^ઉદગ્ ભવતિ શિરા ચતુર્ભિર્ અર્ધાધિકૈઃ પુરુષૈઃ॥

શ્વેતો વિશ્વમ્ભરકઃ પ્રથમે પુરુષે તુ કુઙ્કુમાભો +અશ્મા।
અપરસ્યાં દિશિ ચ શિરા નશ્યતિ વર્ષત્રયે +અતીતે॥

*સકુશઃ સિત[ક્.સકુશાસિત] ઐશાન્યાં વલ્મીકો યત્ર કોવિદારસ્ય।
મધ્યે તયોર્ નરૈર્ અર્ધપઞ્ચમૈસ્ તોયમ્ અક્ષોભ્યમ્॥

પ્રથમે પુરુષે ભુજગઃ કમલોદરસન્નિભો મહી રક્તા।
કુરુવિન્દઃ પાષાણશ્ ચિહ્નાન્ય્ એતાનિ વાચ્યાનિ॥

યદિ ભવતિ સપ્તપર્ણો વલ્મીકવૃતસ્ તદુત્તરે તોયમ્।
વાચ્યં પુરુષૈઃ પઞ્ચભિર્ અત્રાપિ ભવન્તિ ચિહ્નાનિ॥

પુરુષ^અર્ધે મણ્ડૂકો હરિતો હરિતાલ^સન્નિભા ભૂશ્ ચ।
પાષાણો +અભ્રનિકાશઃ સૌમ્યા ચ શિરા શુભ^અમ્બુવહા॥

સર્વેષાં વૃક્ષાણામ્ અધઃ સ્થિતો દર્દુરો યદા દૃશ્યઃ।
તસ્માદ્ ધસ્તે તોયં ચતુર્ભિર્ અર્ધ^અધિકૈઃ પુરુષૈઃ॥

પુરુષે તુ ભવતિ નકુલો નીલો મૃત્ પીતિકા તતઃ શ્વેતા।
દર્દુર^સમાન^રૂપઃ પાષાણો દૃશ્યતે ચ^અત્ર॥

યદ્ય્ અહિનિલયો દૃશ્યો દક્ષિણતઃ સંસ્થિતઃ કરઞ્જસ્ય।
હસ્તદ્વયે તુ યામ્યે પુરુષત્રિતયે શિરા સાર્ધે॥

કચ્છપકઃ પુરુષ^અર્ધે પ્રથમં ચ^ઉદ્ભિદ્યતે શિરા પૂર્વા।
ઉદગ્ અન્યા સ્વાદુજલા હરિતો +અશ્માધસ્ તતસ્ તોયમ્॥

ઉત્તરતશ્ ચ મધૂકાદ્ અહિનિલયઃ પશ્ચિમે તરોસ્ તોયમ્।
પરિહૃત્ય પઞ્ચ હસ્તાન્ અર્ધ^અષ્ટમ^પૌરુષાન્[ક્.પૌરુષે] પ્રથમમ્॥

અહિરાજઃ પુરુષે +અસ્મિન્ ધૂમ્રા ધાત્રી કુલુત્થ[ક્.કુલત્થ]વર્ણો +અશ્મા।
માહેન્દ્રી ભવતિ શિરા વહતિ સફેનં સદા તોયમ્॥

વલ્મીકઃ સ્નિગ્ધો દક્ષિણેન તિલકસ્ય સકુશ^દૂર્વશ્ ચેત્।
પુરુષૈઃ પઞ્ચભિર્ અમ્ભો દિશિ વારુણ્યાં શિરા પૂર્વા॥

સર્પ^આવાસઃ પશ્ચાદ્ યદા કદમ્બસ્ય દક્ષિણેન જલમ્।
પરતો હસ્તત્રિતયાત્ ષડ્ભિઃ પુરુષૈસ્ તુરીય^ઊનૈઃ॥

કૌબેરી ચ^અત્ર શિરા વહતિ જલં લોહગન્ધિ ચ^અક્ષોભ્યમ્।
કનક^નિભો મણ્ડૂકો નરમાત્રે મૃત્તિકા પીતા॥

વલ્મીકસંવૃતો યદિ તાલો વા ભવતિ નાલિકેરો વા।
પશ્ચાત્ ષડ્ભિર્ હસ્તૈર્ નરૈશ્ ચતુર્ભિઃ શિરા યામ્યા॥

યામ્યેન કપિત્થસ્ય^અહિસંશ્રયશ્ ચેદ્ ઉદગ્ જલં વાચ્યમ્।
સપ્ત પરિત્યજ્ય કરાન્ ખાત્વા પુરુષાન્ જલં પઞ્ચ॥

કર્બુરકો +અહિઃ પુરુષે કૃષ્ણા મૃત્ પુટભિદ્ અપિ ચ પાષાણઃ।
શ્વેતા મૃત્ પશ્ચિમતઃ શિરા તતશ્ ચ^ઉત્તરા ભવતિ॥

અશ્મન્તકસ્ય વામે બદરી વા દૃશ્યતે +અહિનિલયો વા।
ષડ્ભિર્ ઉદક્ તસ્ય કરૈઃ સાર્ધે પુરુષત્રયે તોયમ્।

કૂર્મઃ પ્રથમે પુરુષે પાષાણો ધૂસરઃ સસિકતા મૃત્।
આદૌ *ચ શિરા[ક્.શિરા ચ] યામ્યા પૂર્વોત્તરતો દ્વિતીયા ચ॥

વામેન હરિદ્રતરોર્ વલ્મીકશ્ *ચેજ્ જલં ભવતિ પૂર્વે[ક્.ચેત્ તતો જલં]।
હસ્તત્રિતયે *સત્ર્યંશૈઃ પુમ્ભિઃ[ક્.પુરુષૈઃ સત્ર્યંશૈઃ] પઞ્ચભિર્ ભવતિ॥

નીલો ભુજગઃ પુરુષે મૃત્ પીતા મરકત^ઉપમશ્ ચ^અશ્મા।
કૃષ્ણા ભૂઃ પ્રથમં વારુણી શિરા દક્ષિણેન^અન્યા॥

જલપરિહીને દેશે દૃશ્યન્તે +અનૂપજાનિ *ચેન્ નિમિતાનિ[ક્.ચિહ્નાનિ]।
વીરણ^દૂર્વા મૃદવશ્ ચ યત્ર તસ્મિન્ જલં પુરુષે॥

ભાર્ઙ્ગી ત્રિવૃતા દન્તી સૂકરપાદી ચ લક્ષ્મણા ચ^એવ।
નવમાલિકા ચ હસ્તદ્વયે +અમ્બુ યામ્યે ત્રિભિઃ પુરુષૈઃ॥

સ્નિગ્ધાઃ પ્રલમ્બ^શાખા વામન^વિકટ[ક્.વિટ]દ્રુમાઃ સમીપજલાઃ।
સુષિરા જર્જર^પત્રા રૂક્ષાશ્ ચ જલેન સન્ત્યક્તાઃ॥

તિલક^આમ્રાતક^વરુણક^ભલ્લાતક^વિલ્વ[ક્.બિલ્વ]^તિન્દુક^અઙ્કોલાઃ[ક્.અઙ્કોલ્લાઃ]।
પિણ્ડાર^શિરીષ^અઞ્જન^પરૂષકા *વઞ્જુલો +અતિબલા[ક્.વઞ્જુરાતિબલા]॥

એતે યદિ સુસ્નિગ્ધા વલ્મીકૈઃ પરિવૃતાસ્ તતસ્ તોયમ્।
હસ્તૈસ્ ત્રિભિર્ ઉત્તરતશ્ ચતુર્ભિર્ અર્ધેન ચ નરેણ[ક્.નરસ્ય]॥

અતૃણે સતૃણા યસ્મિન્ સતૃણે તૃણવર્જિતા મહી યત્ર।
તસ્મિન્ શિરા પ્રદિષ્ટા વક્તવ્યં વા ધનં ચ^અસ્મિન્॥

કણ્ટક્ય્ અકણ્ટકાનાં વ્યત્યાસે +અમ્ભસ્ ત્રિભિઃ કરૈઃ પશ્ચાત્।
ખાત્વા પુરુષત્રિતયં ત્રિભાગયુક્તં ધનં વા સ્યાત્॥

નદતિ મહી ગમ્ભીરં યસ્મિંશ્ ચરણાહતા જલં તસ્મિન્।
સાર્ધૈસ્ ત્રિભિર્ મનુષ્યૈઃ કૌબેરી તત્ર ચ શિરા સ્યાત્॥

વૃક્ષસ્ય^એકા શાખા યદિ વિનતા ભવતિ પાણ્ડુરા વા સ્યાત્।
વિજ્ઞાતવ્યં શાખાતલે જલં ત્રિપુરુષં ખાત્વા॥

ફલ^કુસુમ^વિકારો યસ્ય તસ્ય પૂર્વે શિરા ત્રિભિર્ હસ્તૈઃ।
ભવતિ પુરુષૈશ્ ચતુર્ભિઃ પાષાણો +અધઃ ક્ષિતિઃ પીતા॥

યદિ કણ્ટકારિકા કણ્ટકૈર્ વિના દૃશ્યતે સિતૈઃ કુસુમૈઃ।
તસ્યાસ્ તલે +અમ્બુ વાચ્યં ત્રિભિર્ નરૈર્ અર્ધપુરુષે ચ॥

ખર્જૂરી દ્વિશિરસ્કા યત્ર ભવેજ્ જલવિવર્જિતે દેશે।
તસ્યાઃ પશ્ચિમભાગે નિર્દેશ્યં ત્રિપુરુષૈર્[ક્.ત્રિપુરુષે] વારિ॥

યદિ ભવતિ કર્ણિકારઃ સિતકુસુમઃ સ્યાત્ પલાશવૃક્ષો વા।
સવ્યેન તત્ર હસ્તદ્વયે +અમ્બુ પુરુષદ્વયે[ક્.પુરુષત્રયે] ભવતિ॥

*યસ્યામ્ ઊષ્મા[ક્.ઊષ્મા યસ્યામ્] ધાત્ર્યાં ધૂમો વા તત્ર વારિ નરયુગલે[ક્.નરયુગ્મે]।
નિર્દેષ્ટવ્યા ચ શિરા મહતા તોય^પ્રવાહેણ॥

યસ્મિન્ ક્ષેત્રોદ્દેશે જાતં સસ્યં વિનાશમ્ ઉપયાતિ।
સ્નિગ્ધમ્ અતિપાણ્ડુરં વા મહાશિરા નરયુગે તત્ર॥

મરુદેશે ભવતિ શિરા યથા તથા^અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ।
ગ્રીવા કરભાણામ્ ઇવ ભૂતલ^સંસ્થાઃ શિરા યાન્તિ॥

પૂર્વોત્તરેણ પીલોર્ યદિ વલ્મીકો જલં ભવતિ પશ્ચાત્।
ઉત્તરગમના ચ શિરા વિજ્ઞેયા પઞ્ચભિઃ પુરુષૈઃ॥

ચિહ્નં દર્દુર આદૌ *મૃત્ કપિલા તત્પરં[ક્.મૃત્કપિલાતઃ પરં] ભવેદ્ ધરિતા।
ભવતિ ચ પુરુષે અધો +અશ્મા તસ્ય તલે *+અમ્ભો વિનિર્દેષ્યમ્[ક્.વારિ નિર્દેચ્યમ્]॥

પીલોર્ એવ પ્રાચ્યાં વલ્મીકો +અતો +અર્ધપઞ્ચમૈર્ હસ્તૈઃ।
દિશિ યામ્યાયાં તોયં વક્તવ્યં સપ્તભિઃ પુરુષૈઃ॥

પ્રથમે પુરુષે ભુજગઃ સિતાસિતો હસ્તમાત્રમૂર્તિશ્ ચ।
દક્ષિણતો વહતિ શિરા સક્ષારં ભૂરિ પાનીયમ્॥

ઉત્તરતશ્ ચ કરીરસ્ય^અહિગૃહં[ક્.કરીરાદ્ અહિનિલયે] દક્ષિણે જલં સ્વાદુ।
દશભિઃ પુરુષૈર્ જ્ઞેયમ્ પુર્ષે પીતો +અત્ર મણ્ડૂકઃ॥

રોહીતકસ્ય પશ્ચાદ્ અહિવાસશ્ ચેત્ ત્રિભિઃ કરૈર્ યામ્યે।
દ્વાદશ પુરુષાન્ ખાત્વા સક્ષારા પશ્ચિમેન શિરા॥

ઇન્દ્રતરોર્ વલ્મીકઃ પ્રાગ્ દૃશ્યઃ પશ્ચિમે શિરા હસ્તે।
ખાત્વા ચતુર્દશ નરાન્ કપિલા ગોધા નરે પ્રથમે॥

યદિ વા સુવર્ણ^નામ્નસ્ તરોર્ ભવેદ્ વામતો ભુજઙ્ગ^ગૃહમ્।
હસ્ત^દ્વયે તુ યામ્યે પઞ્ચદશ^નર^અવસાને +અમ્બુ॥

ક્ષારં પયો +અત્ર નકુલો +અર્ધ^માનવે તામ્ર^સન્નિભશ્ ચ^અશ્મા।
રક્તા ચ ભવતિ વસુધા વહતિ શિરા દક્ષિણા તત્ર॥

બદરી^રોહિત^વૃક્ષૌ સમ્પૃક્તૌ ચેદ્ વિનાપિ વલ્મીકમ્।
હસ્ત^ત્રયે +અમ્બુ પશ્ચાત્ ષોડશભિર્ માનવૈર્ ભવતિ॥

સુરસં જલમ્ આદૌ દક્ષિણા શિરા વહતિ ચ^ઉત્તનેણ^અન્યા।
પિષ્ટનિભઃ પાષાણો મૃત્ શ્વેતા વૃશ્ચિકો +અર્ધ^નરે॥

સકરીરા ચેદ્ વદરી ત્રિભિઃ કરૈઃ પશ્ચિમેન તત્ર^અમ્ભઃ।
અષ્ટાદશભિઃ પુરુષૈર્ ઐશાની બહુ^જલા ચ શિરા॥

પીલુ^સમેતા બદરી હસ્ત^ત્રય^સમ્મિતે દિશિ પ્રાચ્યામ્॥
વિંશત્યા પુરુષાણામ્ અશોષ્યમ્ અમ્ભો +અત્ર સક્ષારમ્॥

કકુભ^કરીરાવ્ એકત્ર સંયુતૌ યત્ર કકુભ^વિલ્વૌ[ક્.બિલ્બૌ] વા।
હસ્ત^દ્વયે +અમ્બુ પશ્ચાન્ નરૈર્ ભવેત્ પઞ્ચવિંશત્યા॥

વલ્મીક^મૂર્ધનિ યદા દૂર્વા ચ કુશાશ્ ચ પાણ્ડુરાઃ સન્તિ।
કૂપો મધ્યે દેયો જલમ્ અત્ર નર^એકવિંશત્યા॥

ભૂમિઃ કદમ્બક[ક્.ભૂમી કદમ્બક, ક્ઽસ્ ત્ર્. ભૂમીકદમ્બક]^યુતા વલ્મીકે યત્ર દૃશ્યતે દૂર્વા।
હસ્ત^દ્વયેન[ક્.હસ્તત્રયેન] યામ્યે નરૈર્ જલં પઞ્ચવિંશત્યા॥

વલ્મીક^ત્રય^મધ્યે રોહીતક^પાદપો યદા ભવતિ।
નાના^વૃક્ષૈઃ સહિતસ્ ત્રિભિર્ જલં તત્ર વક્તવ્યમ્॥

હસ્ત^ચતુષ્કે મધ્યાત્ ષોડશભિશ્ ચ^અઙ્ગુલૈર્ ઉદગ્ વારિ।
ચત્વારિંશત્ પુરુષાન્ ખાત્વા *+અશ્મા +અધઃ[ક્.અશ્માતઃ] શિરા ભવતિ॥

ગ્રન્થિ^પ્રચુરા યસ્મિન્ શમી ભવેદ્ ઉત્તરેણ વલ્મીકઃ।
પશ્ચાત્ પઞ્ચ^કર^અન્તે શત^અર્ધ^સંખ્યૈર્ નરૈઃ સલિલમ્॥

એકસ્થાઃ પઞ્ચ યદા વલ્મીકા મધ્યમો ભવેત્^શ્વેતઃ।
તસ્મિન્ શિરા પ્રદિષ્ટા નર^ષષ્ટ્યા પઞ્ચ^વર્જિતયા॥

સ^પલાશા યત્ર શમી પશ્ચિમભાગે +અમ્બુ માનવૈઃ ષષ્ટ્યા।
અર્ધ્^અનરે +અહિઃ પ્રથમં સવાલુકા પીતમૃત્ પરતઃ॥

વલ્મીકેન પરિવૃતઃ શ્વેતો રોહીતકો ભવેદ્ યસ્મિન્।
પૂર્વેણ હસ્ત^માત્રે સપ્તત્યા માનવૈર્ અમ્બુ॥

શ્વેતા કણ્ટક^બહુલા યત્ર શમી દક્ષિણેન તત્ર પયઃ।
નર^પઞ્ચક^સંયુતયા સપ્તત્યા^અહિર્ નર^અર્ધે ચ॥

મરુદેશે યચ્ ચિહ્નં ન જાઙ્ગલે તૈર્ જલં વિનિર્દેશ્યમ્।
જમ્બૂ^વેતસ^*પૂર્વૈર્[ક્.પૂર્વે] યે પુરુષાસ્ તે મરૌ દ્વિગુણાઃ॥

જમ્બૂસ્ ત્રિવૃતા મૌર્વી[ક્.મૂર્વા] શિશુમારી સારિવા શિવા શ્યામા।
વીરુધયો વારાહી જ્યોતિષ્મતી *ગરુડવેગા ચ[ક્.ચ ગરુડવેગા]॥

સૂકરિક^માષપર્ણી^વ્યાઘ્રપદાશ્ ચ^ઇતિ યદ્ય્ અહેર્ નિલયે।
વલ્મીકાદ્ ઉત્તરતસ્ ત્રિભિઃ કરૈસ્ ત્રિ^પુરુષે તોયમ્॥

એતદ્ અનૂપે વાચ્યં જાઙ્ગલ^ભૂમૌ તુ પઞ્ચભિઃ પુરુષૈઃ।
એતૈર્ એવ નિમિત્તૈર્ મરુદેશે સપ્તભિઃ કથયેત્॥

એકનિભા યત્ર મહી તૃણ^તરુ^વલ્મીક^ગુલ્મ^પરિહીના।
તસ્યાં યત્ર વિકારો ભવતિ ધરિત્ર્યાં જલં તત્ર॥

યત્ર સ્નિગ્ધા નિમ્ના સવાલુકા સ^અનુનાદિની વા સ્યાત્।
તત્ર અર્ધપઞ્ચકૈર્[ક્.અર્ધપઞ્ચમૈર્] વારિ માનવૈઃ પઞ્ચભિર્ યદિ વા॥

સ્નિગ્ધ^તરૂણાં યામ્યે નરૈશ્ ચતુર્ભિર્ જલં પ્રભૂતં ચ।
તરુ^ગહને +અપિ હિ વિકૃતો યસ્ તસ્માત્ તદ્વદ્ એવ વદેત્॥

નમતે યત્ર ધરિત્રી સ^અર્ધે પુરુષે +અમ્બુ જાઙ્ગલ^અનૂપે।
કીટા વા યત્ર વિના^આલયેન બહવો +અમ્બુ તત્ર^અપિ॥

ઉષ્ણા શીતા ચ મહી શીત^ઉષ્ણ^અમ્ભસ્ ત્રિભિર્ નરૈઃ સ^અર્ધૈઃ।
ઇન્દ્રધનુર્ મત્સ્યો વા વલ્મીકો વા ચતુર્^હસ્તાત્॥

વલ્મીકાનાં પઙ્ક્ત્યાં યદ્ય્ એકો +અભ્યુચ્છ્રિતઃ શિરા તદ્^અધઃ।
શુષ્યતિ ન રોહતે વા સસ્યં યસ્યાં ચ તત્ર^અમ્ભઃ॥

ન્યગ્રોધ^પલાશ^ઉદુમ્બરૈઃ સમેતૈસ્ ત્રિભિર્ જલં તદ્^અધઃ।
વટ^પિપ્પલ^સમવાયે તદ્વદ્ વાચ્યં શિરા ચ^ઉદક્॥

આગ્નેયે યદિ કોણે ગ્રામસ્ય પુરસ્ય વા ભવેત્[ક્.ભવતિ] કૂપઃ।
નિત્યં સ કરોતિ ભયં દાહં ચ સમાનુષં પ્રાયઃ॥

નૈરૃત^કોણે બાલ^ક્ષયં *ચ વનિતા^ભયં[ક્.વનિતાભયં] ચ વાયવ્યે।
દિક્^ત્રયમ્ એતત્ ત્યક્ત્વા શેષાસુ શુભ^આવહાઃ કૂપાઃ॥

સારસ્વતેન મુનિના દકાર્ગલં[ક્.દગાર્ગલં] યત્ ક્ર્તં તદ્ અવલોક્ય।
આર્યાભિઃ કૃતમ્ એતદ્ વૃત્તૈર્ અપિ માનવં વક્ષ્યે॥

સ્નિગ્ધા યતઃ પાદપ^ગુલ્મ^વલ્લ્યો
નિશ્છિદ્ર^પત્રાશ્ ચ તતઃ શિરા^અસ્તિ।
પદ્મ^ક્ષુર^ઉશીર^કુલાઃ સગુણ્ડ્રાઃ
કાશાઃ કુશા વા નલિકા નલો વા॥

ખર્જૂર^જમ્બૂ^અર્જુન^વેતસાઃ સ્યુઃ
ક્ષીર^અન્વિતા વા દ્રુમ^ગુલ્મ^વલ્લ્યઃ।
છત્ર^ઇભ^નાગાઃ શતપત્ર^નીપાઃ
સ્યુર્ નક્તમાલાશ્ ચ સ^સિન્દુવારાઃ॥

વિભીતકો વા મદયન્તિકા વા
યત્ર^અસ્તિ તસ્મિન્ પુરુષ^ત્રયે +અમ્ભઃ।
સ્યાત્ પર્વતસ્ય^ઉપરિ પર્વતો +અન્યસ્
તત્ર^અપિ મૂલે પુરુષ^ત્રયે +અમ્ભઃ॥

યા મૌઞ્જિકૈઃ[ક્.મૌઞ્જકૈઃ] કાશ^કુશૈશ્ ચ યુક્તા
નીલા ચ મૃદ્ યત્ર સશર્કરા ચ।
તસ્યાં પ્રભૂતં સુરસં ચ તોયં
કૃષ્ણ^અથ વા યત્ર ચ રક્તમૃદ્ વા॥

સશર્કરા તામ્ર^મહી કષાયં
ક્ષારં ધરિત્રી કપિલા કરોતિ।
આપાણ્ડુરાયાં લવણં પ્રદિષ્ટં
મૃષ્ટં[ક્.મિષ્ટમ્] પયો નીલ^વસુન્ધરાયામ્॥

શાક^અશ્વકર્ણ^અર્જુન^વિલ્વ[ક્.બિલ્વ]^સર્જાઃ
શ્રીપર્ણ્ય્^અરિષ્ટા^ધવ^શિંશપાશ્ ચ।
છિદ્રૈશ્ ચ પત્રૈર્[ક્.પર્ણૈર્] દ્રુમ^ગુલ્મ^વલ્લ્યો
રૂક્ષાશ્ ચ દૂરે +અમ્બુ નિવેદયન્તિ॥

સૂર્ય^અગ્નિ^ભસ્મ^ઉષ્ટ્ર^ખર^અનુવર્ણા
યા નિર્જલા સા વસુધા પ્રદિષ્ટા।
રક્ત^અઙ્કુરાઃ ક્ષીર^યુતાઃ કરીરા
રક્તા ધરા ચેજ્ જલમ્ અશ્મનો +અધઃ॥

વૈદૂર્ય^મુદ્ગ[ક્.વૈડૂર્યમુડ્ગ]^અમ્બુદ^મેચક^આભા
પાક^ઉન્મુખ^ઉદુમ્બર^સન્નિભા વા।
ભઙ્ગ[ક્.ભૃઙ્ગ]^અઞ્જન^આભા કપિલા^અથ વા યા
જ્ઞેયા શિલા ભૂરિ^સમીપ^તોયા॥

પારાવત[ક્.પરાવત]^ક્ષૌદ્ર^ઘૃત^ઉપમા યા[ક્.વા]
ક્ષૌમસ્ય વસ્ત્રસ્ય ચ તુલ્ય^વર્ણા।
યા સોમવલ્લ્યાશ્ ચ સમાન^રૂપા
સાપ્ય્ આશુ તોયં કુરુતે +અક્ષયં ચ॥

તામ્રૈઃ સમેતા પૃષતૈર્ વિચિત્રૈર્
આપાણ્ડુ^ભસ્મ^ઉષ્ટ્ર^ખર^અનુરૂપા।
ભૃઙ્ગ^ઉપમ^અઙ્ગુષ્ઠિક^પુષ્પિકા વા
સૂર્ય^અગ્નિ^વર્ણા ચ શિલા વિતોયા॥

ચન્દ્ર^આતપ^સ્ફટિક^મૌક્તિક^હેમ^રૂપા
યાશ્ ચ^ઇન્દ્રનીલ^મણિ^હિઙ્ગુલુક^અઞ્જન^આભાઃ।
સૂર્ય^ઉદય^અંશુ^હરિતાલ^નિભાશ્ ચ યાઃ સ્યુસ્
તાઃ શોભના મુનિવચો +અત્ર ચ વૃત્તમ્ એતત્॥

એતા હ્ય્ અભેદ્યાશ્ ચ શિલાઃ શિવાશ્ ચ
યક્ષૈશ્ ચ નાગૈશ્ ચ સદા^અભિજુષ્ટાઃ।
યેષાં ચ રાષ્ટ્રેષુ ભવન્તિ રાજ્ણાં
તેષામ્ અવૃષ્ટિર્ ન ભવેત્ કદા ચિત્॥

ભેદં યદા નૈતિ શિલા તદાનીં
પલાશ^કાષ્ઠૈઃ સહ તિન્દુકાનામ્।
પ્રજ્વાલયિત્વા^અનલમ્ અગ્નિવર્ણા
સુધા^અમ્બુ^સિક્તા પ્રવિદારમ્ એતિ॥

તોયં શ્રિતં[ક્.શૃતમ્] મોક્ષક^ભસ્મના વા
યત્ સપ્તકૃત્વઃ પરિષેચનં તત્।
કાર્યં શર^ક્ષાર^યુતં શિલાયાઃ
પ્રસ્ફોટનં વહ્નિ^વિતાપિતાયાઃ॥

તક્ર^કાઞ્જિક^સુરાઃ સકુલત્થા
યોજિતાનિ બદરાણિ ચ તસ્મિન્।
સપ્તરાત્રમ્ ઉષિતાન્ય્ અભિતપ્તાં
દારયન્તિ હિ શિલાં પરિષેકૈઃ॥

નૈમ્બં પત્રં ત્વક્ ચ નાલં તિલાનાં
સ^અપામાર્ગં તિન્દુકં સ્યાદ્ ગુડૂચી।
ગોમૂત્રેણ સ્રાવિતઃ ક્ષાર એષાં
ષટ્^કૃત્વો +અતસ્ તાપિતો ભિદ્યતે +અશ્મા॥

આર્કં પયો હુડુ^વિષાણ^મષી^સમેતં
પારાવત^આખુ^શકૃતા ચ યુતઃ પ્રલેપઃ।
ટઙ્કસ્ય તૈલ^મથિતસ્ય તતો +અસ્ય પાનં
પશ્ચાત્^શિતસ્ય ન શિલાસુ ભવેદ્ વિઘાતઃ॥

ક્ષારે કદલ્યા મથિતેન યુક્તે[ક્.યક્તે]
દિન^ઉષિતે પાયિતમ્ આયસં યત્।
સમ્યક્ શિતં[ક્.છિતં] ચ^અશ્મનિ ન^એતિ ભઙ્ગં
ન ચ^અન્યલોહેષ્વ્ અપિ તસ્ય કૌણ્ઠ્યમ્॥

પાલી પ્રાગ્^અપર^આયતા^અમ્બુ સુચિરં ધત્તે ન યામ્યોત્તરા
કલ્લોલૈર્ અવદારમ્ એતિ મરુતા સા પ્રાયશઃ પ્રેરિતૈઃ।
તાં ચેદ્ ઇચ્છતિ સાર^દારુભિર્ અપાં સમ્પાતમ્ આવારયેત્
પાષાણ^આદિભિર્ એવ વા પ્રતિચયં ક્ષુણ્ણં[ક્.ક્ષુન્નં] દ્વિપ^અશ્વ^આદિભિઃ॥

કકુભ^વટ^આમ્ર^પ્લક્ષ^કદમ્બૈઃ સ^નિચુલ^જમ્બૂ^વેતસ^નીપૈઃ।
કુરબક[ક્.કુરવક]^તાલ^અશોક^મધૂકૈર્ બકુલ^વિમિશ્રૈશ્ ચ^આવૃત^તીરામ્॥

દ્વારં ચ નૈર્વાહિકમ્ એકદેશે
કાર્યં શિલા^સઞ્ચિત^વારિમાર્ગમ્।
કોશ^સ્થિતં નિર્વિવરં કપાટં
કૃત્વા તતઃ પાંશુભિર્ આવપેત્ તમ્॥

અઞ્જન^મુસ્તા^ઉશીરૈઃ સ^રાજકોશાતક^આમલક^ચૂર્ણૈઃ।
કતકફલ^સમાયુક્તૈર્ યોગઃ કૂપે પ્રદાતવ્યઃ॥

કલુષં કટુકં લવણં વિરસં
સલિલં યદિ વા શુભગન્ધિ[ઉ.અશુભગન્ધિ] ભવેત્।
તદ્ અનેન ભવત્ય્ અમલં સુરસં
સુસુગન્ધિ ગુણૈર્ અપરૈશ્ ચ યુતમ્॥

હસ્તો મઘા^અનુરાધા^પુષ્ય^ધનિષ્ઠા^ઉત્તરાણિ રોહિણ્યઃ।
શતભિષગ્ ઇત્ય્ આરમ્ભે કૂપાનાં શસ્યતે ભગણઃ॥

કૃત્વા વરુણસ્ય બલિં વટ^વેતસ^કીલકં શિરા^સ્થાને।
કુસુમૈર્ ગન્ધૈર્ ધૂપૈઃ સમ્પૂજ્ય નિધાપયેત્ પ્રથમમ્॥
[ક્.54.125અબ્। મેઘોદ્ભવં પ્રથમમ્ એવ મયા પ્રદિષ્ટં જ્યેષ્ઠામ્ અતીત્ય બલદેવમતાદિ દૃષ્ટ્વા।
ક્.54.125ચ્દ્। ભૌમં દગાર્ગલમ્ ઇદં કથિતં દ્વિતીયં સમ્યગ્ વરાહમિહિરેણ મુનિપ્રસાદાત્॥]
54 વૃક્ષાયુર્વેદાધ્યાયઃ